Saturday, 28 December 2013

શું તમે નિર્બળ છો?

અરે મજબૂત એવું નારિયેળ પણ એક જ ઘાથી તૂટી જતું હોય છે. તેનો અર્થ એ નથી કે તે નબળું છે. તે અતિસંવેદનશીલ હોય છે.
તમારે શું બધા સમયે મજબુત જ રહેવું જોઈએ? શું તે શક્ય છે ખરું? મજબુત બનો – આવું આપણે નાનપણથી હજારો વખત સંભાળતા હોઈએ છીએ. જયારે એક બાળક તરીકે તમે ચાલતાં ચાલતાં પડી જાવ છો ત્યારે લોકો તમે રડો નહિ એટલાં માટે કહેતાં હોય છે કે મજબુત બનો. જયારે એક પુખ્ત વયે તમારી સાથે કોઈ અપ્રિય કે કષ્ટદાયી બનાવ બને ત્યારે, તમે રડો નહિ, માટે કહેવામાં આવતું હોય છે કે મજબુત બનો. કોઈ કાળજી કરનાર વ્યક્તિ તમારી દુર્દશા સમજતું હોય છે અને પોતાની સહાનુભૂતિ વડે તમારી અંદર તાકાત પેદા કરવાની કોશિશ કરે છે. જયારે એક નિર્બળ વ્યક્તિને તમારા પ્રત્યે કોઈ સહાનુભુતિ નથી હોતી, તે તમને તમે મજબુત નહિ બનીને એક નમાલા હોવાનું સાબિત કરો છો- એવું માનવા માટે પ્રેરે છે, એક નિર્બળ વ્યક્તિ ઈચ્છે છે કે તમે તમારી ચુનોતીઓને અવગણો, તે એવું ઈચ્છે છે કે તમે તમારા ડર અને ચિંતાઓને છુપાવી દો. શા માટે? કારણકે અંદરથી ક્યાંક તેઓ પોતે જ ડરતાં હોય છે, તેમને ડર હોય છે કે ક્યાંક તમને આવી હાલતમાં જોઇને પોતે જ નબળા ન બની જાય, એનાંથી કદાચ પોતે જ લાગણીની દ્રષ્ટિએ કેટલાં નિર્બળ છે તે છતું ન થઇ જાય.

જો કે હું એ વાતનો નકારતો નથી કે થોડા પ્રમાણમાં તાકાતવર હોવું જરૂરી હોય છે કે જેથી કરીને જીવન તમને ક્યારેક આઘાત આપે ત્યારે તમે ટકી શકો, પરંતુ સાથે સાથે હું એમ ચોક્કસપણે માનું છું કે તાકાત તમે જે છો તે, અને તમે જે અનુભવી રહ્યાં છો તે છુપાવવાથી નથી આવતી. એ તો તાકાતનો ખોટો ભ્રમ જ હોય છે. સાચી તાકાત તમારા પ્રામાણિક બની રહેવામાંથી આવતી હોય છે, તમારી સ્વીકૃતિ અને સમજણમાંથી આવતી હોય છે.

ચાલો હું તમને બ્રેની બ્રાઉનની એક સત્ય ઘટના I Thought It Was Just Me કહું:

લેખકની માતાનો એક નો એક ભાઈ એક અંધાધુંધ ગોળીબારમાં માર્યો જાય છે. તેની નાની પોતાનાં દીકરાના મૃત્યુંનો આઘાત સહન નથી કરી શકતી. શબ્દશ: રજુ કરું તો: “મારી નાની આજીવન દારૂ પીતી હતી માટે તેનામાં આવો આઘાત સહન કરવા માટે જરૂરી લાગણીનો સ્રોત નહોતો. અઠવાડિયાઓ સુધી તે પોતાનાં શેરીમાં રખડતી રહી, અને એકની એક વ્યક્તિઓને વારંવાર પૂછતી રહી કે તેમને ખબર છે તેનાં દીકરાનું મૃત્યું થયું છે.

એક દિવસે, મારા મામાની અંતિમ વિધિ પત્યાં બાદ, મારી માં એકદમ તૂટી ગઈ. મેં તેને એક કે બે વાર પહેલાં રડતાં જોયેલી, પણ મેં તેને આ રીતે રડતાં પહેલાં ક્યારેય નહોતી જોઈ. મારી બહેન અને હું એકદમ ડરી ગયા હતાં અને અમે પણ રડતાં હતાં, પરંતુ અમારા રુદનનું કારણ અમારી માતાને આ રીતે રડતા જોવાનું હતું. અંતે મેં તેને કહ્યું ‘અમને ખબર નથી પડતી કે શું કરીએ કેમ કે અમે આ પહેલાં તને આટલી નબળી પડી જતાં ક્યારેય જોઈ નથી’. તેને અમારી સામે જોયું અને પ્રેમાળ પરંતુ મજબુત સ્વરે બોલી, ‘હું નિર્બળ નથી. તમે કલ્પના પણ ન કરી શકો એટલી મજબુત છું. હું ફક્ત અત્યારે અતિસંવેદનશીલ બની ગઈ છું. જો હું નિર્બળ હોત, તો હું મરી ગઈ હોત.’

હવે જયારે કોઈ તમને મજબુત બનવા કહે કે પછી કોઈ એમ કહે કે તમે નિર્બળ છો, કે પછી તમે પોતે અંદરથી નિર્બળતાનો અનુભવ કરી રહ્યાં હોવ તો ત્યારે ઉપરોક્ત વાર્તાને યાદ કરી લેજો. જો તમને આઘાત લાગ્યો હશે કે તમને જો ઈજા પહોંચી હશે તો ઘાવ તો પડવાનો જ છે. જો તમે તમને પડેલા ઉજરડો જલ્દી રૂજાય એમ ઇચ્છતાં હોવ તો તમારે તેની કાળજી લેવી પડશે. જયારે ઘાવ તાજો હોય છે ત્યારે તેમાં ઇન્ફેકશન કે વધારે બગાડ થવાની સંભાવના હોય છે. તેને કહેવાય છે અતિસંવેદનશીલતા. તે એક સ્થિતિ હોય છે, એક અસ્થાઈ અવસ્થા. જયારે તમે આઘાત અનુભવો છો ત્યારે તમે એક પ્રકારની અસહાયતાનો અનુભવ પણ કરો છો, ત્યારે તમે તમારી સામાન્ય અવસ્થામાં નથી હોતા, અને આ અવસ્થામાં તમે અતિસંવેદનશીલ હોવ છો. તેનો અર્થ એ નથી કે તમે એક નિર્બળ વ્યક્તિ છો, તેનો અર્થ ફક્ત એટલો જ છે કે તમે સાજા થઇ રહ્યાં છો, તેનો અર્થ એ છે કે તમે એક માનવ છો, તેનો અર્થ એટલો જ છે કે તમે બિલકુલ સામાન્ય છો.

નિર્બળતા ત્યારે કહેવાય જયારે બીજા તમને જેવા કહેતાં હોય ત્યારે તમે પણ તમને એવાં જ માનવા લાગો, જયારે તમે સ્વ-દયા ખાવા લાગો છો, જયારે તમે જ તમારો દરજ્જો થોડો નીચે ઉતારો છો, જયારે તમે પોતે એવું માનવા લાગો છો કે તમે કોઈ બીજાનાં માપદંડ મુજબ બંધબેસતા નથી અને માટે તમે નક્કામાં છો. ખાલી તમે તે માપદંડમાં બંધબેસતા નથી તેનો અર્થ તમે નક્કામાં છો તેવો નથી. ફક્ત જયારે તમે સામેની વ્યક્તિને ઇચ્છતાં હોવ છો અને તે તમને બદલામાં એટલાં પ્રમાણમાં નથી ઈચ્છતી હોતી, તેનો અર્થ એ નથી કે તમારે તમારી જાતને બદલી નાખવાની જેથી કરીને તે તમને ઈચ્છવા લાગે, તેનો અર્થ એમ પણ નથી કે તમે તેને લાયક નથી. એનો અર્થ ફક્ત એટલો જ થાય કે અહી જે મેળ છે તે બરાબર નથી. સાત નંબરનાં જૂતા છ નંબરના પગ માટે લાયક નથી એવું નથી હોતું, એ ફક્ત માપના નથી એટલું જ. જેમ બંધબેસતા ન હોવું તેઓ અર્થ લાયક ન હોવું તેવો નથી તેવી રીતે જ અતિસંવેદનશીલ હોવું તેનો અર્થ નિર્બળ હોવું તેવો નથી. કોઈને પણ તમારી ઉપર તમારી કિંમતનું લેબલ લગાવવાની છૂટ ન આપો.

હું એમ નથી કહી રહ્યો આપણે સ્વ-સુધાર માટે કામ ન કરવું જોઈએ, હું એવી ભલામણ પણ નથી કરી રહ્યો કે આપણે આપણી ખામીઓ અને મર્યાદાઓને અવગણવી જોઈએ, હું ફક્ત એટલું કહી રહ્યો છું કે તમારે તમારી જાતને કોઈ બીજાનાં ખોટા માપકાંટા ઉપર તોલાવવાની જરૂર નથી. જો તમે એવું માનતાં હોવ કે તમારે તમારા કોઈ પાસા ઉપર કામ કરવાની જરૂર છે, તો ચોક્કસ આગળ વધો, પણ તમે જો ખરેખર એવું ઇચ્છતાં હોય તો જ. જીવન કોઈ યુદ્ધ નથી, તમે કોઈ બોક્સિંગ રીંગમાં નથી કે જ્યાં તમે તમારા હરીફને પરાસ્ત ન કરી દો કે પછી સમય પૂરો ન થઇ જાય ત્યાં સુધી તમારે તમારી તાકાત બતાવવા માટે સતત લડતા રહેવાનું છે. કોઈ વખત, હકીકતમાં તો મોટાભાગે, એક ડગલું પાછું પડી જવું, રડી લેવું, તમે જે છો તે બની રહેવું, તમારી જાતને અભિવ્યક્ત કરવું એ બધું બિલકુલ બરાબર હોય છે. તમારી લાગણીઓને પ્રદર્શિત કરવાથી તમે નિર્બળ નથી થઇ જવાનાં; ઉલટું એ તો એમ દર્શાવે છે કે તમે કેટલાં ઈમાનદાર છો. તમારા જીવનનો ફક્ત એક ભાગ તૂટી જાય તેનો અર્થ એ કદાપિ નથી થતો કે તમે નિર્બળ છો કે લાયક નથી, તેનો અર્થ એવો પણ જરૂરી નથી કે વાંક તમારો છે. એ કદાચ એવાં સમય જેવી વાત છે જયારે તમે એક દિવસ તડકા વાળા દિવસે છત્રી લીધા વગર બહાર નીકળ્યા અને ત્યારે જ સાંબેલાની ધારે વરસાદ તૂટી પડ્યો.

જો તમે તમારી જાત ને કોઈ એક ભેટ આપી શકતાં હોવ, જો તમે તમારી જાતને બદલવા માટે કોઈ એક જ નિયમ લેવા માટે માંગતા હોવ, તો તે એ હોઈ શકે: ક્યારેય કોઈ તમને તમારી શું કિંમત છે તે ન કહી જવું જોઈએ, તમે તમારી જાતને કઈ રીતે જુવો છો તે ક્યારેય બીજાને નિર્ધારિત ન કરવા દો. હવે પછી ક્યારેય કોઈ તમારી લાગણીને અવગણે અને તમને મજબુત બનવાં કહે, ત્યારે મહેરબાની કરીને સમજી લેશો કે તે વ્યક્તિ તમારી લાગણીઓ વહેંચવા માટે યોગ્ય પાત્ર નથી. એનાં કરતાં તો અરીસા સાથે વાત કરી લેવી વધારે સારું. કાં તો પછી તમારી ટેલીફોન કંપનીના કસ્ટમર કેર ને ફોન કરી તમને થોડી મીનીટો સાંભળી લેવાં માટે વિનંતિ કરવી વધારે સારુ. તમે કંપનીના આટલાં વર્ષો સુધી એક વફાદાર ગ્રાહક રહ્યાં છો અને માટે તે ઓછાનામે તમારા દુ:ખની વાત પાંચ મિનીટ ફક્ત સાંભળી લે. વારુ, હું મજાક કરું છું, વર્ષનો અંત એક મજાકથી કરવો કઈ ખોટું નથી એવું હું માનું છું.
(Image credit: Michael Naples)
શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

 

Friday, 20 December 2013

જયારે કોઈ તમને વળતો પ્રેમ ન કરે

જયારે એક સફરજન તૂટી પડે છે ત્યારે તમે શું કરી શકો તેમ હોવ છો? હૃદયનાં મામલામાં પણ એવું જ હોય છે, પ્રેમમાં કઈક એવું જ હોય છે.
મારી આજે આ વિષય ઉપર લખવાની કોઈ યોજના નહોતી, પરંતુ અસંખ્ય વાંચકોએ મને ઈ-મેઈલ કરીને જણાવ્યું કે તેઓ જો કોઈ તમને વળતો પ્રેમ ન કરે તો શું કરવાનું તેનાં ઉપર મારી હવે પછીની પોસ્ટની આતુરતાથી રાહ જોઈ રહ્યાં છે. તો લો આ રહી તે પોસ્ટ. હું તમને શરૂઆતમાં જ કહી દઉં કે જો કોઈને તમે પ્રેમ કરતાં હોવ અને તે તમને વળતો પ્રેમ ન કરતું હોય તો તમે ભાગ્યે જ કશું કરી શકો. સામેની વ્યક્તિ કદાચ બદલાઈ શકે, અને તે ફરીને પાછી તમારી પાસે આવે પણ ખરી, પરંતુ તે તમને તમે તેને જે રીતે પ્રેમ કરો છો તેવી જ રીતે તમને પ્રેમ નહિ કરે. મેં અનેક યુગલો એવાં જોયા છે અને હજારો (શબ્દશઃ) ઈ-મેઈલના જવાબ આપ્યા છે અને મને હજી કોઈ પણ એવું જોવા નથી મળ્યું. હા, એવું શક્ય છે કે બે વ્યક્તિઓ એકબીજા સાથે કટિબદ્ધતા કે કાળજીને કારણે એક મૈત્રીપૂર્ણ ઢંગથી સાથે રહેવાનું ચાલુ રાખે. હકીકતમાં, આવું સામાન્યતઃ બનતું પણ હોય છે, પરંતુ, પેલી ઉષ્મા ભરી લાગણીઓ કે જે પહેલાં તેમની વચ્ચે પ્રવર્તતી હતી તે હવે ભાગ્યેજ પાછી ફરતી હોય છે. લોકો શા માટે એક બીજાને પ્રેમ કરવાનું બંધ કરી દે છે અને તમને જો વળતો પાછો પ્રેમ ન મળતો હોય તો તમે શું કરી શકો? વાંચતા રહો આગળ.

એક યુવતી હોય છે જે એક યુવાનનાં ઊંડા પ્રેમમાં હોય છે. તે યુવાન એક ખુબ જ ગુસ્સા વાળો વ્યક્તિ હોય છે, પરંતુ તે ખાતરી આપે છે કે તે લગ્ન પછી બદલાઈ જશે. પેલી યુવતી તેને પ્રેમ કરતી હોય છે માટે તેનો વિશ્વાસ કરે છે, કારણકે તે એવું માનવા માટે ઇચ્છતી હોય છે કે તે બદલાઈ જ જશે. માટે, તેઓ બન્ને પરણી જાય છે. લગ્ન પછી પતિ અત્યંત અત્યાચારી બની જાય છે. પ્રથમ વર્ષે તો તે યુવતી પોતે વિશ્વાસ જ નથી કરી શકતી કે તેનો પતિ લગ્ન પહેલાં જે વચનો આપ્યા હતાં તેનાંથી બિલકુલ વિપરીત જ વર્તન કરતો હતો. બીજા વર્ષે તેને લાગ્યું કે પરિસ્થિતિમાં કઈક બદલાવ આવશે. ત્રીજા વર્ષે, તે પોતે બદલાવાની કોશિશ કરવા લાગી એવું વિચારીને કે તેનાંથી કદાચ તેનો પતિ પણ બદલાઈ જશે અને બન્ને જણા સુખી અને ખુશીભર્યું જીવન જીવી શકશે. ચોથા વર્ષે, તેને લાગવા માંડ્યું કે કશું બદલાશે નહિ અને ત્યારબાદ એક વર્ષ પછી, તેઓએ છૂટાછેડા લઇ લીધા.

ખુબ જ વ્યથિત અને એક ચોંટ ખાધેલી તે યુવતીએ નક્કી કર્યું કે તે ફરી ક્યારેય લગ્ન નહિ કરે. પરંતુ, થોડા વર્ષો પછી, તે બીજા યુવક સાથે પરણી ગયી. આ વખતે, તે યુવક ખુબ જ પ્રેમાળ હતો, થોડો કઈક વધારે પડતો જ. પ્રથમ યુવાનની સરખામણીમાં તે તેનો એકદમ વિરુદ્ધ હતો પણ અધિકતમ વિરુદ્ધ હતો. કોઈ અજ્ઞાત કહી શકાય તેવાં ધાર્મિક કારણો આગળ ધરીને તે તેની સાથે સુવાનું ટાળતો. કોઈ ધાર્મિક સંસ્થાનાં સભ્યોનાં માધ્યમથી તેઓ બન્ને એકબીજાને મળ્યાં હતાં માટે તે યુવતીએ તેનો વિશ્વાસ કર્યો. એવું વિચારીને કે આખરે તે તેનું ધ્યાન તો રાખે છે અને અત્યાચારી તો નથી આમ તે યુવતીએ ગાઢ પ્રણયથી મુક્ત એવાં આ લગ્ન-જીવનને સ્વીકારી લીધું. વીસ વર્ષ પછી, અચાનક એકદમ જ, એક દિવસે તે યુવાન તૂટી ગયો અને કહ્યું, “હું દિલગીર છું, પરંતુ આપણી સગાઇ પછી તરત જ હું કોઈ બીજી યુવતીનાં પ્રેમમાં પડ્યો અને અમારો પ્રેમ સંબધ હંમેશાં ચાલતો જ રહ્યો.”
પેલી યુવતી એકદમ ફિક્કી પડી ગયી. તેની આખી દુનિયા ભુંસાઈ ગઈ.
“તું તેને કેટલાં વર્ષથી મળતો હતો?”
“૧૭ વર્ષથી.”
“તો તું મને હવે શા માટે આ બધું કહી રહ્યો છે?” તેને કહ્યું.
“હું આ વાત હવે વધુ વખત મારી અંદર રાખી શકું તેમ નથી.”
“તો, હવે તું શું ઈચ્છે છે?”
“મારે, છૂટાછેડા નથી જોઈતાં,” યુવકે કહ્યું.
“આ એકદમ હાસ્યાસ્પદ છે! તે મને ૧૭ વર્ષથી છેતરી!!” યુવતીએ કહ્યું. “તે પેલીને શા માટે છોડી દીધી?”
“અમારું બન્નેનું તૂટી ગયું કારણકે તે ઈચ્છતી હતી કે હું તને છોડી દઉં અને હું તેમ નહોતો કરી શકતો. તો એ બીજા કોઈકને પરણી ગયી.”
“પણ આપણી પાસે છેલ્લાં વીસ વર્ષમાં સાથે વહેંચી શકાય તેવું કશું હતું જ નહિ.”
“હા, પણ હું તારી કાળજી કરું છું,” યુવકે કહ્યું.
“આ એકદમ ગાંડા જેવી વાત છે. એટલાં માટે તું મને સ્પર્શ પણ નહોતો કરતો કારણ કે તું પેલીને પ્રેમ કરતો હતો? સાચું બોલ.”
યુવક ચુપ રહ્યો.
“કાશ તે એવું ન કર્યું હોત,” યુવતીએ કહ્યું. “તે મારી જિંદગી તબાહ કરી નાંખી. આટલાં વર્ષો સુધી હું એવું વિચારતી રહી કે હું તારા માટે એટલી સારી ને લાયક નથી. મને તો ખબર જ નહિ કે તું તો કોઈ બીજી યુવતીનાં પ્રેમમાં હશે. હું તને આ માટે ક્યારેય માફ નહિ કરી શકું.”

