Saturday, 13 October 2012

તમારા ગુસ્સામાંથી કેવી રીતે બહાર આવવું?

તમારા ગુસ્સાને સાપની કાંચળીની જેમ ઉતારી દો. તમારી ચામડી અને કાંચળી બન્ને સમાન નથી, જેટલું વધુ જોડાણ તેટલું વધારે દુ:ખ.
આજે, હું ગુસ્સા ઉપર એક મહત્વનો વિષય લાવ્યો છું, કારણ કે, એમાં ગુસ્સામાંથી કેવી રીતે બહાર આવવું તેના વિશેની વાત છે. તેમાં એક પ્રાથમિક વાત છે અને બીજા સહાયરૂપ થાય એવા કાર્યો છે જે તમને ગુસ્સાને જીતવામાં મદદ કરશે. ચાલો હું તમને એ પહેલાં એક નાની વાર્તા કહું. 
એક શિષ્ય એક વખત એક જ્ઞાની ગુરુ પાસે ગયો. તેને જાણવું હતું કે શાંતિ, સમાનતા, અને આત્મસાક્ષાત્કારની અતીન્દ્રિય અવસ્થા કેવી રીતે સિદ્ધ થાય.

“જ્યારે તું થાક્યો હોય ત્યારે સુઈ જા અને ભૂખ લાગી હોય ત્યારે ખા,” ગુરુએ કહ્યું, “બસ એ જ મુખ્યત્વે તો જરૂરી છે.”

“શું એ તો બધા જ નથી કરતાં?” શિષ્યે વિસ્મયપૂર્વક પૂછ્યું.
“કાશ, બધા એમ કરતાં હોત. લોકો સુતાં સુતાં અને ખાતાં ખાતાં પણ લાખો યોજનાઓ બનાવતાં હોય છે. તેમનું મન બધે જ ફેલાયેલું હોય છે.”

તો, આ વાર્તા આજની આપણી થીમને કઈ રીતે અનુરૂપ છે? તમારા ગુસ્સામાંથી બહાર આવવા માટેની સૌથી મહત્વની રીત ઉપરની વાર્તાનાં શબ્દોની પાછળ છુપાયેલી છે. ચાલો હું તમને એવી ત્રણ રીતો બતાવું જે તમને તમારા ગુસ્સાને સમજવામાં, કાબુ કરવામાં, અને એમાંથી બહાર આવવા માટે મદદ કરશે.

૧. સાવધાન રહો (The practice of mindfulness)

ગુસ્સામાં દુઃખ પહોચાડે એવા શબ્દોના વાકબાણ, ગુસ્સાની અસર નીચે કદાચ માણસને પાછળથી પસ્તાવો કરાવે એવા આચરેલા અવિચારી કૃત્યો, તેમજ ગુસ્સામાં બેકાબુ બનીને કરેલા અપમાનજનક કર્મો આ બધા ગુસ્સાને લીધે સાવધાની ચુકી જવાથી કે કાળજી નહી રાખવાથી,  થતાં હોય છે. ગુસ્સો ફૂટે એ પહેલાની ક્ષણ ભ્રમની અવસ્થા હોય છે, આ અવસ્થામાં માણસ ભુલી જાય છે, તે પોતાનો સાચો પ્રતિકાર પસંદ કરવામાં થાપ ખાઈ જાય છે.

સાવધાની એ એકમાત્ર સૌથી મહત્વની વાત છે જે તમને ગુસ્સામાંથી બહાર આવવા માટે મદદ કરે છે એટલું જ નહી પણ તમને નહી ગમતી દરેક ખરાબ આદતમાંથી બહાર આવવામાં પણ મદદરૂપ થાય છે. જો તમે સાવધાન હશો તો તમે તમારા વિચાર-પ્રવાહને ચકાસી શકશો, તમે તમને યાદ અપાવી શકો કે તમે નથી ઈચ્છતા કે તમે ગુસ્સો કરો. જ્યારે તમે વ્યાકુળ થઇ જાઓ ત્યારે એક અસરકારક સવાલ તમારે તમારા મનને પૂછવાનો, “શું આ મારી સૌથી શ્રેષ્ઠ ચાલ છે (Is this my best move?)” એ તરત જ તમને વર્તમાન ક્ષણમાં પાછા લઇ આવશે.