તેઓ બન્ને તરત જ એકબીજાથી અલગ થઇ ગયાં અને અંતે છૂટાછેડા લઇ લીધા. આ એક સત્યઘટના છે જે મેં કોઈ પણ પ્રકારની અતિશયોક્તિ વાપર્યા વગર તમારી સમક્ષ રજુ કરી છે. આ પ્રકારની ઘટના સામાન્ય નથી હોતી પરંતુ તેમ છતાં તે મેં અહી ટાંકી છે કારણ કે જયારે સામેની વ્યક્તિએ તમારો કોઈ ખ્યાલ જ નથી કર્યો ત્યારે તમે વાસ્તવમાં કશું જ નથી કરી શકતા કે જેથી કરીને તે તમને પ્રેમ કરતી થાય. તેનો અર્થ એ નથી કે સંબધોમાં સુસંવાદીતતા ફરી જાગૃત ન કરી શકાય, પરંતુ, જયારે નુકશાન જ એટલું બધું થઇ ગયું હોય અથવા તો પછી જો સામેની વ્યક્તિ જ તે સંબધ માટે કશું કરવા તૈયાર ન હોય, ત્યારે બહુ થોડી જ આશા બચતી હોય છે. જયારે સફરજન તૂટી પડે ત્યારે તમે શું કરી શકો? તમે તેને ફરી પાછુ કઈ ચોટાડી ન શકો.
જયારે તમે વિચારી શકો તે બધું જ કરી છૂટ્યા હોવ, અને જયારે તમે તમારો સૌથી ઉત્તમોત્તમ પ્રયત્ન કરી લીધો હોય અને તેમ છતાં જો તમને વળતો પ્રેમ ન જ મળતો હોય, તો ત્યારે તમારી સમક્ષ ત્રણ વિકલ્પો છે.

૧. તમારી જાતને બદલો
જો તમારી પાસે કોઈ પસંદગી જ ન હોય, જો આર્થિક, કૌટુંબિક કે પછી કોઈ અન્ય કારણસર જો તમારે તે વ્યક્તિની સાથે રહેવું પડે તેમ જ હોય, અને તે સંબધમાં તમને વળતો પ્રેમ ન મળતો હોય તો, વારુ તો પછી તમે પ્રેમની અપેક્ષા રાખવાનું બંધ કરી દો જેથી કરીને તમે શાંતિથી રહી શકો. જો તમે તેમાંથી મુક્ત ન થઇ શકતા હોય તો તમે આખરે આગળ વધતાં જાવ. માનસિક રીતે. આ કદાચ સરળ ન હોઈ શકે, પરંતુ આ એક વ્યવહારુ અને વ્યાજબી વિકલ્પ છે.

૨. સામેની વ્યક્તિને બદલો
હકીકતમાં, આ કોઈ વિકલ્પ પણ નથી, કારણકે સામેની વ્યક્તિની જો પોતાની ઈચ્છા જ ન હોય તો તમે તેને બદલી શકતા નથી. જો કે મેં અહી આ વિકલ્પ કોઈ કારણોસર મુકેલ છે. બ્રેન બ્રાઉનને ટાંકતા કહું તો, “તમે સામેની વ્યક્તિને શરમમાં મૂકીને કે તેને નીચા પાડીને તેમનું વર્તન બદલી નથી શકતા.” જો તમે સામેની વ્યક્તિમાં કોઈ બદલાવ ઇચ્છતાં હોય તો તમે તેને ગૌરવહીન કરીને તે ક્યારેય નથી કરી શકવાના. જયારે તેઓ તમારી સાથેનાં સંબંધમાં તમારી અપેક્ષાપૂર્તિ નથી કરતાં હોતા, ત્યારે તમે તેનાં વિશે સતત ફરિયાદ કરતાં રહીને ક્યારેય તમારી અપેક્ષાઓને
પૂરી નહી કરાવી શકો.

૩. વ્યક્તિ બદલી નાંખો.
ઘણીવાર, મોટાભાગનાં લોકો આ વિકલ્પ લેતાં હોય છે ફક્ત એક વધુ અન્ય અસંતુષ્ટ સંબધમાં પ્રવેશવા માટે. જયારે તમે એવું નક્કી કરો છો કે હાલમાં જે વ્યક્તિ છે તે બરાબર નથી અને તમારે કોઈ બીજા જોડે જ સંબધ બનાવવો પડશે તે પહેલાં ખાતરી કરી લે જો કે તમે આ સંબધ ટકાવી રાખવા માટે તમારાથી બનતું બધું જ હકીકતમાં અને પ્રામાણિકતાથી કરી છૂટ્યા છો. પરંતુ જો તમે સંબધમાં કોઈ અત્યાચારનો અનુભવ કરી રહ્યા હોય તો મહેરબાની કરીને તમારી જાતને કોઈ દોષ ન આપશો. સંબધમાં અત્યાચારને કોઈ પણ રીતે ન્યાયી ઠેરવી ન શકાય. એવા કિસ્સામાં, તમારું રક્ષણ કરો અને તે સંબધમાંથી બહાર નીકળી જાવ.

“મને કોઈ ઉકેલ નથી મળી રહ્યો,” એક યુવાન પોતાનાં મિત્રને પોતાની પત્ની વિષે ફરિયાદ કરતાં કહે છે. “મને ખબર નથી પડતી કે મારે શું કરવું”
“કેમ, શું પ્રશ્ન છે?”
“તેની યાદદાસ્ત દુનિયામાં સૌથી ખરાબમાં ખરાબ છે.”
“તો, તે બધું ભૂલી જાય છે?”
“અરે હું એવી આશા રાખું,” પેલાં યુવાને કહ્યું. “તે બધું જ યાદ રાખે છે, યાર.”

કોઈ વાર તમે ભૂલી જવા માટે તૈયાર છો કે નહિ તેનાં ઉપર આધાર રાખતો હોય છે, તમે અવગણવા માટે તૈયાર છો કે નહિ તેનાં ઉપર, કોઈ વાર એટલાની જ જરૂર પડતી હોય છે. લીયો ટોલ્સટોયે “એના કરેનીના” નામની રશિયન નવલકથામાં લખ્યું છે: “સુખી કુટુંબો એક જેવા હોય છે જયારે દરેક દુઃખી કુટુંબ એની પોતાની આગવી રીતે દુઃખી હોય છે.”

જીવન એ મોટાભાગે સંબધો વિશે હોય છે ધંધાદારી, વ્યક્તિગત, અને પારસ્પરિક. પ્રથમ સંબધ તમારો તમારી જાત જોડેનો હોય છે. તેનું સન્માન કરો અને તેની કિંમત કરો. તમારી જાત ઉપર અત્યાચાર ન કરો. ઉચ્ચ આત્મ-ગૌરવ વાળી વ્યક્તિઓમાં એક સામાન્ય લક્ષણ હોય છે: તેઓ પોતાની જાતની કિંમત કરે છે, તેમને શું આપવાનું છે તેની કિંમત કરે છે, અને તેઓ પોતાને પ્રેમને લાયક ગણે છે. તેઓ પ્રેમમાં માને છે. દયા અને કાળજી તેમનાં કુદરતી શૃંગાર છે. નિ:શંકપણે એવાં પણ લોકો અસ્તિત્વ ધરાવે છે કે જેમનામાં કોઈ સહાનુભુતિ કે દયા નથી, તેઓ પણ પોતે પ્રેમને લાયક હોવાનો દાવો કરતાં હોય છે. ફર્ક ફક્ત એટલો છે કે તેઓ એવું પોતાનાં અહમ્ થી કરતાં હોય છે નહિ કે આત્મ-ગૌરવથી.

જાવ! તમારા વિચારો, તમારા સમય અને તમારા જીવન વડે કઈક કરવા જેવું હોય તેવું કાર્ય કરો. મનની શાંતિ એ કોઈ આશીર્વાદ નથી પરંતુ એક કટિબદ્ધતા છે, એક પસંદગી છે. તે કાળજીપૂર્વક પસંદ કરો. જો તમે ખુશ રહેવા માટે કટિબદ્ધ થશો, તો કોઈ તમને રોકી નહિ શકે.
(Image credit: Margaret Senior)
શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

Saturday, 14 December 2013

પ્રેમ શું છે?

 પ્રેમ-કોયડો ચાર સંઘટકોનો બનેલો હોય છે. કયા કયા? વાંચો આ લેખ.
ગતાંકથી ચાલુ કરતાં, આજની પોસ્ટમાં હું તમારી સાથે પ્રેમના ચાર આધારસ્થંભ, ચાર સંઘટક વિશે વાત કરીશ. જો હું શું કહેવા માંગું છું તે સમજી શકશો તો હું તમને વચન આપું છું કે જેટલી વારમાં તમે આ પોસ્ટ વાંચવાની પૂરી કરશો ત્યાં સુધીમાં પ્રેમ વિશે તમને એક નુતન દ્રષ્ટિકોણ જડી જશે. પ્રેમ શું છે? ફક્ત કોઈનાં માટે લાગણી હોવી કે સામેની વ્યક્તિની ખુબ જ તિવ્રતાથી તૃષ્ણા રાખવી તે હંમેશાં પ્રેમ નથી હોતો. એક ક્ષણ માટે પ્રેમને કોઈ વસ્તુ તરીકે માની લો, એક એવી હસ્તિ કે જે ચાર તત્વોથી બનેલી છે. તમે આ ચારને એક સાથે લઇ આવો અને પ્રેમ આપોઆપ ચમત્કારિક રીતે ત્યાં પ્રગટ થઇ જશે. આ ચાર મુખ્ય તત્વોની ગેરહાજરીમાં તમે જેનો પણ અનુભવ કરો છો તે ફક્ત એક પ્રબળ આકર્ષણ જ હોઈ શકે છે, તે કદાચ પ્રેમાંધતા, આસક્તિ કે બીજું કઈ પણ હોઈ શકે છે પણ પ્રેમ નથી હોઈ શકતો. ચાલો તમને એક વાર્તા કહું:

એક માણસ સાંજે પોતાનાં ઘેર પોતાનાં બાળકોને જોવા માટે આવે છે, બાળકો હજુ નિશાળના ગણવેશમાં જ ઉઘાડા પગે શેરીમાં રમી રહ્યાં હોય છે. તે જેવો પોતાનાં ઘરમાં પ્રવેશે છે કે તેની નજર બાળકોનાં દફતર, મોજા, અને બુટ મુખ્ય ઓરડામાં પડેલાં હોય છે તેનાં ઉપર જાય છે. હજી થોડો આગળ જાય છે કે તેની નજરે ગંદુ ડાયનીંગ ટેબલ પડે છે જેનાં ઉપર માખણ અને જામ ઢોળાયેલાં હોય છે, ગંદી થાળીઓ પડેલી હોય છે, બ્રેડના ટુકડાંઓ આમ તેમ પડેલાં હોય છે. તેની જમણી બાજુએ એઠી થાળીઓનો ઢગલો પડેલો હોય છે. રાતનું જમવાનું બનાવેલું હોતું નથી, અને આખું રસોડું અસ્ત-વ્યસ્ત હોય છે. થોડી વિસ્મયતા અને કુતુહલતા સાથે તે તેનાં બેડરૂમમાં પ્રવેશે છે અને જુએ છે કે પલંગ પણ અસ્ત-વ્યસ્ત હોય છે, તેનો સવારનો ભીનો ટુવાલ હજુ પથારી પર જ પડેલો હોય છે, અને તેની પત્ની, હજી પોતાનાં નાઈટ ડ્રેસમાં પથારીમાં પડી પડી કોઈ પુસ્તક વાંચી રહી હોય છે.
“શું થયું છે?” તેને આશ્ચર્ય પામતાં પૂછ્યું, “ઘરમાં કોઈ ભૂતે આંટો માર્યો હોય એવું લાગે છે.”
“અરે, તે,” પત્નીએ ઠંડો જવાબ આપતાં કહ્યું. “તમને તો ખબર છે ને કે તમે રોજ મને કહેતાં હોવ છો કે આખો દિવસ હું ઘરમાં બેઠી બેઠી શું કરું છું? વારુ, હું જે કઈ પણ રોજ કરતી હોવ છું તે ખાલી આજે મેં નથી કર્યું.”

આપણી સ્વ-મહત્તાની સમજણમાં અન્ય વ્યક્તિના યોગદાનનાં મુલ્યને ઓછું આંકવું કે કદાચ સાવ અવગણી નાંખવું ય સહેલું હોય છે. તમે જે કામ કરતાં હોવ તે કદાચ જુદા પ્રકારનું હોઈ શકે છે, તે કદાચ અઘરું પણ હોઈ શકે છે પરંતુ તેનો અર્થ એવો કદાપી નથી થતો કે તે વધારે મહત્વનું બની જાય છે. પ્રેમ એ દુનિયાને બીજાની નજરે જોવાની વાત છે. આ વાત મને પ્રેમનાં ચાર ઘટકોને વર્ણવવા તરફ દોરી જાય છે. તે આ મુજબ છે:

સન્માન
જયારે બે જણા એકસાથે રહેતાં હોય છે, ત્યારે થોડો કઠીન સમય કે જેમાં તમારે એકબીજાના મતભેદનો, અસહમતીનો, અને એવાં બધાંનો સામનો કરવાનો આવતો હોય છે. પણ, એ સમયે, તમે જો સામે વાળી વ્યક્તિ પ્રત્યે સન્માનપૂર્વક વર્તવાનું પસંદ કરો અને તેનાં તરફ કોઈ કટાક્ષ કે તિરસ્કાર ન કરો તો તમારો સંબધ અકબંધ રહેશે. કદાચ તમે સહમત ન પણ થતાં હોવ તો પણ તેમનું સન્માન કરો. તેમ કરવું બધી રીતે યોગ્ય વાત છે. દરેક વખતે તમે ગુસ્સા ભર્યા શબ્દો ફેંકો છો, દરેક વખતે જયારે તમે સામે વાળાને અને તેનાં યોગદાનને નાનું સમજો છો, તેની મજાક ઉડાવો છો, ત્યારે ત્યારે પ્રેમ-પુષ્પ ઉપર એક પ્રબળ મુષ્ટિ પ્રહાર થતો હોય છે. એક બીજા સાથે અસહમત થવું સામાન્ય છે, અરે કોઈ કોઈ વખત દલીલો થવી પણ સામાન્ય બાબત છે, પણ એક બીજા સામે બરાડા પાડવા કે ઊંચા અવાજે બોલીને સામે વાળાને નીચું પાડી દેવું તે ક્યારેય બરાબર વાત નથી. તમારા ખુદના ભલા માટે એકબીજાનું સન્માન કરો. જયારે કોઈનાં આત્મ-સન્માન ઉપર આક્રમણ થાય છે, તે તરત જ, ભલેને પછી તે અસ્થાયી સ્વરૂપે હોય, પણ તે ભૂલી જાય છે કે તમે તેનાં માટે શું ભલું કર્યું છે. શા માટે? કારણ કે આત્મ-ગૌરવ, આત્મ-સન્માન કે અહમ્ તે આત્મ-સુરક્ષા સાથે જોડાયેલું હોય છે કે જે એક મૂળભૂત માનવીય દ્રષ્ટિકોણ છે. સન્માન કરવાનો અર્થ ફક્ત સામે વાળાને માન આપવા પુરતો જ મર્યાદિત નથી પરંતુ તેનો અર્થ તેમની કિંમત કરવી એવો પણ થાય છે. તેમની માન્યતાઓ કદાચ તમારી માન્યતાઓ કરતાં જુદી હોઈ શકે છે, તેમની વિચારસરણી, કાર્યપદ્ધતિ કદાચ જુદી હોઈ શકે છે. તમારાં માટે એ જરૂરી નથી કે તેની સાથે સહમત થવું જોઈએ, પરંતુ જો તમે તેમની સાથે પ્રેમ ટકાવી રાખવા માંગતા હોવ તો, તમારે તેમનું સન્માન તો કરવું જ જોઈએ.

કાળજી
પ્રેમ-કોયડાનો બીજો ભાગ છે કાળજી. જયારે પ્રેમ કાર્યાન્વિત થાય છે ત્યારે કાળજીનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. તમે કોઈને દિવસમાં બે વાર તેમને પ્રેમ કરો છો એમ કહી શકો પણ જયારે તેમને તમારી જરૂર હોય અને તમે ત્યાં ન હોવ, તો એવો પ્રેમ શું કામનો? જો તે બિમાર હોય અને તમે તેમને દવા પણ ન આપો, જો તે થોડા ભયભીત કે વ્યાકુળ હોય અને તમે તેમને શાંત પાડવાની કોઈ કોશિશ પણ ન કરો, જો તમે તેમને તેમનાં પોતાનાં માટે સારી અનુભૂતિ ન કરાવડાવો, જો તમે તેને સાંત્વના કે આલિંગન પણ ન આપી શકતા હોવ, તો એવો પ્રેમ શું કામનો? શબ્દોમાં કાળજી બતાવવી મહત્વની છે પરંતુ તમારા કાર્યોમાં કાળજી બતાવવી તે એનાંથી ક્યાંય વધુ મહત્વની બાબત છે. ખાલી બીલ ચૂકવી દેવામાં એ નથી આવી જતું પરંતુ તે સામેની વ્યક્તિને માટે બદલામાં બનતું બધું કરવાની વાત છે. કાળજી પૂર્વક બોલાયેલો હર એક શબ્દ, કાળજી માટેનો હર એક ભાવ પ્રેમને સ્ફુરે છે. તમે જે વસ્તુને પ્રેમ કરતાં હોવ તેનાં માટે તમે શું કરતાં હોવ છો, પછી ભલે તે તમારી ગાડી હોય, કોઈ ઇલેક્ટ્રિક ગેજેટ હોય, કે કોઈ સામગ્રી હોય? તમે તેની કાળજી લો છો, બરાબર? માટે, તમે જો કોઈને ખરેખર પ્રેમ કરતાં હોવ તો તમે શું કરશો? આ ગણિત તમે જાતે ગણી લેજો.

દયા
મેં એકવાર વાંચેલું, "Nobody is perfect. And, I'm Nobody!" અને આ રીતે ઘણાં લોકો જીવન જીવતાં હોય છે. તેઓ જાણતા હોય છે તેઓ સંપૂર્ણ નથી તેમ છતાં તેઓ તેવું માનતાં હોય છે અને તેવું વર્તન કરતાં હોય છે જાણે તેમનાં મોઢામાંથી નીકળેલો એક-એક શબ્દ બ્રહ્મવાક્ય છે. દયા એ સામેની વ્યક્તિ પ્રત્યે, તેની ભૂલો પ્રત્યે માયાળુ બનવાનું નામ છે. તેમજ તમારી સંપૂર્ણતા અને સર્વોત્કૃષ્ટતાની માન્યતાની કેદમાં તેમને બંદીવાન નહિ બનાવવાની બાબતનું નામ છે. કોઈવાર તમે તેમની સાથે સહમત ન હોવ, કે જયારે તમે તેમનાં દ્રષ્ટિકોણને સમજી ન શકતા હોવ, ત્યારે શું તમે દયાના દ્રષ્ટિકોણથી તમે શું જતું ન કરી શકો? આપણા પોતાનાં જ વિચારો, કાર્યો અને લાગણીઓને જ વ્યાજબી ઠેરવ્યા કરવાથી આપણે આપણી પોતાની ભૂલો પ્રત્યે જ દયાવાન બની જતાં હોઈએ છીએ. પણ દયા તો સામે વાળા પ્રત્યે દાખવીએ તો પ્રેમને રુજાવતી હોય છે. મને દુ:ખ થયું છે પણ હું જતું કરીશ એવું માફી બોલતી હોય છે. હું દિલગીર છું કે તારે આવું કઈ પણ કરવું પડે છે, તું વધુ સારાને લાયક છે, એવું દયા કહે છે. માફી સહાનુભુતિ જન્માવે છે જયારે દયા સમાનુભુતિ. અને પ્રેમ? પ્રેમ તે બન્નેને એકસાથે સિવી લે છે.

કદર
પ્રેમનું ચોથું અને અંતિમ ઘટક છે કદર. વ્યક્તિ પાંચ વર્ષની હોય કે પંચાણું વર્ષની કદર એ સામે વાળી વ્યક્તિને હંમેશા પોતે મહત્વની છે તેમ અનુભવડાવે છે, તે તેમને એવું અનુભવડાવે છે કે કોઈ તેમને પ્રેમ કરે છે, તેઓ મહત્વનાં છે. કોઈપણ વ્યક્તિ નાખુશ થવાનું જાતે પસંદ કરતી હોતી નથી. જયારે પણ તમે બીજી વ્યક્તિમાં કઈ પણ સારું જુવો, તો તેને અભિવ્યક્ત કરો, તેની કદર કરો, અને તેમને આપોઆપ વધારે સારું કરવાનું મન થશે. તમારે આ કામ કૃત્રિમ રીતે નથી કરવાનું, તમારે ફક્ત તેમની હકારાત્મક બાજુ તરફ જોવાનું છે. દરેક જણ થોડી કદર સાથે તેમ કરી શકે છે. સંબંધમાં, બે વ્યક્તિઓ, પ્રતિદિન અનેક એવી વસ્તુઓ કરતાં હોય છે કે જેની કદર કરી શકાય પરંતુ ઉપર બતાવેલા ત્રણ ઘટકોની ગેરહાજરીમાં સામેની વ્યક્તિ શું સારું કરી રહી છે તે બાબતમાં આપણે બિલકુલ બેખબર બની રહેતા હોઈએ છીએ.

ચૌદ વર્ષનાં લગ્નજીવન પછી, પતિએ ડાયવોર્સ માટે અરજી કરી.
“તું શેના આધારે ડાયવોર્સ ઈચ્છે છે?” મેજીસ્ટ્રેટે પૂછ્યું.
“યોર ઓનર, મારી પત્નીમાં બિલકુલ ટેબલ-મેનર્સ નથી. તે જયારે સામાજિક જમણ માટે ગઈ હોય ત્યારે પોતાની અસહમતી ડાયનીંગ ટેબલ ઉપર વ્યક્ત કરે છે.”
“તમે બન્ને ચૌદ વર્ષ સુધી એકબીજા સાથે હતાં, અને અચાનક ટેબલ મેનર્સ આજે એક મુદ્દો બનીને ઉભો રહ્યો?”
“હા, યોર ઓનર, કારણ કે હજી ગયા મહીને જ મેં મેનર્સ અને એટીકેટ ઉપર એક પુસ્તક વાંચ્યું. પુસ્તક વાંચ્યા પછી મેં અવલોકન કર્યું કે તેનામાં એક પણ સારી ટેવ નથી.”

જેમ જેમ આપણે મોટા થઈએ છીએ અને નવા નવા દ્રષ્ટિકોણ મેળવતા જઈએ છીએ, તેમ તેમ આપણી પ્રાથમિકતાઓ પણ બદલાતી જતી હોય છે, તેમ ઘણી વાર આપણે સામેની વ્યક્તિ પણ બદલાય તેવું ઇચ્છતાં હોઈએ છીએ. અને સામેની વ્યક્તિ પણ જો કે તેનાં પોતાનાં નવા પાઠ ભણવાની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થઇ રહી હોય છે. ફક્ત હવે તમે થોડું વધુ જાણો છો કે થોડું જુદું જાણો છો તેનો અર્થ એવો નથી કે સામેની વ્યક્તિ તમારા પ્રેમ માટે લાયક કે બરાબર નથી. તમારી પ્રાથમિકતાઓ નક્કી કરો.

મોટાભાગે જયારે પણ લોકો એમ કહેતાં હોય છે શું તમે મને પ્રેમ કરો છો, ત્યારે ખરેખર તેમનો અર્થ એ હોય છે કે “શું તમે મને ઈચ્છો છો? શું તમને મારી દુનિયામાં કોઈ પણ અન્ય વ્યક્તિ કે વસ્તુ કરતાં વધારે જરૂર છે?” અને ત્યારબાદ તેની પાછળ ધારણા એ આવતી હોય છે કે “તો માટે જો તું મને ઈચ્છતો/ઇચ્છતી હોય તો મને ખાતરી છે કે તું મને ખુશ રાખવાં માટે, મારી કાળજી કરવા માટે શક્ય હોય તે બધું જ કરીશ. અને તે પણ હંમેશાં.” ઘણી બધી વાર, એવી લાગણીને આપણે પ્રેમ ગણી લેવાની ગેરસમજણ કરી લેતાં હોઈએ છીએ, એવી લાગણી કે જેમાં સામેની વ્યક્તિની ખુબ જ તિવ્રતાથી ખેવના કરવામાં આવતી હોય કે પછી એવી ઈચ્છા કે સામે વાળી વ્યક્તિ પોતાની ખુબ જ તિવ્રતાથી ખેવના રાખે. એ કદાચ પ્રેમનો એક પ્રકાર હશે પરંતુ તે ક્યારેય ટકાઉ નથી હોતો. સત્ય તો એ છે કે, વાસ્તવિક જીવનમાં, આ પ્રકારનો પ્રેમ ફક્ત ટુંકા સમય માટે થતો હોય છે, અને ત્યારબાદ લોકો સંબધમાં પ્રવેશતાં હોય છે. એક વાર જયારે સાથે રહેવાનું, પ્રેમ કરવાનું અને એકબીજાને જોવાનું જયારે નિત્યક્રમ બની જાય છે ત્યારે તેઓ ઉપર કહેલાં એક કે ચારેય ઘટકોને અવગણવાનું ચાલુ કરી દે છે. અને જેવું એવું બને છે કે તરત પ્રેમ સુકાવા લાગે છે અને લાંબો સમય ટકતો નથી.

સાશ્વત પ્રેમ હંમેશાં બે-તરફી હોય છે. તમે કોઈને બદનસીબે કે પછી તેનાં ઉપર ઉપકાર કરીને પ્રેમ ન કરી શકો, તે લાંબો ટકશે પણ નહિ. શરૂઆતમાં, પ્રેમ એક પ્રબળ લાગણી હોય છે પછી એક પ્રબળ ઈચ્છા. ત્યારબાદ, તે એક કાર્ય હોય છે, સમાગમનું નહિ પરંતુ પ્રેમ કરવાનું કાર્ય, અને તેમાં થોડા પ્રયત્નની બન્ને તરફથી જરૂર હોય છે.

હવે પછી ફરી ક્યારેય તમે કોઈને પ્રેમ કરો છો તેમ કહો, ત્યારે તમારી જાતને પુછજો શું તમે તેમનું સન્માન કરો છો, તેમની કાળજી કરો છો, શું તમે તેમનાં તરફી દયાળુ અને તેમની કદર કરનાર છો. હા? તો હવે તમારી જાતને પૂછો કે શું તમારી ક્રિયાઓમાં પણ તે દેખાય છે ખરું. હા? તો આ પ્રેમ છે. અને શું તમે તેમને ઈચ્છો પણ છો? હા? મોટું બોનસ. મિત્રતા, આનંદ, અન્યોન્યતા, એક શાંતિ અને સલામતીની ભાવના પ્રેમાળ વાતાવરણમાં આપોઆપ આવી જતી હોય છે. પ્રેમમાં બધું વધતું જતું હોય છે.

અને જો તે વ્યક્તિ તમને વળતો પ્રેમ ન કરતી હોય તો શું? બીજા કોઈક દિવસે જોઈશું.
(Image credit: Bella Puzzles)
શાંતિ.
સ્વામી

P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

 

Saturday, 7 December 2013

પ્રેમ અને આસક્તિ

 જીવનનાં વૃક્ષ ઉપર ઈચ્છાઓના પીંજરામાં આસક્તિના પંખીઓ કેદ હોય છે. જયારે પ્રેમ મુક્તપણે વિહરે છે.
“બિનશરતી પ્રેમ શું છે?” કોઈએ મને એક દિવસે પૂછ્યું હતું. “હું કોઈને બિનશરતી પ્રેમ કેવી રીતે કરી શકું?” આ પોસ્ટમાં અને આવતી પોસ્ટમાં હું થોડું પ્રેમ વિશે અને હું તેને કઈ રીતે જોઉં છું તેનાં વિશે લખીશ. જો કે ભૂતકાળમાં મેં પ્રેમ ઉપર લખેલું છે તે તમે અહી વાંચી શકો છો, છતાં હું આ વિષય ઉપર થોડું વધારે વર્ણન કરીશ. “હું તને પ્રેમ કરું છું તેનો અર્થ પણ ખરેખર શું થાય છે?” મેં એક વાર થોડા લોકોનાં સમૂહને એ સવાલ પૂછ્યો. “એનો અર્થ આપણને એ વ્યક્તિ માટે લાગણી છે તેવો થાય,” એકે જવાબ આપ્યો. પણ લાગણી હોવાનો અર્થ શું થાય? હું બિનશરતી પ્રેમ કે ફક્ત પ્રેમ ઉપર કઈ લખું તે પહેલાં પ્રેમ અને આસક્તિ વચ્ચેનો ફરક સમજી લેવો મદદરૂપ રહેશે. અહી એક નાનકડી વાર્તા તમારા માટે:

એક શાંત પ્રકૃતિનો વ્યક્તિ, એક વાર પોતાનાં મિત્રો સાથે એક સ્થાનિક સ્થળે બેઠો હતો. એને થોડું ડ્રીંક કર્યા પછી, એ થોડો ખુલીને પોતાનાં મિત્રોને બોલવા માંડ્યો, “શું તમે મને પ્રેમ કરો છો?”
“અરે બિલકુલ કરીએ છીએ,” તેનાં મિત્રોએ કહ્યું, “માટે જ તો આજે આપણે સાથે બેઠા છીએ.”
“તો, તમને ખબર છે મારે શું જોઈએ છીએ?”
કોઈએ કઈ જવાબ આપ્યો નહિ.
“જો તમને ના ખબર હોય કે મને શું જોઈએ છીએ, તો તમે કેવી રીતે કહી શકો કે તમે મને પ્રેમ કરો છો?”

આ વાક્ય ઘણું બધું કહી જાય છે. પ્રેમ સામેની વ્યક્તિને તમારા મત મુજબ શું જોઈએ છીએ તે નહિ પણ તેને ખરેખર શેની જરૂરત છે તે સમજી લેવાની વાત છે. આ પ્રેમ અને આસક્તિ વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત છે. પ્રેમ સામેની વ્યક્તિની ખુશીમાં પોતાને પામવાનું નામ છે, જયારે આસક્તિ સામેની વ્યક્તિ આપણી પોતાની ઈચ્છા અને શરત મુજબનો હોવાને લીધે મળતી ખુશીનું નામ છે. આપણે જ્યાં સુધી કોઈકની ખરી જરૂરિયાત શું છે તે શોધી કાઢીને તેને તે આપવાની કોશિશ નથી કરતાં ત્યાં સુધી આપણે એમ ન કહી શકીએ કે આપણે તેમને પ્રેમ કરીએ છીએ. આસક્તિ તમારા પ્રિય પંખી માટે સોનાનું પીંજરું ખરીદવા સમાન છે, તેને ઉત્તમ ખાવાનું આપવાનું પણ તે પંખીને પોતાની નજર સમક્ષ જ રાખવાનું નામ આસક્તિ છે, અને જયારે પ્રેમમાં તે પીંજરાનું દ્વાર ખોલી નાંખીને પંખીને મુક્ત કરવાનું નામ છે. માન્યું કે પ્રશ્ન ત્યારે ઉભો થાય કે જયારે પંખી એમ કહે કે મારે તારો ખોરાક ખાવો છે અને તારા પીંજરામાં આરામ કરવો છે પણ મારી ઈચ્છા અને અનુકુળતા મુજબ મારે મુક્તપણે વિહરવું પણ છે. વારુ, સંબંધોની દુનિયામાં તમારું સ્વાગત છે. વિચિત્ર લાગશે પણ હકીકત છે.

આસક્તિ એમ કહે છે કે તું મારો છે અને પ્રેમ એમ કહે છે કે હું તારો છું. પ્રેમ એ ફક્ત અને ફક્ત પોતાની વાત માટે નથી, એ શાંતિ વિશે, ખુશી વિશેની વાત છે. જયારે આસક્તિ એ માલિકીભાવનું બીજું નામ છે, અને ખાલી માલિકીભાવ જ નહી પણ ફક્ત ને ફક્ત પોતાની માલિકીપણાની વાત વિશે હોય છે. આસક્તિ એમ કહે છે મારી પાસે તારા તરફથી જે હોય તે બીજી કોઈ વ્યક્તિ પાસે ન હોવું જોઈએ. હું એવું કોઈ લેબલ નથી લગાવતો કે આ સાચું છે કે ખોટું, કે હું એમ પણ નથી સુચવી રહ્યો એક એક સંબધ, ખાસ કરીને વૈવાહિક સંબધ, ને કોઈ પરસ્પર સહમતીથી એક ઢાંચો ન હોવો જોઈએ, વાસ્તવમાં હોવો જ જોઈએ. હું ફક્ત એમ કહી રહ્યો છું કે આસક્તિમાં સૂચનાઓ અને નિયમો હોય છે જયારે પ્રેમમાં પ્રેરણા અને કાળજી હોય છે.
ચોક્કસ મેં તમને એક આદર્શ વ્યાખ્યા તો કહી દીધી પરંતુ આ કોઈ આદર્શ દુનિયા તો નથી જ. માટે, આપણી દુનિયામાં, પ્રેમ સામાન્ય રીતે એક દાવાથી વિશેષ બીજું કઈ નથી અને તેમાં પણ મોટાભાગે આસક્તિ, માલિકીભાવ અને ઇચ્છાઓ વણેલી હોય છે. પ્રેમ એમ કહે છે કે મારે તને દુ:ખ નથી પહોંચાડવું અને આસક્તિ એમ કહે છે મારે તને ગુમાવવો નથી. તફાવત જુઓ.

“મને પાસ્તા પ્રત્યે નફરત છે. હવે પછી મને ક્યારેય પાસ્તા દેખાવા ન જોઈએ,” એક પતિએ પોતાની પત્નીને કહ્યું.
“હું તને ક્યારે સમજી શકીશ?” તેની પત્નીએ ચિલ્લાતા કહ્યું. “સોમવારે તને પાસ્તા ગમ્યા, મંગળવારે તો તને પાસ્તા ઉપર પ્રેમ આવી ગયો હતો, બુધવારે તે પાસ્તા ખાધા હતાં, ગુરુવારે તને ખુબ ભાવ્યાં હતાં, શુક્રવારે પણ તે ખાધા, અને અચાનક શનિવારે, તું મને એમ કહે છે કે તને પાસ્તા પ્રત્યે નફરત છે. તારા પર તો વિશ્વાસ જ આવે તેમ નથી.”

જો તમે એમ ઇચ્છતાં હોવ કે તમારો પ્રેમ ખીલે, તેમાંની તાજગી હંમેશા જીવંત રહે તો સમજી લો કે સ્વતંત્રતા હંમેશા તાજગીને બળતણ પૂરું પાડે છે. પ્રેમ એ સમજવાનું નામ છે જયારે આસક્તિ એ દબાવનું નામ છે. એક સ્વતંત્રતા આપે છે જયારે બીજું પકડી રાખે છે. પ્રેમમાં પડવું એ એક તુરંત થતી વાત છે, પણ તેને પારોપાર જોવો એ ધીમી, સતત, કાળજીપૂર્વક અને નાજુકાઈથી થતી પ્રક્રિયા છે. પ્રેમમાં પડવું એ થોડું સહેલું છે, કોઈને દુનિયાની બીજી કોઈ પણ ચીજ કરતાં પ્રાપ્ત કરવું એ કોઈ અસામાન્ય કહી શકાય એવું નથી. આખરે તો તમે એમને મેળવવા માંગો છો કારણકે “તમને” તે ગમતાં હોય છે, અને માટે, તમારે તેમને મેળવવા હોય છે, માટે તમે સામેની વ્યક્તિ તમને ઈચ્છે એનાં માટે તમે સખત કોશિશ કરો છો. અને જયારે તેમ ન થાય ત્યારે તમે તે વ્યક્તિને પકડી રાખો છો એવી આશાએ કે કોઈ એક દિવસે તે પણ તમને જેમ તમે તેમને જેટલી તીવ્રતાથી ઈચ્છો છો તેમ ઈચ્છવાની શરૂઆત કરશે. આ આસક્તિ છે. કદાચ થોડું દુઃખ લાગે તેવું  છે પણ જો તે તમને અત્યારે જ નથી ઇચ્છતાં તો પછી તે તમને પાછળથી પણ નહિ ઈચ્છે.

તમને એવી ઈચ્છા હોય છે કે કોઈ અન્ય તમને પ્રેમ કરે કારણકે તમે તમને ખુદને પ્રેમ કરવાનું હજી શીખ્યા નથી, તમે હજી તમારી અંદર એ અગ્નિ પ્રજ્વલિત કર્યો નથી, તમે તમારી જાતને ઘણાં બધા લોકોને સોંપવાની કોશીસ કરી જોઈ છે, પણ તેનાંથી કામ થયું નથી. એ એટલાં માટે નથી થયું કારણકે તમે તમારી જાતને, ખુદ પોતાને પ્રથમ નથી સોંપતા. તમે તમારું પોતાનું જીવન નથી જીવતાં, તમે તમારા ઉપર ધ્યાન આપતાં જ નથી, પરંતુ તમે કોઈ અન્યનાં જીવનનો ભાગ બની જીવી રહ્યા છો, બીજાનાં ધ્યાનનું કેન્દ્ર બનવાં માટે જીવી રહ્યા છો. વાસ્તવમાં તમે આનાથી વધારે સારા જીવનને લાયક હોવ છો.