તમારે સાવધાની દાખવવાની પ્રેક્ટીસ કરતી વખતે પણ બિલકુલ આમ જ કરવાનું છે. તમારી ઉર્જાનું મોજું જ્યારે શબ્દો અને કર્મો બની ફૂટવાની તૈયારીમાં હોય એ જ ક્ષણની પહેલાં તમારે આ સવાલ તમારા મનને કરવાનો છે, તમારી પસંદગીનો અમલ કરતા પહેલાં એના વિશે તમારી પાસે વિચારવાની માત્ર એક ક્ષણ હોય છે. તમારા મનને એવું યાદ અપાવવાથી કે તમે લોહી ઉકળી ઉઠે અને બીજાને ગાળો અપાઈ જાય એવું નથી ઈચ્છતા કે ગુસ્સો તમારા કરતા ચડી જાય એવું પણ નથી ઇચ્છતા, આવું મનને યાદ અપાવવાથી કામ થઇ જાય છે.

જેમ જેમ તમે સાવધાની રાખવાની પ્રેક્ટીસ કરતા જશો, તેમ તેમ તમારા માટે  તમારી પસંદગીનો પ્રતિકાર, કોઈ પણ સંજોગોમાં, પસંદ કરવો વધુ ને વધુ સહેલું બનશે. તેમ છતાં તમે તમારા ગુસ્સાને જ્યાં સુધી વશમાં ન કરી લો, જ્યાં સુધી તેને સંપૂર્ણપણે બદલાવી ન શકો, ત્યાં સુધી નીચેનાં બીજા બે રસ્તા છે જે તમે લઇ શકો.

૨. એક જરનલ લખો

દરેક વખતે જ્યારે તમે ગુસ્સે થાવ, અને પછી જ્યારે શાંત થઇ જાઓ, ત્યારે નીચે દર્શાવ્યા મુજબનાં ચાર ફકરા લખી નાખો:

(અ). બનાવ: હકીકતમાં શું બન્યું હતું?
(બ). કારણ: તમારા ગુસ્સે થવાનું કારણ શું હતું?
(ક). ગુસ્સાનું માત્રા: તમારા ગુસ્સાની માત્રા બરાબર કહી શકાય એટલી હતી?
(ડ). ભવિષ્ય:  શું ફરીથી આ પરિસ્થિતિ આવે તો શું તમે બિલકુલ આ જ રીતે તમારો પ્રતિકાર આપશો કે પછી જુદી રીતે આપશો?

જો તમે તમારી પ્રેકટીશને હજી વધુ મજબુત બનાવવા માંગતા હોય તો તમે જેટલી વખત તમારા ગુસ્સાને કંટ્રોલ કરી શક્યા હોય તો તેની પણ નોંધ કરી લો. જરનલ લખવાની અને પછીથી તેનો પુનર્વિચાર કરવાથી તમે તમારી જાતનું સારી રીતે મનોવિશ્લેષણ કરી શકશો અને વધુ સારી રીતે સમજી શકશો.

૩. તમારો અવાજ રેકોર્ડ કરો

આ એકદમ અસરકારક અને સહેલાઈથી અમલ કરી શકાય એવી રીત છે. ફરી વખત જ્યારે તમે ગુસ્સે થાવ, તમારો અવાજ રેકોર્ડ કરી લો અને પછીથી તેને સાંભળો. સંભવ છે કે તમને તમારો જ પ્રતિકાર હાસ્યાસ્પદ લાગે. જ્યારે તમે તમારી પ્રતિક્રિયાને ફરી-ફરીને સાંભળો છો ત્યારે તમારામાં એક સભાનતા જાગે છે. સભાનતા એ સાવધાનીનું સમાનાર્થી છે.