આસક્તિ રહિત પ્રેમ કરવો એ શા માટે એટલું અઘરું છે? કારણકે તમે પ્રેમને એક સ્વતંત્ર લાગણી તરીકે જુવો છો. સત્ય તો એ છે કે, પ્રેમ બીજું બધું જ છે પણ સ્વતંત્ર નથી હોતો. બીજી પોસ્ટમાં હું પ્રેમના ચાર આધારસ્થંભ વિશે લખીશ અને જયારે તમે કોઈને પ્રેમ કરતાં હોવ પણ તે તમને વળતો પ્રેમ ન કરતુ હોય તો શું કરવું તેનાં વિશે પણ લખીશ.
(Image credit: Chrissy Dwyer)
શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

 

Saturday, 30 November 2013

તણાવ સાથે કેવી રીતે કામ લેવું

તણાવપૂર્ણ વિચારો એ સાંકડી જગ્યામાં રહેલાં એક વિશાળ હાથી જેવાં હોય છે. અવગણી ન શકાય એટલાં મોટા. તેને હંમેશા બહાર બાંધી રાખો.
આપણી દુનિયા કોઈ વખત અત્યધિક તીવ્ર બની શકે છે. આપણે તેને થોડી વધારે પડતી જટિલ બનાવી દીધી છે, કઈક વધારે પડતી તેજ. બધું જ જાણે કે કાલે જ પતાવી દેવાનું હતું. જાણે કે દિવસો, અઠવાડિયાઓ અને મહિનાઓ પુરતાં નથી, આપણે કાર્યક્ષમતાને કલાકો, મીનીટો અને સેકન્ડમાં માપવા લાગ્યા છીએ. આવું શા માટે હોવું જોઈએ? તેનાંથી તો આપણા તણાવમાં ઓર વધારો થાય છે અને તણાવથી આપણી શારીરિક અને ભાવનાત્મક તંદુરસ્તીને અસર થતી હોય છે. એવી કોઈ સ્વીચ ઉપલબ્ધ નથી કે જેનાં વડે આ દુનિયાને અચાનક જ બદલી શકાય. વાસ્તવમાં એવું કોઈ બટન પણ નથી કે જેને તમે દબાવો અને તમારામાં એક બદલાવ તુરંત આવી જાય. હા, પણ તમે તમારી જિંદગી, તમારી મુસાફરી, તમારી પ્રાથમિકતાઓ ઉપર ચિંતન કરી તમે તમારી ગતિ નક્કી કરી શકો. એક એવી ગતિ જે તમારા માટે સુવીધાપૂર્ણ હોય, જે તમને શ્વાસ લેવાની જગ્યા આપતી હોય. એવું કહેવાય છે કે એક વખત પોર્શ ઓટોમોબાઇલનાં ચીફ એન્જીનીયર તે કંપનીના સી. ઈ.ઓ. ડૉ. ફેરી પોર્શને અતિ ઉત્સાહપૂર્વક મળવા ગયાં, અને કહ્યું તેમને દુનિયાની સૌથી ઉત્તમ કારની ડીઝાઇન કરી છે.
“એમ કેવી રીતે?” ડૉ.પોર્શે કહ્યું.
“કારણકે, તેમાં દુનિયાને ખબર હોય તેવું સૌથી ઝડપી એક્સેલરેશન છે.”
“તેનાંથી તે કઈ ઉત્તમ કાર નથી બની જતી. મારી પાસે ત્યારે પાછાં આવજો જયારે તમારી કાર જેટલી ઝડપથી ભાગી શકે છે તેટલી જ ઝડપથી ઉભી પણ રહેતી હોય. ઝડપભેર ભાગવું સારું
છે, પણ તેનાંથી પણ ઝડપે ઉભું રહેવું તેનાંથી પણ વધુ સારું છે.”

આ કોઈ પણ માટે માર્ગદર્શન કરી શકે એવો સિદ્ધાંત છે: શું હું બરાબર ઝડપે જઈ રહ્યો છું? મારે જયારે થોભી જવું હોય ત્યારે હું તેમ કરી શકું તેમ છું? હું ઝડપથી તો જઈ શકું છું પણ શું હું ઝડપભેર જવા માંગું છું ખરો? જ્યાં સુધી તમે તમારી ગતિ સાથે આરામદાયક રીતે રહી શકો છો ત્યાં સુધી દુનિયા ભલે ને તેની ઝડપે જતી હોય. આ તો જયારે આપણે આપણી ગતિની બીજા લોકો સાથે તુલના કરવા લાગીએ છીએ ત્યારે આપણે આપણો રસ્તો જ ખોઈ બેસીએ છીએ. પણ શું તમે જો દુનિયાની સાથે તાલ નહિ મિલાવો તો તમે ફેંકાઈ નહિ જાવ? ના, કારણકે તેઓ પણ તેમની ગતિની તુલના તમારી સાથે કરવામાં જ પડ્યાં હોય છે. ધીમા પડવાનો અર્થ હું એવો નથી કરતો કે તમે શિસ્તબદ્ધતા અને મહત્વકાંક્ષાને ત્યાજી દો, કે પછી એવું પણ નથી કહેતો કે તમે એક વિરામ લઇને દુનિયાની મુસાફરીએ નીકળી પડો (જો તમે જવા માંગતા હોય તો જુદી વાત છે). ના, પગ ઉપર પગ ટેકવીને આરામથી બેસી જાવ તે પણ ધીમા થવાનાં અર્થમાં નથી. પરંતુ તમે શું મેળવવા માંગો છો અને તે તમારા માટે તે કેમ મહત્વનું છે તેનાં પ્રત્યે જાગૃત હોવાથી તમે સાચી પસંદગીઓ કરી શકો છો, અને તેનો અર્થ થાય ધીમા પડવું, તેનો અર્થ થાય કે તમે વર્તમાનમાં જીવી રહ્યાં છો – જે હકીકતમાં તણાવમુક્તિ માટે ખુબ જ જરૂરી છે.

જયારે તમે જાગૃતપણે જીવો છો, ત્યારે કુદરતી રીતે જ તમે વર્તમાન ક્ષણમાં જીવો છો. વર્તમાનમાં જીવવું એ જ આંતરિક શાંતિ માટેનો આધાર છે. અને ખરેખર તેમ હોય છે. મને એક વાર્તા યાદ આવી:

એક નાના ગામડામાં એક સુખી ઘર હતું. તે ઘરનો માણસ કોઈ પૈસાદાર વેપારી કે જમીનદાર નહોતો પરંતુ એક સામાન્ય લુહાર હતો કે જેનાં જીવનમાં એક સામાન્ય ગૃહસ્થનાં જીવનમાં હોય તે બધી જ સમસ્યાઓ હતી. તેનાં પાડોશીઓને જો કે એક વાતની નવાઈ હતી કે તેનાં ઘરમાંથી ક્યારેય કોઈ દલીલ કરવાનો અવાજ પણ આવતો નહોતો. એ ઘરે આવતો, અને ઘરનાં આંગણામાં આવેલાં વૃક્ષની ડાળી પકડીને પ્રાર્થના કરતો અને પછી થોડી ક્ષણો બાદ તેનો તેનાં બાળકો સાથે રમવાનો અને હસવાનો અવાજ સંભળાતો. તે ભલેને ગમે તેટલો તણાવગ્રસ્ત દેખાતો હોય પરંતુ જયારે પણ તે પેલાં વૃક્ષની ડાળીને પકડતો ત્યારે તે પાછો ઉર્જાથી ભરાઈ જતો જાણે કે તે કોઈ બીજો જ માણસ ન હોય. ઘણાં પાડોશીઓએ તેવું જ વૃક્ષ પોતાનાં આંગણામાં પણ વાવી જોયું અને તેની નકલ પણ કરવા લાગ્યા પણ તેમનાં સંજોગો જરાય બદલાયાં નહિ. એક દિવસ તેમનાથી હવે સહન થયું નહિ.
“તું ઘરે આવ્યા પછી કાયમ ખુશ કેવી રીતે હોય છે?” તેમને પૂછ્યું. “અમે તને ક્યારેય એક દલીલ પણ કરતાં સાંભળ્યો નથી, તું તો પૂરતા પૈસા પણ નથી કમાતો. છતાં તું જેવો પેલાં ઝાડને સ્પર્શ કરે છે કે તરત ખુશ અને ઉર્જાવાન બની જાય છે. મહેરબાની કરીને અમને પણ તે વૃક્ષનું રહસ્ય કહે.”
તે ભારે અવાજથી હસ્યો. “વૃક્ષમાં કોઈ રહસ્ય નથી,” તેને કહ્યું. “જુવો, મારા ઘરમાં પ્રવેશ કરતાં પહેલાં, હું એક ડાળી પકડીને તેનાં ઉપર મારો થેલો લટકાવું છું, મારા રોજિંદા પ્રશ્નોનો એક કાલ્પનિક થેલો. હું ક્યારેય એ ભૂલતો નથી કે હું આખો દિવસ બહાર હતો કે જેથી હું મારા ઘરમાં ખુશ રહી શકું. મેં નક્કી કર્યું છે કે મારા બાહ્ય પ્રશ્નોને મારા ઘરમાં ન પ્રવેશવા દેવા. માટે દરરોજ સાંજે, હું મારો થેલો બહાર લટકાવીને મારા ઘરમાં હળવો અને પ્રસન્નચિત્તે પ્રવેશું છું. પરંતુ, ત્યાં વાત પૂરી નથી થઇ જતી, દરરોજ સવારે હું મારો થેલો મારી સાથે મારી દુકાને લઇ જવું છું.”
“તું એવું શા માટે કરે છે?”
“વારુ, મારે એ પ્રશ્નો સાથે કામ તો લેવું જ પડે. પરંતુ રસપ્રદ વાત તો એ છે કે દરરોજ સવારે એ થેલો મને થોડો ઓછો ભારે લાગે છે. મોટાભાગનાં પ્રશ્નો રાતના અંધારામાં અદ્રશ્ય થઇ જતાં હોય છે.”

તમે શા માટે બહાર જાવ છો અને કામ કરો છો? જેથી કરીને તમે તમારા ઘરમાં આરામથી અને શાંતિથી રહી શકો, બરાબર? ચાલો માન્યું કે કોઈ વાર ઘરમાં પણ જીવન થોડું જટિલ થઇ જાય, તેમ છતાં પણ તમે તમારા બહારનાં પ્રશ્નોને બહાર રાખી શકો છો. વર્તમાનમાં રહેવું તે આ છે. મોટાભાગનાં કિસ્સાઓમાં શું વધારે મેળવી લેવાની ઈચ્છા, વધારે ફેલાવવાની ઈચ્છા, અને વધુ ને વધુ મેળવવાની ઈચ્છા આપણે જે બહાર જોઈએ છીએ તેનાંથી પ્રભાવિત નથી થતી હોતી? વધુમાં, એ મહત્વકાંક્ષાઓ અને ઇચ્છાઓ તમને તમારું ભોજન, તમારો સમય, તમારા પ્રિયજનો સાથે માણવા નથી દેતાં. જયારે તમે તમારા સાથી સાથે એક ગુણવત્તાભર્યો સમય પસાર કરવા માંગતા હોવ છો ત્યારે તમે તમારા કામ વિશે અને તમારે શું કરવાનું હતું, તમે શું કરી શક્યા હોત તેનાં વિશે વિચારવામાં એ સમય પસાર કરો છો. અને જયારે કામ પર હોવ છો, ત્યારે તમે સૌથી શ્રેષ્ઠ દેખાવ કરવા માંગો છો કે જેથી કરીને તમે તમારી સાથે અને તમારા કુટુંબ સાથે સૌથી વધારે સારી રીતે રહી શકો, પરંતુ જયારે એ સમય આવતો હોય છે, ત્યારે તમે કામ વિશેનાં વિચારો કરીને તે સુંદર ક્ષણોને બગાડી નાંખો છો.

પણ શું તમે આમાંથી બહાર નીકળી શકો તેમ છો? હા, જરૂર. તમારી પ્રાથમિકતાઓને લખી કાઢો અને તેને નિયમિત પણે જોતા રહો. લોકો તમને ભાવનાત્મક સ્તરે નિચોવી નાંખશે, કામ પર તણાવ ખુબ વધારે રહેશે, તમે ટીવી પર ખરાબ સમાચાર સાંભળતા રહેશો, દુનિયાનો બગાડ સાશ્વત લાગશે, મોંઘવારી ક્યારેય ઘટશે નહિ, પરંતુ, આ બધામાં, જો તમે શાંતિપૂર્ણ રહેવાં માંગતા હોવ, તો તમારે તમારી જાત પ્રત્યે અને તમારા વિચારો પ્રત્યે ધ્યાન આપવું પડશે. તમારા રહેઠાણમાં, તમારા જીવનમાં, તમારા મનમાં એક ખૂણો એવો હોવો જોઈએ જ્યાં તમે કોને પ્રવેશવા દેવા અને કોને નહિ તેનાં માટે સખ્ત હોવા જોઈએ. તમારી જાતનું રક્ષણ કરો. આ એક કલા છે. તણાવ એ કોઈ લાગણી નથી પરંતુ એક પ્રતિકાર છે. એ તમે કોઈ પણ પ્રશ્ન સાથે કામ લેવા માટે શેને પસંદ કરો છો તે બતાવે છે.

ફક્ત ખાલી આપણી જોડે કઈક છે તેનો અર્થ એ નથી કે તેને હંમેશાં ઊંચકીને ફરતા રહેવું. આપણા બિસ્તરાં ક્યારે નીચે મૂકી દેવા તે શીખો. જે તમને ઊંડું દુઃખ આપતું હોય તેને નીચે મૂકી દો. આપણને તણાવ થતો નથી હોતો, આપણે તેને પસંદ કરતાં હોઈએ છીએ.
(Image credit: LG Infinia)
શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

Saturday, 23 November 2013

શું તમને શ્રદ્ધા છે?

 શ્રદ્ધા શું છે? ગુલાબ કેવી રીતે ખીલતું હોય છે? વાંચો આ વાર્તા.
શું શ્રદ્ધાને કોઈ વૈજ્ઞાનિક કે પછી કોઈ વ્યાજબી કહી શકાય એવો કોઈ આધાર છે ખરો? અને જો તમને શ્રદ્ધા હોય તો પછી તે છતાં પણ કેમ તમને ભવિષ્યની ચિંતાઓ થતી રહેતી હોય છે? અંગત રીતે જો કહેવાનું હોય તો, જો તમે તમારી શ્રદ્ધાને અડીગમ રાખવાં માંગતા હોવ તો પછી કોઈ પણ પ્રકારનાં તર્કને બાજુ પર રાખી દો. અને જો તમેં તમારા તાર્કિક મગજને અડીગમ રાખવાં માંગતા હોવ તો પછી શ્રદ્ધાને બાજુ પર મૂકી દો. જયારે આપણે તર્કને શ્રદ્ધામાં ભેળવવાની કોશિશ કરીએ છીએ ત્યારે હકીકતમાં તો આપણે તે બન્નેને પ્રદુષિત કરી મુકતા હોઈએ છીએ. શ્રદ્ધા બસ હોય છે, ભગવાન બસ હોય છે, કુદરત બસ હોય છે, માન્યતા બસ હોય છે. જયારે સવાલ શ્રદ્ધાનો હોય ત્યારે “શા માટે”થી કશું પ્રાપ્ત નથી થતું. અલબત્ત, આપણે સ્પષ્ટીકરણ અને પરિકલ્પનાઓ આપી શકીએ પરંતુ તે એક અસ્થાઈ પ્રોત્સાહનથી વિશેષ બીજો કોઈ ઉકેલ નથી આપી શકતા. તો શું તોરાહ, કુરાન, બાઈબલ અને ભાગવતમાં જે વાર્તાઓ છે તે સાચી છે? સવાલ એ છે કે તેનું શું કઈ મહત્વ છે ખરું? શ્રદ્ધા તો આપણે જેને સત્ય માની લીધું છે તેનાં ઉપર આધારિત છે, તે ભાગ્યેજ ખરેખરા સત્ય ઉપર આધારિત હોય છે.

જયારે તમારી અંદર ઊંડે સુધી શ્રદ્ધા વહેતી હોય છે ત્યારે દિવ્યતાને સમર્પણ આપોઆપ થઇ જતું હોય છે. અને આંતરિક શાંતિ તો સમર્પણમાં એક ઉપફળ તરીકે મળે છે. એક બાળક પોતાની માંના ખોળામાં પોતાને સલામત ગણે છે કારણકે તેને ખબર છે કે માં તેની રક્ષા કરશે જ. આ કોઈ બૌદ્ધિક વિચાર નથી પરંતુ બાળકની એક અંતર્નિહિત માન્યતા હોય છે. અને તમારી ખરી શ્રદ્ધા વિરુદ્ધ તમારું તમને શ્રદ્ધા છે એમ માનવું આ બે વચ્ચેનો બારીક તફાવત જ તમારી શ્રદ્ધા કેટલી ઊંડી અને અડીગમ છે તેના વિશે ફર્ક નક્કી કરે છે.
ચાલો હું તમને એક સરસ વાર્તા કહું. મેં ઘણી કોશિશ કરી જોઈ તેમ છતાં મને આ દંતકથામાં ટાંકેલી કવિતાનો મૂળ સ્રોત મળ્યો નથી.

એક માણસ હતો, જે ચિંતાતુર અને ચિત્તવિક્ષેપીત થઇ ગયો હતો, તે પોતાનાં જ્ઞાની ગુરુ પાસે ગયો અને પૂછ્યું કે ભવિષ્યમાં બધું બરાબર તો થશે ને. “હું જાણું છું કે મારે વિશ્વાસ રાખવો જોઈએ, પણ મારાથી ચિંતા કર્યા વગર રહેવાતું નથી. મને હજી પણ ચિંતા થાય છે. આપણે જે ધારીએ છીએ એ મુજબ જો નહિ થાય તો શું થશે? નકારાત્મક વિચારો મારી હાલત એવી કરી મુકે છે કે મને મારું જીવન પણ શાંતિથી માણવા નથી દેતા. ભગવાન મારી કાળજી નહિ કરે તો શું થશે?” તેને પોતાનાં ગુરુને કહ્યું.
ગુરુએ ગુલાબની એક કળી લીધી અને તેને પેલાં શિષ્યને આપી, અને કહ્યું, “તારે આ કળીને એવી રીતે ખોલવાની છે કે તેની એક પણ પાંખડી ખરવી ન જોઈએ.”
શિષ્યે કાળજીપૂર્વક કળીનાં સ્તરને એક પછી એક ઉકેલવાનું ચાલુ કર્યું. થોડી વારમાં જ, જો કે, તેને અનુભવ્યું કે પાંખડીઓને નુકશાન પહોંચાડ્યા વગર તેને ઉકેલવાનું શક્ય નહોતું. “આ લાગે છે તેટલું સહેલું નથી. હું દિલગીર છું પરંતુ થોડી ઘણી પાંખડીઓને તો નુકશાન થશે જ,” તેને પોતાનાં ગુરુને કહ્યું.
પ્રત્યુત્તરમાં ગુરુએ ગુલાબની કળીને તેની પાસેથી પાછી લેતાં કહ્યું:

It is only a tiny rosebud,
A flower of God’s design;
But I cannot unfold the petals
With these clumsy hands of mine.

The secret of unfolding flowers
Is not known to such as I.
God opens this flower so sweetly,
Then in my hands they die.

If I cannot unfold a rosebud,
This flower of God’s design,
Then how can I have the wisdom
To unfold this life of mine?

So I’ll trust in God for leading
each moment of my day.
I will look to God for His guidance
each step of the way.

The pathway that lies before me,
Only God knows.
I’ll trust Him to unfold the moments,
Just as He unfolds the rose.

“આખરે તું કેટલી યોજનાઓ બનાવી શકે? અને કેટલી યોજનાઓ બનાવવાની તારી ગણતરી છે?” ગુરુએ ચાલુ રાખ્યું. “શા માટે તું બધું જ તારા હાથમાં રાખવા માંગે છે? એ તો થાકી જવાય એવું છે. જતું કરતાં શીખ. તું ગર્ભમાં હતો ત્યારે તારી કાળજી કોણે કરી હતી? તને બોલતાં પણ નહોતું આવડતું ત્યારે તને કોણ ખવડાવતું હતું? તું કમાઈ શકે એવડો નહોંતો ત્યારે તારી બધી વ્યવસ્થા કોણે કરી હતી? જો તું ચકાસીશ તો તને જણાશે કે હંમેશાં કોઈ ને કોઈ હતું જ કે જેણે કુદરતે તારા માટે એક માધ્યમ તરીકે ચુંટી રાખ્યું હતું. કોઈ વખત, જતું કરવું એટલે તમારી જાતને એ યાદ અપાવવા જેવું છે કે મારાથી જેટલું થતું હતું તેટલું મેં કર્યું અને હવે મારે મારી જાતને પરિણામથી કે ચિંતાથી મુક્ત કરવી જોઈએ.”

શ્રદ્ધાની રચના તમને એક આત્મવિશ્વાસ અપાવવા માટે છે, એક હિંમત અપાવવા માટે કે જેનાંથી તમે તમારું જીવન એક અદાપૂર્વક અને દ્રઢતાથી જીવી શકો. હું નથી માનતો કે તમારી લોન – કર્મોની કે પૈસાની – ચુકવવા માટે, કે તમને તમારું વજન ઉતારવા કે વધારવામાં મદદ કરવા માટે ભગવાન પ્રગટ થવાનાં હોય. આપણે આપણી જિંદગીની જવાબદારી તો લેવી જ પડે. આપણે આપણી ઇચ્છાઓ, પસંદગીઓ અને આપણી તલાશોનું પરિણામ છીએ. શ્રદ્ધાનો અર્થ એવો નથી કે આપણે બસ કબુલાત કરી લઈએ અને આપણા ખરાબ કર્મોથી છૂટી જઈએ, તેનો અર્થ એ છે કે આપણામાં પહેલેથી જ સાચા કર્મો કરવાની તાકાત હોવી જોઈએ. મને રૂઢિગત ડહાપણથી થોડું અલગ થઇને કહેવા દો કે શ્રદ્ધા ને લઈને થતી દરેક નીજી-સામગ્રી કે અંગત પ્રેક્ટીસ, એ અંદરની શક્તિ માટે છે, નહિ કે બહારના ભગવાનને ખુશ કરવા માટે. હું સ્વર્ગમાં રહેલાં ભગવાનને પ્રસન્ન કરી આ જિંદગી માટે કે પછીની જિંદગીઓ માટે કોઈ મહેરબાની કરવાની ભીખ માંગવા માટે નથી ઈચ્છતો પરંતુ, આ જિંદગી માટે હું મારાથી બનતો શ્રેષ્ઠ પ્રયત્ન કરીશ અને પછી કુદરતને તેનો ભાગ ભજવવા દઈશ. આખરે તો, મને જો ખરેખર શ્રદ્ધા જ હોય તો, મને એની પણ ખબર ન હોવી જોઈએ કે ભગવાન કે કુદરતનો રસ્તો તો હંમેશાં નિષ્પક્ષ જ હોય છે?

નેપોલિયને એક વખત કહ્યું હતું, “જયારે તમે લડાઈ લડતા હોવ, ત્યારે એવી રીતે લડો કે બધું જ તમારા ઉપર નિર્ભર છે. અને જયારે તમે પ્રાર્થના કરતાં હોવ, ત્યારે એવી રીતે કરો કે બધું જ ઈશ્વર ઉપર નિર્ભર છે.” શ્રદ્ધાનો સારાંશ આ જ છે.

શ્રદ્ધા એ આપણા પ્રયત્નોનું સ્થાન લેવા માટે નથી પરંતુ આપણા પ્રયત્નોને પુરક થવાને માટે હોય છે. અંતે તો, આપણે કરેલી પસંદગીઓનાં પરિણામ માટે આપણે ખુદ જ જવાબદાર હોઈએ છીએ. તમારી જાત પર શ્રદ્ધા રાખીને જાગો અને ભગવાન ઉપર શ્રદ્ધા રાખીને સુઈ જાવ.
(Image credit: Irina Sztukowski)
શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.
 

Saturday, 16 November 2013

અંત:સ્ફૂરણાનો અવાજ

જયારે કોઈ વાત માન્યામાં ન આવે એટલી સાચી લાગતી હોય ત્યારે તે કદાચ માનવા યોગ્ય નથી હોતી. વાંચો આ વાર્તા.
તમારા પ્રયાસો હોય કે યોજનાઓ કે પછી તમારા વિચારો હોય પ્રથમ ધારણા વિશે હંમેશાં કઈ સમજી ન શકાય એવું રહેલું હોય છે – તેમાં મોટાભાગે અન્તર્જ્ઞાનનો અવાજ હોય છે જેને એક છૂપી બુદ્ધિ કહી શકાય. અહી હું તમને જે કોઈ પણ લોકોને તમે મળો તેનાં વિષે પ્રથમ ધારણા બનાવી લો એવું નથી કહી રહ્યો. એવી ધારણાઓ તો હંમેશાં રૂઢિગત હોય છે અને મોટાભાગે તો એ સાચી પણ નથી હોતી. સામેની વ્યક્તિમાંથી શ્રેષ્ઠતા કે ખરાબીને કાઢવી એ મોટેભાગે આપણા હાથની વાત હોય છે. હા, તેનાંથી વિરુદ્ધ થવાના દાખલાઓ પણ અનેક છે. આજનું મારું વિષય વસ્તુ છે લોકો સિવાયની અન્ય વસ્તુઓ વિષેની આપણી પ્રથમ ધારણા વિશે. ચાલો હું નાનકડી વાર્તા સાથે શરૂઆત કરું:

એક ગામની બહાર, વનની નજીક, ચોખ્ખા પાણીનાં કુવાની પાસે, એક ચમકતું, આકર્ષિત, અને સ્વાદિષ્ટ લાલ બોરનું એક વૃક્ષ હતું. આ બોર જો કે ઝેરી અને નશીલા હતાં જે કોઈ પણ એને ખાય તે કેટલાંય કલાકો સુધી મૂર્છિત થઇ જતાં. નજીકનાં એક મોટા વૃક્ષની પાસેથી, એક કુખ્યાત લુટારાઓનું ટોળું ત્યાંથી પસાર થતાં અજાણ્યા મુસાફરો ઉપર સતત નજર રાખતું હતું. મોટા ભાગનાં વટેમાર્ગુઓ બોરનાં વૃક્ષ પાસે બોર ખાવા માટે ઉભા રહેતાં અને બોર ખાઈને બેભાન થઇ જતાં અને આ રીતે પેલાં લુટારાઓને લુંટવાની એક સરસ તક મળી જતી.

એક દીવસે, એક જુવાન વેપારીઓનું જૂથ કે જેનો વડો એક વૃદ્ધ અને હોશિયાર વેપારી હતો, તેઓને આ ગામમાંથી પ્રથમ વાર જ પસાર થવાનું થયું. તેઓ દરિયાપાર સફળતાપૂર્વક ધંધો કરી આજે પોતાનાં ઘર તરફ રવાના થઇ રહ્યાં હતાં. તેઓ બે જુથમાં સફર કરી રહ્યાં હતાં, એકબીજાથી અમુક મીટરના અંતરે. અત્યારે પ્રથમ જૂથ પેલાં વૃક્ષની નજીક આવ્યું હતું અને દુરથી તેમને કેટલાંક છોકરાઓ રમતાં હોય તેવો અવાજ સાંભળ્યો. દળે નક્કી કર્યું કે થોડી વાર માટે અહી આરામ કરવો. હકીકતમાં તો તેઓ પેલાં બોર ખાવા માટે ઉત્સુક હતાં. જો કે તેમનાં વડીલ નેતાએ તેમને તેમ કરતાં અટકાવ્યા. તેમને કહ્યું કે આ જગ્યા આરામ માટે પણ કોઈ સલામત નથી. તેમને એક યુવા વેપારીને આ સંદેશ પાછળ આવતાં જૂથને કહેવા માટે ત્યાં રોક્યો અને બીજા બધાને આગળ ચાલતાં રહેવા માટે જણાવ્યું.

બીજું દળ તે વૃક્ષની નજીક આવ્યું અને પેલાં બોરને જોઇને તેમનો પ્રથમ પ્રતિભાવ બિલકુલ માનવીય હતો. પેલો યુવાન સંદેશવાહક વેપારી તેમની રાહ જ જોઈ રહ્યો હતો અને તેને આ દળને તેમનાં નેતાનો સંદેશ આપ્યો. પરંતુ આ દળે તો વિચાર કર્યો અને નક્કી કર્યું કે તેમનો વડો વધારે પડતો શંકાશીલ થઇ રહ્યો હતો. તેમને તો ત્યાં થોભવાનો નિર્ણય જ કર્યો, થોડી વાર હળવા થઇ આરામ કરવાનું નક્કી કર્યું. પોતાનાં નેતાની સલાહ અવગણીને તેમને તો પેલાં વૃક્ષને બરાબરનું હલાવ્યું અને અસંખ્ય બોરા નીચે ખર્યા. તેમને તો તે બોર હોંશેહોંશે ખાવા લાગ્યા અને હજી તો કઈ સમજે તે પહેલાં તો તેઓ ત્યાં બેભાન અવસ્થામાં ઢળી પડ્યા. આ દરમ્યાન પ્રથમ દળને ગામની અંદર એક જગ્યા મળી અને તેમને ત્યાં થોડી વાર વિસામો ખાવાનું નક્કી કર્યું. પેલાં વૃદ્ધ નેતાને હવે પાછળ આવતાં દળની ચિંતા થવા લાગી કે હજી સુધી તેઓ કેમ આવ્યા નહિ. અત્યંત ખરાબ ઘટના ઘટવાના ડર સાથે, તેઓ એકદમ ઝડપથી ત્યાં પેલાં વૃક્ષ આગળ પહોંચ્યા અને જોયું કે તેમનાં સાથીદારો લુંટાઈ ગયાં હતાં. તેમનાં ગળામાંની સોનાની ચેઈન, વીંટી, પૈસાની કોથળીઓ, તેમનાં ઘોડા અરે તેમની પાઘડીઓ અને કોટ, બધું જ જતું રહ્યું હતું.
ગામમાંથી તાત્કાલિક એક ડોક્ટરને બોલાવ્યો અને તેમને ભાનમાં લાવ્યાં.
“તમને કેવી રીતે ખબર પડી ગઈ,” એક યુવા વેપારીએ નેતાને પૂછ્યું, “કે આ સ્થળ એક અસલામત જગ્યા છે?”
“અહી તાજા પાણીનો એક કુવો છે. અહીંથી નાના બાળકોના રમવાનો અવાજ કાને સંભળાઈ રહ્યો છે. વસ્તીવાળું ગામ નજીકમાં છે. તો પછી આવાં જાહેર સ્થળ ઉપર એક વૃક્ષ માટે ફળથી લદાયેલું રહેવું અશક્ય છે. આ બધી નિશાનીઓ સ્પષ્ટપણે બતાવે છે કે આ બોર ખાવા યોગ્ય નથી,” વૃદ્ધ નેતાએ કહ્યું. “જુવો, ક્યારેય કોઈક વસ્તુ માન્યામાં ન આવે એટલી બધી સારી લાગતી હોય, ત્યારે સામાન્ય રીતે તે માનવા યોગ્ય નથી હોતી. મને જિંદગીએ આ શિખવાડ્યું છે.”

સહજજ્ઞાનનો અવાજ ટુંકો અને ધીમો હોય છે. જયારે પણ તમને કોઈ સોદો, કોઈ પ્રસ્તાવ, કોઈ વિચાર, કોઈ સંસ્થા, કે કોઈ ભેટ માન્યામાં ન આવે એટલી સાચી લાગતી હોય, ત્યારે તે સમયે તમારા સહજજ્ઞાનને અનુસરો. આ જ અંતર્નાદ છે. અંત:સ્ફૂરણા છે. જો તમે અંત:સ્ફૂરણાની આ કેડીને અનુસરો તો તમે આજ તારણ ઉપર પહોંચશો તેવી શક્યતા છે. હું તમને શાસ્વતપણે શંકાશીલ બનવાનું નથી કહી રહ્યો, પણ સાથે સાથે તમારે તમારા અંતર્નાદને પણ સાંભળવાનું શીખવું જોઈએ.

જયારે તમે ગહન ચિંતન કરતાં હશો ત્યારે બીજા લોકો તમને કંટાળાજનક, પંડિતાઈ કરવા વાળા, શંકાશીલ, વધુ પડતાં સાવચેત, બંધિયાર અને આવા અનેક બીજા સંબોધનો કરશે. તે એક માનવ સહજ લાગણી છે કે તેઓ પોતે જે વિચારને સત્ય માને છે તેમાં તમે પણ વિશ્વાસ કરો તેવું તેઓ ઇચ્છતાં હોય છે, પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે તેઓ સાચા છે કે પછી ખરેખર સારી રીતે માહિતગાર પણ છે. જયારે પણ કશુક અવાસ્તવિક લાગે ત્યારે તે કદાચ અવાસ્તવિક જ નહિ પરંતુ અસત્ય પણ હોય છે. કોઈ પણ માર્ગ કે જેનાં ઉપર ચાલવું સર્વથા યોગ્ય હોય તે ક્યારેય શોર્ટકટની સવલત આપતો હોતો નથી. જેવી રીતે તમે કોઈ નવી ભાષા કે નવું કૌશલ્ય શીખતાં હોવ છો, તેમ તમે તમારા અન્તર્જ્ઞાનનાં અવાજને સાંભળવાનું પણ શીખી શકો છો. તે ફક્ત એક જ વાર બોલતું હોય છે, ખુબ જ ધીમેથી અને તે એકદમ સહજ હોય છે.

તમારી જાત ઉપર વિશ્વાસ કરતાં શીખો. હકીકતમાં, તમે એક જ એવાં હોવ છો કે જેનાં ઉપર તમે વિશ્વાસ કરી શકો. તમે જ તમારા એક મોટા શુભ-ચિંતક હોવ છો, તમારી જાત સાથે કામ લેતી વખતે તમારી પાસે ક્યારેય કોઈ ગુપ્ત ઉદ્દેશ્ય નથી હોતાં. તમે અન્તર્જ્ઞાનની વિશેષતાથી તમારા માટે પૈસો પણ બનાવી શકો છો અને તમારી જાતને મુક્ત પણ કરી શકો છો. તમારી અંત:સ્ફૂરણા તમારી અંદર રહેલો એક સૌથી મોટો સ્રોત છે.
(Image credit: Louise Mead)
શાંતિ.
સ્વામી 


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.
 

Friday, 8 November 2013

બીજા લોકોને ખુશ કેમ કરવાં

અન્ય લોકોને ખુશ કરવાં એ મીણબત્તી પ્રગટાવવા જેવું છે. તમે કઈ ગુમાવતાં નથી અને છતાં પ્રકાશ વધતો જાય છે.

આપણે કોઈક બીજાને ખુશ કરીએ છીએ ત્યારે આપણા મગજનો એ જ ભાગ સક્રિય થઇ જાય છે જે કે જયારે તે આપણે પોતાની ખુશી માટે કઈક કરતાં હોઈએ છીએ ત્યારે થતો હોય છે. આ કોઈ ફિલસુફી નથી પણ ન્યુરોસાયન્સ છે. મને તો જો કે તેની કોઈ નવાઈ નથી; આપવાનો આનંદ હું જાણતો હોય તેવાં અન્ય સર્વે આનંદથી ક્યાંય અધિક ગણો મોટો છે. પણ સૌથી પહેલી શરૂઆત આપણાથી કરવાની એવું કહેવાય છે. પોતાનાં ઘરનું વાતાવરણ ખુશીઓથી ભરેલું હોવું એ પૃથ્વી પરનાં સ્વર્ગ સમાન ગણાય છે. મારા આ હોદ્દા પર મારે ઘણાં અને દરેક પ્રકારનાં લોકોને મળવાનું થાય છે. ઘણી વાર મેં યુગલોમાં એક વિચિત્ર વર્તનનું અવલોકન કર્યું છે. તે ચાર દીવાલોની બહાર લોકોની વચ્ચે તો મોજ મનાવે છે પરંતુ પોતાનાં ઘરમાં એકબીજાથી ખુબ જ ચીડાયેલા રહેતાં હોય છે. મેં જોયું છે કે જો તેમનાં સાથીનું નામ પણ તેમની આગળ લેવામાં આવે તો તેઓ એક સુક્ષ્મ રીતે ભવાં ચડાવતાં હોય છે. તેઓ મને કહેતાં હોય છે કે તેઓ સામેની વ્યક્તિને ખુશ રાખવાં માટે બધું કરી છૂટ્યાં છે અને હવે તેમને સામેવાળાની કઈ પડી નથી. આ –કઈ પડી નથી-ની નિશાની મોટાભાગનાં સંબધોનાં પતનની નિશાની છે. પહેલાં તો તેઓ બીજી વ્યક્તિને ખુશ કરવાનો પ્રયત્ન પણ કરતાં હતાં, હવે તેઓ આ પ્રયત્ન પણ છોડી દેવાં માંગે છે, જાણે કે સુકા ભેગું લીલું પણ બળી જાય એમ.

હું એ સ્વીકારું છું કે અમુક લોકોને ખુશ કરવા એ ખરેખર અઘરા હોય છે. ત્યાં પણ મારું અવલોકન એ રહ્યું છે કે: જયારે પણ તમે સામેની વ્યક્તિને ખુશ નથી રાખી શકતાં ત્યારે તમે ગમે તે કરો કે ગમે તેટલો સઘન પ્રયાસ કરો છતાં શક્યતા તો એ છે કે તમે હવે એમની સાથે રમતનાં મેદાનમાં છો જ નહિ. માનસિક રીતે તેઓએ તમને લાલ કાર્ડ પકડાવી દીધું હોય છે (અર્થાત તમને દુર રહેવાનું સુચન આપી દીધું હોય છે.) તેમને પોતાની ખુશીઓ તમારા તરફથી નહિ મેળવવાનું નક્કી કરી જ લીધું હોય છે. જો તમે તેમને એમ પૂછો કે તેઓ તમારાં તરફથી ખરેખર શું ઈચ્છા રાખે છે, તો તેઓ બિલકુલ વ્યાજબી વાત નહિ કરે, તમે એમને ક્યારેય ખુશ નહિ રાખી શકો, લાંબા સમય માટે તો નહિ જ. એ કિસ્સામાં, જો તમારી પાસે પસંદગી હોય તો, તમે તેમાંથી બહાર નીકળી ને આગળ વધી જાવ. અને જો તમારી પાસે કોઈ પસંદગી ન હોય તો – તમારી અંદર શાંતિભર્યું શરણું શોધી લો.