ઘણાં લોકોએ મને લખીને પૂછ્યું છે કે હંમેશા માટે શાંત રહેવું અને સર્ફર પણ ન બનવું શું શક્ય છે ખરું? જવાબ છે હા. એના માટે પ્રેક્ટીસ અને સાવધાની જોઈએ. તમે એક તટસ્થ દ્રષ્ટા બની શકો. જો તમે વર્તમાન ક્ષણની જાગરૂકતાને યાદ રાખો, તમે જો તમારી આંતરિક શાંતિ માટે કટિબદ્ધ રહો તો કોઈ પણ વસ્તુ તમને ગુસ્સે નહી કરી શકે. છતાં પણ તમે જો દ્રષ્ટા હો પરંતુ જો બહુ નજીક ઉભા રહેશો તો મોજા તમારા પગ ભીના કરી શકે છે. શાણપણ તો એક અંતર રાખવામાં છે, ભરતી આવે ત્યારે દૂર થઇ જવું અને જ્યારે દરિયો શાંત હોય ત્યારે નજીક જવું. ગુસ્સો એ ફક્ત લાગણી નથી પરંતુ લાગણીથી થતી પ્રતિક્રિયા છે. અને જીવનમાં દરેક બાબતની પસંદગીની જેમ ગુસ્સા સામેની પ્રતિક્રિયાની બાબત પણ એક પસંદગીની વાત છે.
“મારી પત્નીની મને બહુ ચીડ ચડે છે,” મુલ્લા નસરુદ્દીને કહ્યું. “જેટલી વખત એ સ્નાન કરે એટલી વખત એ કેટલાંય કલાકો રબ્બરની બતકો અને પ્લાસ્ટીકની હોડીઓ સાથે રમ્યા કરતી હોય છે.”

“એનાંથી એ ખુશ થાય છે, એમાં તમારે ચિંતા કરવાનું શું કારણ, મુલ્લા?” મનોચિકિત્સકે પૂછ્યું, “મને તો એમાં તમારે ચિડાવું પડે એવું કશું લાગતું નથી.”
“તમે પણ ચીડાઈ જાઓ જો એ તમારા (રમકડાં) હોય”, મુલ્લાએ કારણ કહ્યું.

જેટલાં વધુ તમે જોડાયેલાં હશો એટલો વધુ ગુસ્સો આવશે. તમારા દુઃખી થવાની માત્રા તમે કેટલાં પ્રમાણમાં જોડાયેલા છો તેના પર સીધી આધારિત છે. દાખલા તરીકે, તમે જેટલાં વધુ તમારી અધિકૃત વસ્તુ, વ્યક્તિ કે પરિસ્થિતિ સાથે જોડાયેલાં હશો, કોઈ પણ વખતે તેમની સાથે કઈ પણ ખોટું થયું તો તમને દુઃખ થવાની સંભાવના રહેશે. જેટલાં વધુ જોડાયેલાં, તેટલાં વધુ દુઃખી, જેટલાં વધુ દુઃખી, તેટલી વધુ તકલીફ અને ગુસ્સો ખેચાઇ આવશે. અને જ્યારે તમે તમારી સાથે ખોટી રીતે જોડાયેલાં હોવ છો ત્યારે શું થાય છે? એક મોટો અહમ્ જન્મે છે. આવો અહમ્ એક ફૂલાવેલા ફુગ્ગા સાથે સરખાવી શકાય, થોડી પણ ટાકણી અડી તો ફૂટી જશે.

જો જોડવ જ નહી તો તકલીફ પણ નહી!
(Image credit: Gerald Kelley)

શાંતિ.
સ્વામી                                                

No comments:

Post a Comment

Share