એક યુવાને પોતાની મનપસંદ યુવતી સાથે લગ્ન કર્યા. તે તેનાં માટે પાગલ હતો અને જયારે પેલી સ્ત્રી તેની સાથે લગ્ન કરવા માટે રાજી થઇ ગયી, ત્યારે તે પોતાનાં નસીબ પર વિશ્વાસ નહોતો કરી શકતો. સગાઇ પછી અને લગ્ન પહેલાં તે દરેક રાત્રે તેનાં વિચારો કરતો. તેને કોઈ શક નહોતો કે તેમનું લગ્નજીવન અત્યાર સુધીનાં લગ્નોમાં સૌથી પ્રેમાળ, કાર્યક્ષમ, અને ઉત્તમોત્તમ સાબિત થશે. તેની વાગ્દત્તાને પોતાનાં વિશે થોડો વધુ ઉંચો અભિપ્રાય હતો. (જયારે તમે એવું માનવા લાગો છો કે તમે તમારા સાથી કરતાં વધારે સારા અને કઈક વધારે શ્રેષ્ઠ છો – ત્યારે તમે સુખી લગ્નજીવનને ભૂલી જઈ શકો છો.) તેઓ ખુબ ધામધુમથી પરણ્યા. તેની પત્નીને સવારનાં નાસ્તામાં ઈંડા પસંદ હતાં. તો જયારે તેઓ હનીમૂન માટે ગયા ત્યારે પતિએ સવારમાં તેનાં માટે ગરમ પાણીમાં ઈંડા બનાવ્યાં.
“આ બરાબર નથી બન્યાં,” પત્નીએ અવજ્ઞા કરતાં કહ્યું.
પતિને થોડું ખોટું લાગ્યું કે પોતે પોતાની પત્નીને ખુશ ન કરી શક્યો. અને બીજા દિવસે સવારે થોડી વધુ મહેનત કરી.
“ઓહ, હું દરરોજ કઈ પાણીમાં બનાવેલાં ઈંડા ન ખાઉં.” અને તેને તે આજે ખાવાની ના પાડી દીધી.
પતિએ બીજી સવારે ઈંડા કાપીને શાક બનાવ્યું.
“ઠીક છે, પણ બહુ જાડા છે. ખાલી બાફેલા ઈંડા અને મીઠું તેમજ મરી હોત તો વધારે સારું લાગત.”
બીજી સવારે, પત્નીને પસંદગી મળે તે માટે તેને બે વાનગી બનાવી: એક ઈંડાનું શાક અને બીજું બાફેલા ઈંડા. અને આજે તો પોતે ચોક્કસ હતો કે આજે તો તેની પત્ની ખુશ થશે જ.
“અરે, આ શું છે? તે ખોટું ઈંડું બાફી નાંખ્યું,” પેલીએ ચીસ પાડીને કહ્યું.

તમને ખબર છે કે આ લગ્નજીવન કઈ તરફ જઈ રહ્યું છે. સામેની વ્યક્તિને ખુશ કરવાનો સહેલાંમાં સહેલો રસ્તો તમને કહું? ના, એ ફૂલ નથી, વસ્તુ નથી, ભેટ-સોગાદ પણ નહિ; તે કદાચ એક ભાગ ભજવતા હશે, પણ તેનાંથી પણ કઈક અધિક વીશેષ. સામેની વ્યક્તિને ખુશ કરવાનો સરળમાં સરળ માર્ગ છે તેની કદર કરો. જયારે તમે સામેની વ્યક્તિને એવું અનુભવડાવો કે તમને ખબર છે કે તે કેટલી મહેનત કરે છે, કે તમે તેની કદર કરો છો કે તે તમારા માટે અને આ સંબંધ માટે કેટલું બધું કરે છે. આ વાત તરત જ તેનાં આત્મ-સન્માન અને વિશ્વાસમાં વધારો કરે છે. જયારે તમે કદર કરવાનો પ્રયત્ન કરો છો ત્યારે તમને પણ તેમાંથી ફાયદો મળે છે. કેવી રીતે? તમે તેમનાં પ્રયત્નને હવે ખરેખર જોવા લાગો છો. તમને લાગે છે કે ચાલો સાથે મળીને જોઈએ, આ કોઈ સરળ દુનિયા તો છે નહિ. જયારે તમે સામેની વ્યક્તિને કહો છો કે આ બધું કરવા બદલ આભાર, કે આજે તે ખુબ જ સ્વાદિષ્ટ ભોજન બનાવ્યું છે, કે મને ખબર છે કે તું ખુબ જ મહેનત કરે છે, કે હું કલ્પના કરી શકું છું કે દિવસના અંતે તને કેટલો થાક લાગતો હશે, વિગેરે, આવા દરેક ઉચ્ચારો તમને એકબીજાની વધુ નજીક લાવે છે, તે સંબધને વધુ મજબુત બનાવે છે, અને સંબંધમાં પ્રેમ અને સમજણને ઉછેરે છે.

એક વખત, એક સ્ત્રી કે જે એક સારી રસોયણ હતી તેને પૂછવામાં આવ્યું કે તેનાં પતિને તો તેનાં હાથની રસોઈ ખુબ જ ભાવતી હશે, અને તે સામાન્ય રીતે રોજ બનતા વ્યંજનોનો સ્વાદ ઉઠાવતાં શું કહેતો હોય છે?
“તે ફક્ત ત્યારે જ બોલતો હોય છે જયારે રસોઈમાં કઈક ખૂટતું હોય છે, કે પછી જયારે તેને પસંદ નથી આવતી હોતી,” સ્ત્રીએ કહ્યું.
“તો જયારે તે ચુપચાપ ખાતો હોય છે, ત્યારે મને ખબર હોય છે કે સ્વાદનો રસ લઇ રહ્યો છે.”
“શરૂઆતમાં તો હું તેને પૂછતી કે તેને મારી રસોઈ ભાવે છે કે કેમ, પણ તેનાંથી તે ગુસ્સે થઇ જતો માટે મેં પૂછવાનું છોડી દીધું.” તેને ઉમેર્યું.

બહુ દુ:ખદાયી કહેવાય, પણ આ કોઈ ટુચકો નથી. મેં એક સાચો પ્રસંગ અહી ટાંક્યો છે. એક વેઈટર કે જેને આપણે ઓળખતાં પણ નથી, તેને આપણે હસીને કહેતાં હોઈએ છીએ કે વાનગી ખુબ સારી બની હતી, આપણે તેને ટીપ પણ આપીએ છીએ, કદર પણ કરીએ છીએ, પરંતુ જે તમારી સૌથી નજીક છે ત્યાં તો બધી શાલીનતા અને વિનયને ત્યાજી દેવાતાં હોય છે. જોઈ આ વિષમતા?

જયારે તમે કદર કરવાનું શોધી કાઢો છો, ત્યારે નવીનતા ક્યારેય મુરઝાતી નથી. અને જયારે કઈક નવું રહેતું હોય છે, ત્યાં તમે ક્યારેય કંટાળી જતાં નથી. અને જયારે તમે કંટાળી નથી જતાં, ત્યારે તમે તેને હળવાશથી પણ નથી લેતાં. અને જયારે તમે સામે વાળી વ્યક્તિને હળવાશથી નથી લેતાં ત્યારે તમારો સંબંધ ક્યારેય ક્ષીણ થતો નથી. હા, ક્યારેય નથી થતો. એ હંમેશા ખીલતો અને સુંગધ ફેલાવતો રહે છે. કદર એ કૃતજ્ઞતાનું કર્મ છે.
(Image credit: Alexandoria)
કૃતજ્ઞ બનો.

નોંધ: આજે હું એ જાહેર કરતાં ખુબ જ ખુશી અનુભવું છું કે બે વર્ષ તેનાં ઉપર ચિંતન કર્યા પછી, મેં આશ્રમમાં મંદિર બનાવવાનાં પ્રોજેક્ટને પૂરો કરવાનો નિર્ણય કર્યો છે. જો તમારે આ દિવ્ય નિર્માણમાં સહભાગી થવું હોય તો તમારું સ્વાગત છે. તમે તેનાં વિશે વધારે અહી વાંચી શકો છો.

શાંતિ.
સ્વામી

P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.
 

Saturday, 2 November 2013

અનાયાસે થતું ભલાઈનું કોઈ કાર્ય

 મારી બ્રેડનો સવાલ એક ભૌતિક સવાલ છે, જયારે મારા પાડોશીની બ્રેડનો સવાલ એક આધ્યાત્મિક સવાલ છે. ~નિકોલાઈ બેર્ડ્યાવ
નિકોલાઈ બેર્ડ્યાવ કરીને એક રશિયન ચિંતક અને અસ્તિત્વવાદી થઇ ગયા. તેમને એક વખત કહ્યું હતું કે “મારી પોતાની બ્રેડ(રોટલા)નો સવાલ એ ભૌતિક વાત છે જયારે મારા પાડોશીની બ્રેડનો સવાલ એ આધ્યાત્મિક વાત છે.” આ ટુંકમાં ભલાઈની વાત છે. દયા એ કદાચ એક લાગણી સુધી સીમિત રહેતી વાત છે – એક પ્રકારની સમાનુભૂતિ, એક પ્રકારની સ્વીકૃતિ. જયારે ભલાઈમાં દયાની સાથે સાથે કઈક આપવાનો ભાવ પણ રહેલો છે.

એક અનપેક્ષિત ભેટ, એક અનપેક્ષિત સમયે જયારે કોઈ એક અનપેક્ષિત વ્યક્તિ (કે કદાચ કોઈ અસંદેહશીલ વ્યક્તિ)ને જયારે બદલામાં કોઈ પણ જાતની અપેક્ષા વગર આપવામાં આવે છે ત્યારે તે અનાયાસે એક ભલાઈનું કામ છે, એક ભલું કાર્ય કે જેની સામેવાળાને પણ અપેક્ષા નથી હોતી. તમે આ કરો છો કારણકે તમારું હૃદય ખુલ્લું છે. આપણા હૃદયની એક વિચિત્ર લાક્ષણીકતા છે: તે બન્ને સ્થિતિમાં રહીને કાર્ય કરી શકે છે – ખુલ્લું અને બંધ રહીને. ખુલ્લું હૃદય કુદરતી રીતે જ ભલું, દયાળુ અને આનંદી હોય છે. જયારે બંધ હૃદય દરેક હકારાત્મક લાગણીઓને અવરોધતું હોય છે. તેનો અર્થ એવો નથી કે બંધ હૃદયની વ્યક્તિ ચોક્કસપણે નકારાત્મક અને અસફળ જ સાબિત થશે. એથી ઉલટું, આવી વ્યક્તિ ખુબ જ જીદ્દી હોઈ શકે છે, અને પોતાની કારકિર્દીમાં સફળ પણ હોઈ શકે છે તેમજ પોતાની ભૌતિક સિદ્ધિઓ માટે અત્યંત હકારાત્મક પણ હોઈ શકે છે. પરંતુ તેમનું હૃદય હંમેશાં બીજાનાં પ્રેમને અને દુ:ખને સમજવામાં અને કદર કરવાની બાબતમાં બંધ રહેતું હોય છે.

જ્યાં સુધી તમે બીજી વ્યક્તિની તકલીફને નથી સમજતા હોતા, ત્યાં સુધી તમારા હૃદયનું ધ્યાન કોઈ પણ ભલાઈના કાર્ય માટે બંધ રહે છે, અને તમારા પોતાનાં કરવાનાં કાર્યો પ્રત્યે જ કેન્દ્રિત રહેતું હોય છે. બંધ હૃદય માટે સૌથી મોટા દુ:ખની વાત તો એ છે કે તે બંધ હતું તેની અનુભૂતિ તે જયારે ખુલ્લું થઇ જાય છે ત્યારે જ પડતી હોય છે. આ બંધ હૃદય, કે જે ભલાઈનું કાર્ય, અનાયાસે કે જાણી જોઇને પણ કરવા માટે એવી રીતનું  અસમર્થ રહે છે જેવી રીતે કુવામાંના દેડકાને બહાર રહેલાં વિશાળ સમુદ્રનાં અસ્તિત્વની કોઈ કલ્પના જ નથી હોતી. એ તો જયારે તમારું હૃદય થોડું પણ ખુલે છે, અરે એકદમ થોડું જ કેમ નહિ, ત્યારે તમે શાંતિ અને આનંદની એક વિશાળ સૃષ્ટિનો અનુભવ કરો છે. મેં ક્યાંક વાંચેલું હતું, : મારા હૃદયના દરવાજા આગળ મેં લખ્યું હતું, “ આ કોઈ સાર્વજનિક માર્ગ નથી” પ્રેમ ત્યાંથી પસાર થતો હોય છે અને કહે છે, “હું તો દરેક જગ્યાએ પ્રવેશ કરું છું.” અને જયારે પ્રેમ આવે છે ત્યારે તે એકલો નથી આવતો – તે પોતાની સાથે અનેક સદ્દગુણો લઇને આવે છે. પ્રેમાળ બન્યા વગર ભલું બનવું એ અશક્ય વાત છે; તમે જેવા ભલા બનો કે તરત આપોઆપ પ્રેમાળ પણ બની જ જતાં હોવ છો.

એક શ્રીમંત વ્યક્તિ હોય છે તે હંમેશાં ભિખારીઓનો ઉપહાસ અને અવજ્ઞા કરે છે. જયારે પણ કોઈ ભિખારી તેની આગળ ભિક્ષા માંગે ત્યારે તે તેમને દંડિત કરતો અને સતત તેમને એવું કહી નારાજ કરતો કે તેમનાં શરીરતો તંદુરસ્ત છે, સશક્ત છે અને તેઓ યુવાન પણ છે માટે તેમને કામ કરવું જોઈએ અને ભીખ માંગવી જોઈએ નહિ. આવું થોડા સમય ચાલ્યું અને પછી એક દિવસે ભગવાન પ્રગટ થયાં અને કહ્યું કે, “તું સાંભળ, જો તારી પાસે કોઈને કઈ આપવાનું હૃદય ન હોય તો કઈ વાંધો નહિ પરંતુ મેં જે ભાગ્ય તે લોકોને આપ્યું છે તેની મજાક ન ઉડાવીશ.”

આ કોઈ શ્રેષ્ઠ માર્ગ નથી પરંતુ ભલા બનવાનો એક વૈકલ્પિક માર્ગ તો છે જ, કે દયાળુ ન બનો તો કઈ વાંધો નહિ, નિર્દયી ન બનશો. તમે કશું કરી શકતાં ન હોવ કે તમારે કોઈ પણ કારણસર કશું આપવું ન હોય, તો તેમાં બિલકુલ વાંધો નથી, પરંતુ બીજાને તેમ કરતાં રોકશો નહિ કે પછી નકારાત્મક બનીને તમારા પોતાનાં જ મન અને વાણીને પ્રદુષિત ન કરો. અનાયાસે થતું એક ભલાઈનું કાર્ય હંમેશાં કઈ ભૌતિક વસ્તુનું દાન જ હોય તે જરૂરી નથી. પ્રોત્સાહન, શુભેચ્છાનો એક માત્ર શબ્દ, કે પછી મદદ માટે લંબાવેલો એક હાથ તે પણ એટલું જ (જો વધારે નહિ તો) મહત્વનું છે.

જયારે તમે ભલાઈના કાર્યો અનાયાસે જ નિયમિત કરવા માંડો છો તો એક દિવસ કઈક અદ્દભુત ઘટના ઘટે છે – કુદરત તમને તેનાં અનાયાસે ભલાઈના કાર્ય માટેનાં માધ્યમ તરીકે પસંદ કરે છે. ભલાઈનાં આવા કાર્યો લાખો લોકો સાથે બ્રહ્માંડમાં કાયમ થતા રહેતા હોય છે, હર ક્ષણે. વર્ષા, મંદ પવન, બરફ વર્ષા, સૂર્યપ્રકાશ, જીવ, જંતુ અને વનસ્પતિ, ઉત્પત્તિ અને તેનું ભરણ પોષણ – આ બધા ભલાઈનાં દૈવી કાર્યો છે.

એક માણસ એક ભિખારીને ૨૦ રૂપિયા દર મહીને આપતો હતો. તે આવું કેટલાંય વર્ષો સુધી કરી રહ્યો હતો. એક દિવસ તેને ભિખારીને પૈસા ન આપ્યા અને કહ્યું કે પોતે આ વખતે દિલગીર છે તેને તે પૈસા પોતાની પત્ની માટે ફૂલો ખરીદવા માટે વાપરવા પડ્યા.
“શું?” ભિખારીએ કહ્યું, “તે મારા પૈસા તેની માટે વાપરી નાંખ્યા?”

જયારે કઈક આપણી પાસે હોય છે તેનો અર્થ એ નથી હોતો કે તે આપણું હોય છે. આ બ્રહ્માંડમાં કોઈ માલિક નથી, પ્રત્યેકજણ માધ્યમ માત્ર છે, બહુબહુ તો એક રખેવાળ. તમે જે કઈ પણ વહેંચો છો તે વધતું હોય છે – આ બ્રહ્માંડનો મુખ્ય મૂળભૂત નિયમ છે. તમે જયારે ઉગ્રતા વહેંચો છો તો, તમારામાં ક્રોધ વધે છે. તમે જો પ્રેમ વહેંચશો તો તમારામાં પ્રેમ વધશે. તમે તિરસ્કાર વહેંચશો તો તમારામાં નફરત વધશે. તમે જો જ્ઞાન વહેંચશો તો, તમારામાં ડહાપણ વધશે. તમે જો તમારો સમય વહેંચશો તો તમારામાં શાંતિ વધશે. તમારી પાસે જે કઈ પણ હોય તે તમે જો વહેંચશો તો તમે એક વ્યક્તિ તરીકે ઓર વધુ નીખરશો.

ભલાઈના અનાયાસ કાર્યોને એક નિયમિત ઘટનાક્રમ બનાવો અને કુદરત ભલાઈપૂર્વક તેનું પ્રતિદાન આપશે.
(Image credit: Wetcanvas)
શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

Saturday, 26 October 2013

બે અનુભૂતિઓ

મફત જમણ જેવું કશું હોતું નથી. તમારે જે પ્રાપ્ત કરવું હોય તેનાં માટે કાર્યશીલ રહેવું પડતું હોય છે, તમારે તે કમાવવું પડતું હોય છે.

આ દુનિયામાં ટકી રહેવા માટે, સમૃદ્ધ થવા માટે અને આજીવન શાલીનતા પૂર્વક રહેવા માટે, આપણને દુનિયાનું અને આધ્યાત્મિકતાનું એમ બન્ને પ્રકારનાં ડહાપણની થોડી-થોડી જરૂર પડતી હોય છે. ફક્ત દુનિયાનું ડહાપણ તમને ભૌતિક સંપત્તિની પ્રાપ્તિ માટે મદદરૂપ થઇ શકે પરંતુ તેનાંથી કઈ જીવનમાં શાંતિ અને આનંદ મળશે જ તેની નિશ્ચિતતા નથી. અને ફક્ત આધ્યાત્મિક જ્ઞાન હોવાથી તમને સાચા-ખોટાનું, નૈતિક-અનૈતિકતાનું ભાન પડશે પરંતુ તેનાંથી કઈ ભૌતિક જીવનમાં આરામદાયકતા મળશે તેની કોઈ નિશ્ચિતતા હોતી નથી. તમને મારો દ્રષ્ટિકોણ સમજાવવા માટે મને ડહાપણને બે વર્ગોમાં વહેચવા દો: આધ્યાત્મિક ડહાપણ અને દુનિયાદારીનું ડહાપણ. આ પોસ્ટમાં હું આ બન્ને ડહાપણનો સાર એક એક વાક્યમાં જ કહી દઈશ. આ બે ચરમ અનુભૂતિઓ છે, એક અતિસુંદર માર્ગદર્શનકારી સિદ્ધાંતો છે. તો તે કયા છે?
મેં એક વખત જોસેફ તેલુશ્કીનની એક યહૂદી દંતકથા વાંચી હતી. જે આ પ્રમાણે છે:

નોબેલ પ્રાઈઝ વિજેતા અર્થશાસ્ત્રી મિલ્ટન ફ્રાઈડમેન ઈઝરાઈલના વડાપ્રધાન સ્વ. મેનાકેમ બીગીનનાં સલાહકાર તરીકે સેવા આપતાં હતાં. તેમને એક વખત ક્નેસેટ (ઈઝરાઈલની સંસદસભા)માં ભાષણ આપ્યું હતું. જેવું તેમનું ભાષણ સમાપ્ત થયું કે તરત જ એક સંસદસભ્ય તેમની પાસે આવ્યો અને કહ્યું “તાલ્મંદ (ઇઝરાઈલી સંત ચરિત્રનો સંગ્રહ)માં, હિલેલે, યહૂદી ધર્મને એક વાક્યનાં સારમાં કીધો છે: “જે તમને પસંદ ન હોય તેવો કોઈ વ્યવહાર તમારા પાડોશી સાથે ન કરો: આજ આખું તોરાહ(હિબ્રુ શાસ્ત્રનાં પ્રથમ ત્રણ વિભાગો કે જેમાંથી બાઈબલનાં પાંચ પુસ્તકોનો એક સમૂહ બને છે તે) છે. અને બાકી બધી ટીપ્પણી છે.”
તમે શું એક વાક્યમાં આખા અર્થશાસ્ત્રને કહી શકો?
“હા” ફ્રાઈડમેને જવાબ આપ્યો. “મફત જમણ જેવી કોઈ વસ્તુ હોતી નથી – there is no such thing as a free lunch.”

કેટલો વિનોદી જવાબ છે! જો કે આધ્યાત્મિક અને દુનિયાદારીના ડહાપણને બે વાક્યમાં ઉત્તમ રીતે કહેવાનો કદાચ કોઈ માર્ગ નથી. દરેક ધર્મનો સાર, તેનાં આધ્યાત્મિકતાનાં હાર્દનાં સંદર્ભમાં જોઈએ તો, એ ક્રિયાકાંડોની સમજ હોવી કે શાસ્ત્રોનો ઉચ્ચાર કરી જાણવો એમાં નથી; પરંતુ એવી અનુભૂતિ કે બીજા માનવ અને દરેક જીવ માટે કાળજી કરવી એ આપણી ફરજ છે – તેમાં છે. તમે કદાચ રાજકીય રીતે, આર્થિક રીતે, લાગણીની રીતે કે બૌદ્ધિક રીતે સ્વતંત્ર હોઈ શકો છો, તેમ છતાં અંતે તો તમે એક મહાન વ્યવસ્થાનાં એક ભાગ જ બનીને રહો છો, કુદરતનાં સંગઠનમાં એક સુક્ષ્મ તત્વ, એક અત્યંત નાનો પૂરજો.

આપણા દરેક કર્મોનું અપ્રત્યક્ષ પરિણામ હોય છે કે જેની અસર આપણા ઉપર તેમજ આપણી આજુબાજુનાં લોકો ઉપર થતી હોય છે. ફક્ત આપણા માટે જ જીવવું એ પુરતું નથી અને તેમ કરવાથી એક અસંતોષ પણ કાયમ રહે છે. હકીકતમાં તો પોતાનાં માટે જ જીવવું તે એક અસભ્ય જીવન છે. જો તમે ઈશ્વરમાં માનતાં હોવ, કોઈ પણ ઈશ્વર, જો તમે પરમાનંદનો અનુભવ કરવા માંગતા હોવ, જો તમે તમારા ધર્મને જાણવા માંગતા હોવ, જો તમને આત્મસાક્ષાત્કાર લાભદાયી લાગતું હોય, તો મહેરબાની કરીને જાણી લેશો કે ધ્યાન, ભક્તિ, જ્ઞાન એ તો ઉપાય માત્ર છે, ફક્ત સાધનો છે. સૌથી મોટો સાક્ષાત્કાર તો એ સમજણ છે કે ઈશ્વરનાં સર્જનની સેવા કરીને તમે ખુદ ઈશ્વરની સેવા કરો છો. અને જો તમે ઈશ્વરમાં ન માનતાં હોવ તો, તમે તેને બીજી રીતે એમ રજુ કરી શકો કે: અન્યની સેવા કરીને તમે તમારી પોતાની જ સેવા કરી રહ્યાં છો. અન્યો સાથે એવો વ્યવહાર કદાપી ન કરો કે જે તમારી સાથે થાય તેવું તમે ક્યારેય ઇચ્છતાં ન હોવ, અથવા તો, તમે તમારી સાથે જે વ્યવહાર કરવામાં આવે તે પસંદ હોય તેવો જ વ્યવહાર બીજા સાથે કરો. આ અધ્યાત્મનો એકમાત્ર મોટો સિદ્ધાંત છે, એક અંતિમ અંત:દ્રષ્ટિ.

હવે દુનિયાદારીનું ડહાપણ એક વાક્યમાં: મફત જમણ જેવી કોઈ વસ્તુ હોતી નથી. દરેક વસ્તુની કોઈ એક કિંમત હોય છે. દરેક વસ્તુની એક ખર્ચ કિંમત હોય છે. લોકો, સંબધો, સંગઠનો સ્વાર્થનાં તાંતણે હોય છે. એનો અર્થ એ નથી કે દરેકજણ સ્વાર્થી છે. એ તો જેમ જૈવિક જરૂરિયાતો છે તેમ દરેકજણને પોતાની લાગણીકીય જરૂરિયાતો પણ હોય છે. જેવી રીતે જયારે તમારી જરૂરિયાતોની કે અપેક્ષાઓની પૂર્તિનાં અંતે તમે જેમ ખુશ થાવ છો તેમ અન્ય લોકો પણ થાય છે. દરેક તલાશમાં કઈક ખર્ચ થાય છે. કાં તો પૈસાનો, સમયનો, શક્તિનો, તંદુરસ્તીનો, કે આમાંનાં કઈ પણનો, કે બધું જ. જ્યાં સુધી તમે તમારી મહત્વકાંક્ષાઓ માટે આ જાગૃતતા સાથે કામ કરો છો, અને જ્યાં સુધી તમે જે કિંમત ચુકવતા હોય તે સમજતા હોવ, અને તમે એ કિંમત ચુકવવા માટે ઈચ્છુક હોવ, ત્યાં સુધી બધું બરાબર છો. કિંમત એ પરિણામનું બીજું નામ છે. જો તમે તમારી પસંદગીનાં પરિણામોને સ્વીકારવા તૈયાર હોવ, તો તમે શું કરી રહ્યાં છો તેની તમને ખબર છે. દરેક વસ્તુ કિંમત સાથે આવતી હોય છે તેનો અર્થ એ પણ નથી કે દરેક વસ્તુને કિંમત હોય છે, અમુક વસ્તુઓ અમુલ્ય પણ હોય છે. એ તફાવતને ઓળખો.

એક દંપતી પ્રવાસ દરમ્યાન એક નયનરમ્ય સ્થળે ઉભા રહ્યા. તે એક ઉચ્ચ સ્થળે આવેલું દ્રશ્ય હતું જ્યાંથી પર્વતીય મેદાન નજરે પડતું હતું. પતિને ઊંચાઈથી થોડો ડર લાગતો હતો જયારે પત્ની થોડી નિર્ભય હતી. તે તો ધાર તરફ જઈ રહી હતી જયારે પતિ તેને બહુ આગળ જવાની ના પડી રહ્યો હતો.
“જો તું ધાર સુધી જઈને જોવા માટે એટલી જ ઉત્સુક હોય અને જો રહી જ ન શકતી હોય તો”, પતિએ કહ્યું “સેન્ડવીચ મને આપી દે.”

આ રમુજ પમાડે એવું અને માન્યામાં ન આવે તેવું પણ સત્ય તો એ છે કે આપણને તેની અનુભૂતિ પણ થાય તે પહેલાં ઘણીવાર આપણી આજુબાજુના લોકો પોતાનાં પ્રિયજનોનાં બદલે સેન્ડવીચને જ વધારે પસંદ કરતાં હોય છે. અને આ સેન્ડવીચ કદાચ ઇચ્છાઓ, વસ્તુઓ, મહત્વકાંક્ષાઓ, પૈસો, અને એવું જ કઇક બધું હોય છે. ફરી એકવાર, આ બધું પસંદગીઓ ઉપર હોય છે, અને દરેક પસંદગીઓ જે આપણે કરીએ છીએ તેનાં પરિણામો પણ પાછળ આવતાં જ હોય છે. જેવી રીતે જેમ મફત જમણ નથી હોતું તેમ મફત પસંદગીઓ પણ નથી હોતી. જો કે મફત પસંદગી નથી હોતી એનો અર્થ મારો એવો નથી કે સ્વેચ્છા કે સ્વતંત્ર સંકલ્પ જેવું કશું નથી હોતું. એનાં વિશે ફરી કોઈ વાર.

તમે જે કઈ પણ પ્રાપ્ત કરવા માંગતા હોય તેની એક ચોક્કસ કિંમત હોય છે. તો કાળજીપૂર્વક ખરીદી કરજો. સજાગપણે, અને પૂરી હોશિયારી સાથે.
(Image credit: Wilhelm Kuhnert)
શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.
 

Saturday, 19 October 2013

કુદરતને સાંભળો

તમારા માર્ગે, કુદરત હંમેશા તમને કોઈને કોઈ સંકેત આપતું હોય છે. તેનાં તરફ ધ્યાન આપવાથી તમને હંમેશા ફાયદો જ થતો હોય છે. કેવી રીતે? વાંચો વાર્તા.
પ્રત્યેક વ્યક્તિ કોઈ ને કોઈ પ્રતિભા લઈને જન્મ્યું હોય છે. જેને જે ક્ષેત્ર માટે લગની હોય તેમાં તેની પ્રતિભા દેખાતી હોય છે. મોટાભાગનાં લોકો માટે જો કે કમનસીબે આ પ્રતિભા છૂપી અને વણવપરાયેલી રહેતી હોય છે. જો તમને કશુક કરવાનું ખરેખર ખુબ જ ગમતું હોય તો તમે તેમાં આપોઆપ શ્રેષ્ઠ દેખાવ કરશો. જેમ જેમ તમે સફળ થતાં જાવ તેમ તેમ વધુ કરવાની અને વધારે સારું કરવાની પ્રેરણા પણ આપોઆપ વધતી જાય છે. તમે જે કઈ પણ કરવાને માટે જેટલો પણ પ્રયત્ન કરો છો તે ક્યારેય વિફળ જતો નથી. એક ક્ષેત્રમાં રહેલી કૌશલ્યતા તમને બીજા ક્ષેત્રમાં પણ ફાયદો કરી આપે છે, પછી ભલેને તે બન્ને ક્ષેત્રો જુદા જુદા કેમ નહોય.

જયારે પણ તમે તમારા જીવનમાંથી તમારે શું જોઈએ છે તેનાં વિશે સ્પષ્ટ હોવ છો, અને તેનાં માટે શિસ્તબદ્ધ રીતે કાર્યશીલ હોવ છો તો કુદરત તમારા માટે “યોગાનુયોગ” ની વ્યવસ્થા કરે છે, તે તમને યોગ્ય સમયે યોગ્ય જગ્યાએ મૂકી દે છે. મને એક વાર્તા યાદ આવી ગયી:

એક સમયે, એક મુસાફર વિરાટ રણમાં ભૂલો પડી ગયો. જો પોતાને ક્યારેય રસ્તો નહિ મળે તો શું થશે તેની કલ્પના કરતાં તે એકદમ ગભરાઈ જાય છે અને નજીકમાં કોઈ શહેર હોય તો તેની ભાળ મેળવવા માટે મરણતોલ પ્રયાસ કરવા લાગે છે. આખો દિવસ પસાર થઇ ગયો, એની પાસે જે કઈ પણ ખાવા-પીવાનું હતું તે પણ ખલાસ થઇ જવા માંડ્યું. સાંજ પડી અને એ ખુલ્લા આકાશ નીચે તે રેતીમાં સુતો. બીજા દિવસે તેને પોતાની મુસાફરી વગર ખોરાક-પાણીએ ફરી ચાલુ કરી. રણમાં સીધે સીધું ચાલી રહ્યો હતો પણ કોઈ અંત નજરે નહોતો ચડતો, ત્યારે તે ખુબ જ ગભરાઈ ગયો. તેનું મગજ બધી જાતનાં વિચારોથી ઘેરાઈ ગયું.

થોડીવારમાં જ સુરજ ઉંચે ચડી ગયો અને એકદમ તડકો થઇ ગયો. રણની આ આકરી ગરમી અને થાકના લીધે તેની ચાલ એકદમ ધીમી પડી ગયી. તે તરસ્યો થયો હતો, ભૂખ પણ લાગી હતી, તેનાં હોઠ સુકાઈ ગયા હતાં, મોઢું પણ સુષ્ક થઇ ગયું હતું અને શરીર થાકી ગયું હતું. બીજો દિવસ પસાર થઇ ગયો. હવે તે આશા, શક્તિ અને સમય ગુમાવી રહ્યો હતો. ત્યારે જ તેને જોયું કે થોડે દુર એક કેમ્પ જેવું કઈક દેખાતું હતું. તેનામાં અચાનક જ જોમ આવી ગયું હોય તેવું તેને લાગ્યું. તેની આંખોમાં ચમક આવી ગયી, જો કે તે ગભરાયેલો તો રહ્યો જ. અને તે ખરેખર કેમ્પ જ હતો. એક અસ્થાયી દુકાન. તેનું શરીર થાકેલું હતું છતાં પણ તેનાં આનંદની કોઈ સીમા ન રહી. તેને દુકાનદાર પાસે પાણી માંગ્યું. પેલાં માણસે કહ્યું કે તેની પાસે પાણી નથી પરંતુ તે કુફીયા (અરબી લોકો માથે જે વિટાળે છે તે) વેંચે છે. તેને તે કુફીયા વેંચવાનો પ્રયાસ કર્યો અને થોડું સસ્તું પણ આપવાની વાત કરી. “તને જરૂર પડશે” દુકાનદારે કહ્યું. આ મુસાફર તો પેલાં દુકાનદારના આવા ધૃષ્ટ અને અસંવેદનશીલ વર્તનને જોઇને ખુબ જ ગુસ્સે થઇ ગયો અને તેની સાથે ઊંચા અવાજે લડવા લાગ્યો કે એક ભૂખ અને તરસથી મરતા માણસને પાણીનું પૂછવાને બદલે તે તેને એક ટોપી ખરીદવા માટે દબાણ કરી રહ્યો છે.

પેલાં દુકાનદારે ઉત્તર દિશા તરફ આંગળી તાકતાં કહ્યું, “અહિથી પાંચ માઈલ દુર એક શરાઈ (ધર્મશાળા) છે.” અને પાછો પોતાનાં ધંધામાં લાગી ગયો. પેલો મુસાફર તો કોઈ પણ રીતે ખુબ જ મુશ્કેલી સાથે પાંચ માઈલ ચાલીને પેલાં માણસે કહ્યું હતું તેમ તે જગ્યાએ પહોંચી ગયો. “તમે અહી ખાવાનું પણ આપો છો?” મુસાફરે દરવાનને પૂછ્યું.
“હા.”
“માલિકનો ખુબ ખુબ આભાર!” મુસાફરનાં આનંદનો કોઈ પાર ન રહ્યો, “હજી મારે મરવાનો સમય નથી થયો.”
પરંતુ એ જેવો અંદર જવા લાગ્યો કે તરત તે દરવાને તેને અટકાવ્યો.
“શું વાંધો છે? મારી પાસે પૈસા છે!”
“હું માફી માંગું છું પરંતુ કુફીયા વગર હું તમને અંદર જવા દઈ શકું નહિ. અહીંથી પાંચ માઈલ દુર એક દુકાનદાર છે. તમે તેની પાસેથી ખરીદીને પાછાં આવી શકો છો.”

તમને ખબર પડી હું અહી શું કહેવા માંગું છું? તમારા માર્ગમાં ઘણી વાર, કુદરત આપણને સંકેત આપતું હોય છે, તે આપણા માટે વસ્તુઓની વ્યવસ્થા કરતું હોય છે પરંતુ માણસ હંમેશા પોતાની જ અપેક્ષાઓથી, ખોટી માન્યતાઓથી, અને ખોટી જગ્યાએ રાખેલી લાગણીઓથી આંધળો થઇ ગયો હોય છે. તમને ધ્યેયની ખબર હોય છે, તમને માર્ગની પણ ખબર હોય શકે છે, તમને કદાચ વચ્ચે આવતાં મુકામોની પણ ખબર હોઈ શકે છે. તેમ છતાં આ એક સંપૂર્ણ ચિત્ર નથી. તમે રસ્તામાં અન્ય લોકોને પણ મળવાના હોવ છો ભલે ને તમારો માર્ગ ગમે તેટલો અસામાન્ય કેમ ન હોય. તમે તેમને તમારા વિરોધી કે મિત્ર માની શકો છો. તે કદાચ એવી વસ્તુ વેંચતા હોઈ શકે છે જેની તમને જરૂર ન હોય, તે તમને એવું કઈક આપતાં હોઈ શકે છે જે તમને ગમતું ન હોય, સત્ય એ છે કે તે કોઈ કારણ વગર તમારા જીવનમાં નથી હોતા, કુદરતે ખુબ જ યોજનાપૂર્વક તેમને ત્યાં રાખેલાં હોય છે.

કુદરત શાંતિથી શીખવે છે. તે આપણા જેવી ભાષા નથી બોલતું. જો તમે ધ્યાન આપશો તો દરેક સંકેતનો કઈક અર્થ જણાશે. જયારે તમે અંદરથી વધુ શાંત હશો તો તમને વધારે સારી રીતે સંભળાશે. કુદરત પાસે તમારા માટે જે જ્ઞાન અને અંત:દ્રષ્ટિ છે તેનાંથી તમે ચકાચૌંધ થઇ જશો - ફક્ત જો તમે ઉભા રહીને સાંભળશો તો! કુદરતને સાંભળવાની શરૂઆત તમારી પોતાની જાતને સાંભળવાથી થાય છે. અંદર ઘણો ઘોંઘાટ રહેલો હોય છે. જો તમે સ્થગિત થઇને, ચિંતન કરો તો આંતરિક કોલાહલ ધીમે ધીમે શાંત થઇ જશે, અને નકારાત્મકતા અને નિરાશાવાદનો પવન ફૂંકાતો બંધ થઇ જશે. અને તમારો અસલ સ્વભાવ એકદમ પ્રકાશિત થઇને ચમકવા લાગશે, તમને એક અંત:દ્રષ્ટિ, આંતરિક શક્તિ, અને સ્પષ્ટતા મળશે. અને તમે કુદરતને સમજવાની શરૂઆત કરશો.

તમારી જાતને સાંભળો, મુક્ત બનો, નિર્ભય બનો.
(Image credit: Ric Nagualero)
શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

 

Saturday, 12 October 2013

શું સ્વપ્નાઓનો કઈ અર્થ હોય છે?

હું એક પતંગિયું છું કે જે હું ત્ઝું હોવાનું સ્વપ્ન જોઈ રહ્યું છે કે તેનાંથી ઉલટું સત્ય છે? વાંચો વાર્તા.
શું સ્વપ્નાઓનો કઈ અર્થ હોય છે? આપણે બે વિશ્વમાં જીવન જીવતી પ્રજાતિ છીએ – એક છે વાસ્તવિક અને બીજી છે આપણી કાલ્પનિક દુનિયા. આપણને એવું લાગતું હોય છે કે આપણે આપણો બધો સમય વાસ્તવિક દુનિયામાં કાઢીએ છીએ, પરંતુ આ એક ભ્રમણા છે. જે સમય આપણે ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય માટે વિચારીને કાઢીએ છીએ તે સમય આપણે કાલ્પનિક દુનિયામાં વિતાવ્યો હોય છે. એવું કેવી રીતે? કારણ કે તે વિચારોનું વાસ્તવિકતા સાથે કોઈ સીધું સંચલન હોતું નથી; ભૂતકાળ મૃત છે અને ભવિષ્ય મોટાભાગે અજાણ. વૈદિક ગ્રંથો જાગૃતતાની અવસ્થાને ત્રણ વર્ગમાં વિભાગે છે: જાગૃત, સ્વપ્ન, અને સુષુપ્ત અવસ્થા. વધુમાં અતીન્દ્રિય અવસ્થામાં પહોચેલ વ્યક્તિ માટે બીજી બે અવસ્થાઓ પણ છે જેમ કે તુરીય અને તુરીયાતીત, પણ તે વાત આ પોસ્ટનાં ક્ષેત્ર બહારની છે.

ઉપર ઉપરથી જોતાં તો એ તફાવત સ્પષ્ટ નજરે ચડે છે કે જાગૃત અવસ્થામાં તમે જાગતાં હોવ છો અને સુષુપ્ત અવસ્થામાં તમે સૂતાં હોવ છો અને બાકીના સમયમાં તમારી સુષુપ્ત અવસ્થામાં તમે સ્વપ્નાં જોતાં હોવ છો. પરંતુ તમે જો એક ધ્યાનથી જુઓ તો તમને એક ઊંડું સત્ય દેખાશે – આ અવસ્થાઓ, એક જ સમયે પરસ્પર બદલાતી હોય છે. તમે જાગૃત અવસ્થામાં પણ ઊંઘતા હોઈ શકો છો. ઘણાં લોકો પોતાનું જીવન ઘડિયાળનાં કાંટે જીવતાં હોય છે,  આમ તેઓ ઊંઘતા જ હોય છે. સ્વપ્નાંવસ્થામાં થતાં વિચારો અને કાર્યો વાસ્તવિક જગતમાં સહેલાઈથી એક ભૌતિક પ્રતિક્રિયાને પ્રેરિત કરે છે. જેમ કે લોકો સ્વપનામાં પણ ભીના, પરસેવા વાળા થઇ જતા હોય છે કે ડરી જતાં હોય છે.

ચાલો હું ચુંગ ત્ઝું નામનાં, ઈ. પુ. ૪ મી સદીમાં થઇ ગયેલાં તાઓ ધર્મનાં એક પ્રાચીન ચીની વિચારકનો એક વિચાર તમારી સમક્ષ શબ્દશ: ભાષાંતર કરી રજુ કરું કે જેને ચુંગ ત્ઝુંનાં નામે જ ઓળખવામાં આવે છે:

“જે પ્રીતિભોજનું સ્વપ્ન જુવે છે તે બીજી સવારમાં રુદન કરતાં હોય છે, અને જે કદાચ રુદનનું સ્વપ્ન જુવે છે તે પ્રભાત થતાં શિકાર ઉપર જવા નીકળે છે. જયારે આપણે સ્વપ્ન જોતાં હોઈએ છીએ ત્યારે આપણને એ ખબર નથી હોતી કે આપણે સ્વપ્ન જોઈ રહ્યાં છીએ. સ્વપ્નમાં આપણે આપણા સ્વપ્નનો અર્થ પણ કરતાં હોઈએ છીએ. ફક્ત જયારે આપણે જાગી જતાં હોઈએ છીએ ત્યારે જ આપણને ખબર પડતી હોય છે કે આપણે સ્વપ્ન જોતાં હતાં. પણ ત્યારે એક મોટી જાગૃતતા આવતી હોય છે, કે જીવન આખું તો એક મોટા સ્વપ્ન સમાન છે. પણ મુર્ખ લોકો વિચારતાં હોય છે કે તેઓ તો બધા સમયે જાગૃત અવસ્થામાં છે અને તેમને તેની સ્પષ્ટ ખબર છે.

“એક વખત, હું ચુંગ ત્ઝું, સ્વપન જોતો હતો કે હું એક પતંગિયું છું અને તેનાં જેટલો જ ખુશ છું. હું મારી ખુશી વિષે જાગૃત હતો, પણ મને એ ખબર નહોતી કે હું ત્ઝું છું. અચાનક હું જાગી ગયો, અને ત્યાં તો હું – ત્ઝું સ્પષ્ટરૂપે દેખાતો હતો. મને એ ખબર નહોતી કે એ ત્ઝું હતો કે જે પોતે પતંગિયું હોવાનું સ્વપ્ન જોતો હતો કે એ એક પતંગિયું હતું કે જે ત્ઝું હોવાનું સ્વપ્ન જોતું હતું. પતંગિયા અને ત્ઝું વચ્ચે કોઈ તો તફાવત હોવો જ જોઈએ. અને આને જ કહેવાય છે વસ્તુઓ વચ્ચે થતું રૂપાંતર.”

તો, સ્વપ્ન શું છે? સ્વપ્ન એ ભૌતિક દુનિયાથી સહેજ પણ ઉતરતી કક્ષાની ન કહેવાય એવી એક દુનિયાને પ્રસ્તુત કરે છે કે જે જાગૃત મનની ગણતરીઓ અને અર્થઘટનોથી પરે હોય છે. આ એક અર્ધજાગૃત મન અને અજાગૃત મન વચ્ચેની સૃષ્ટિ છે. આપણી વાસ્તવિક અને સ્વપ્નાની દુનિયા વચ્ચે મુખ્ય તફાવત જાગૃતતાનો રહેલો હોય છે; વાસ્તવિક દુનિયા સામુહિક જાગૃતતાથી બનેલી હોય છે જયારે સ્વપ્ન સૃષ્ટિ એ ફક્ત વ્યક્તિગત જાગૃતતાથી બનેલી હોય છે. વાસ્તવિક જગતમાં, કોઈ બીજાના કાર્યો કે શબ્દો આપણા જીવનમાં બદલાવ લાવી શકે છે, જેમ કે, એક આતંકવાદી હુમલો, યુદ્ધ, ઘરેલું હિંસા વિગેરે., હું જે અહી સામુહિક જાગૃતતાની વાત કરું છું તે આ છે. પરંતુ તમારી સ્વપ્ન સૃષ્ટિ તો આખી તમારી જ રચેલી હોય છે. એ તમારા વગરની ક્યારેય નથી હોતી, તમને ક્યારેય એવું સ્વપ્ન નહિ આવે કે જેમાં તમે પોતે નહિ હોવ. તમે તેને પૂર્ણત: અનુભવો છો અને તેનાં સાક્ષી બની રહો છો. જેવી રીતે આપણી વાસ્તવિક દુનિયા એ આપણા વિચારો, લાગણીઓ, કાર્યો, આપણી આજુબાજુનો પરિવેશ વિગેરેનાં મિશ્રણથી બનેલી હોય છે તેવી જ રીતે આપણી સ્વપ્ન સૃષ્ટિમાં પણ આ બધા તત્વો હોય છે. આપણી વાસ્તવિક અને સ્વપ્નની દુનિયામાં અંતર્બદલની એક ચોક્કસ માત્રા હોય છે. કોઈ વખત તમે જેનું સ્વપ્ન જોતા હોવ છો તે સાચું પણ પડતું હોય છે અને કોઈ વખત તમે જે કઈ વાસ્તવિક દુનિયામાં જોતા હોવ છો તેનાં વિશે પાછું સ્વપ્ન પણ આવી જતું હોય છે. સ્વપ્નમાં તમારો અહં બહુ જ નીચે હોય છે, જાગૃત મન કોઈ ગણતરીઓ કરતું હોતું નથી, પરિણામે, તમે એક નહિ જીવેલી જિંદગી જીવતાં હોવ છો, તમે એક મુક્ત દુનિયાનો અનુભવ કરો છો, તમે દરેક નિષેધને પાર કરી જાવ છો, તમે પોતે જે છો તે બની રહેવામાં ત્યાં તમને કોઈ ડર નથી હોતો. સ્વપ્નાઓ તમને સાજા પણ કરી શકે છે. તે કશુક વીશેષ મહત્વનું હોય તેવું પણ બતાવી જતાં હોય છે. વાંચો આગળ.

જયારે તમને એક જ પ્રકારનું સ્વપ્ન વારંવાર આવે, એનો અર્થ એ છે કે તમે વાસ્તવિક જીવનમાં કશીક વાતનું દમન કરી રહ્યા છો. બધી જ અનુભૂતિઓ અને લાગણીઓને કાં તો એક દિશામાં વાળવી જોઈએ કાં તો તેને વ્યક્ત કરવી જોઈએ. જે કઈ પણ તમે દબાવો છો તે તમારામાં ભરાઈ જતું હોય છે. તમે જેટલાં વધુ વ્યાકુળ તેટલાં જ તમારા સ્વપ્નાં વધારે અશાંત અને તકલીફ્દાયી હોય છે. જેટલું વધુ દમન તેટલી જ તમારી ઊંઘની ગુણવત્તા ઓછી. તમે જેને નકારો છો તેનું જ સ્વપ્ન વારંવાર આવતું હોય છે. આ વસ્તુને ઊંડાણથી સમજો. તમે જેને નકારો છો તેનાં વિશે જ તમે વારંવાર સ્વપ્નાઓ જોતા હોવ છો. તમને વાસ્તવિક જીવનમાં જો કોઈ સંવિભ્રમ-ચિત્તવિક્ષેપીતતા હોય અને જો તમે તમારા પોતાનાં સંતોષ, સ્વતંત્રતા, અને નિર્ભયતા માટે કામ નથી કરતાં હોતા ત્યારે તમને દુ:સ્વપ્નાઓ વધારે આવતાં રહેશે. જે કઈ પણ તમે પ્રબળતાથી ઇચ્છતા હશો કે કશાથી ડરતા હશો પરંતુ તેને વ્યક્ત કરવા માટે કે મેળવવાં માટે કે તેની અનુભૂતિ કરવા માટે જો તમે અસમર્થ હશો તો તે જ વસ્તુ તમારા સ્વપ્નમાં પ્રગટ થશે.

જેવી રીતે વાસ્તવિક દુનિયામાં તમે વસ્તુઓ બનાવી શકો છો, તેવી જ રીતે તમે તમારા સ્વપ્નાઓ પણ રચી શકો છો. તમે આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ તમને સાજા કરવા માટે અને જીવનમાં ઘણું બધું કરવા માટે કરી શકો છો. એક સમકાલીન અને યોગિક પદ્ધતિથી કેવી રીતે સુસ્પષ્ટ અને સુબોધગમ્ય સ્વપ્ન જોવા તેનાં વિશે લખવાનો વિચાર મારા મનમાં છે. પૂર્ણ જાણકારી વાળું સ્વપ્ન સાજા કરનારું, સામર્થ્ય પ્રદાન કરનારું અને મુક્તિ અપાવનારું હોઈ શકે છે. સ્વ-સંમોહન કરતાં પણ તે વધુ શક્તિશાળી છે, તે અર્ધ-જાગૃત મનને કેળવવા માટે અને અનુભવવા માટેની એક માન્યામાં ન આવે તેવી અદ્દભુત રીત છે. કોઈ વચન નથી આપતો, પરંતુ આશા રાખું છું કે ભવિષ્યમાં ક્યારેક એનાં વિશે લખવા માટે સમય ફાળવીશ.

તમારી જાતનું દમન ન કરશો. તમારી જાતને વ્યક્ત કરો. અનુભૂતિ કરો. તમારા જીવન વિશે સ્વપ્નાઓ જોવા કરતાં, તમારા સ્વપ્નાના જીવન માટે દાવો કરો. તેને જીવો. ઊંઘવું એ સારી વાત છે પણ જીવવું એ વધારે સારી વાત છે.
(Image credit: Shasta Eone)
શાંતિ.
સ્વામી

P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.
 

Saturday, 5 October 2013

જુઠનું જીવન

આ દુનિયા એક ભાગદોડ છે. જો તમે તેમાં બંધબેસતા ન હોવ, તો કાં તો તમારે ધક્કા ખાવા પડે છે કાં તો કચરાઈ જવું પડે છે. આત્મસાક્ષાત્કાર એમાંથી બહાર નીકળી જવામાં છે. માનસિક રીતે.
એક સમયે એક રાજા હોય છે. ખુબ જ અહંકારી અને ઘમંડી, તેને નવા વસ્ત્રો અને આભૂષણોનો ખુબ જ શોખ હોય છે. તેને એક વખત જાહેરાત કરી કે જે કોઈ પણ તેને અસામાન્ય વસ્ત્ર બનાવી આપશે તેને તે દસ લાખ સોનાનાં સિક્કા આપશે. ઘણાં વણકરો, દરજીઓ અને શૈલીકારો તેને મળવા માટે આવ્યા અને રાજાને અનેક જાતનાં વસ્ત્રો બતાવ્યાં – તેમનાં કેટલાંક વસ્ત્રોમાં તો હીરા અને કીમતી પત્થરો જડેલા હતાં તો ઘણાં વસ્ત્રોમાં સોનાનાં તાર હતાં, કેટલાંકની ભાત ખુબ જ સરસ હતી પરંતુ તેમ છતાં રાજા તો આ બધાયથી પ્રભાવિત થયા નહિ. ત્યારબાદ બે ઠગ કે જે પોતાની જાતને વણકર બતાવીને પોતે દુર રાજ્યમાંથી આવ્યા છે એમ જણાવીને પોતાની વસ્ત્ર સંબધી અલૌકિક કૌશલ્યતા વિષે ડીંગ મારવા લાગ્યા.
“અમે તમારા માટે એક ખુબ જ અદભુત અને અકલ્પનિય કહી શકાય તેવો પોષાક સિવી શકીએ છીએ કે જે અત્યાર સુધી દુનિયામાં કોઈની પણ પાસે હોય નહિ.” તેમને કહ્યું.
આ સાંભળીને રાજાનું ધ્યાન તેમનાં તરફ દોરાયું. “એવું તો તે પોષાકમાં શું ખાસ છે?”
“મહારાજા, જે પોતાનાં જીવનમાં હંમેશા સત્યવાદી અને તમને વફાદાર રહ્યાં હશે તેમને જ આ પોષાક દેખાશે. જે પણ અક્કલ વગરનાં અને પોતાનાં પદને લાયક નહિ હોય તેમને આ પોષાક દેખાશે નહિ.”
“વાહ! શું આ ખરેખર શક્ય છે?”
“હા, નામદાર, પરંતુ અમારી બે શરતો છે,” તેમને કહ્યું, “પ્રથમ, અમે એકલાં જ તે પોષાક એકાંતમાં સિવીશું અને બીજી, અમારે વીસ લાખ સોનાનાં સિક્કા જોઈએ કારણકે અમે અમારા જીવનકાળ દરમ્યાન આવો પોષાક ફક્ત એક જ વાર બનાવી શકીએ તેમ છીએ.”
“મંજુર છે!” રાજાએ ઉત્સાહપૂર્વક કહ્યું.
“અમારે ત્રણ અઠવાડિયા જોઇશે તે બનાવવા માટે.” અને તેમને રાજાની વિદાય લીધી.
“ત્રણ અઠવાડિયા પછી એક ઠાઠ જુલૂસનું આયોજન કરો” રાજાએ પોતાનાં દરબારીઓને કહ્યું, “હું મારી પ્રજા આ દુનિયાનો સૌથી મોંઘો અને અસામાન્ય પોષાક જુવે તેમ ઈચ્છું છું. આખા રાજ્યમાં જાહેરાત કરો કે જેથી કરીને દરેકજણ તે જોવા માટે હાજર રહે.”

બરાબર ત્રણ અઠવાડિયા પછી, પેલાં બે ઠગ રાજા સાથે સભામાં આવ્યા. તેમનાં હાથમાં સુંદર રેશમનાં કાપડમાંથી બનેલી એક થેલી હતી. રાજા તેમને પોતાનાં અંગત કક્ષમાં લઇ ગયા. તેમને નવો પોષાક પહેરવા માટે પોતાનાં કપડા કાઢ્યા. પેલાં બે ઠગે થેલીમાંથી અદ્રશ્ય આવરણ બહાર કાઢતાં હોય તેમ દેખાવ કર્યો અને જાણે રાજાને કપડા પહેરાવતા હોય તેવો ડોળ કર્યો. અર્ધા કલાક પછી, તેમને કહ્યું કે તેમનું કામ પૂરું થયું. રાજા તેમને પાછાં દરબારમાં લઈને આવ્યા અને ત્યાં તેમને પોતાનાં પોષાકની વિશેષતાઓ વિશે વાત કરી અને જોરથી બોલ્યા કે શું દરેક જણ તે જોઈ શકે છે. ઉપસ્થિત દરબારીઓએ રાજાનાં અને તેમને પહેરેલા પોષાકનાં ગુણગાન ગાયા. કોઈ મુર્ખ, અવિશ્વાસુ કે ગેરલાયક દેખાવા માંગતું નહોતું, માટે તે દરેક જણા પેલાં બે ઠગ વણકરો સાથે સહમત થયાં કે ખરેખર પોષાક અત્યંત પ્રભાવશાળી હતો અને તેમને ક્યારેય આવો પોષાક આ પહેલાં ક્યાંય જોયો નહોતો.

રાજાએ પેલાં બે ઠગને ગાડું ભરીને સોનાનાં સિક્કા આપી વિદાય કર્યા અને પછી શાહી જુલૂસ માટે નીકળ્યા. બહાર પ્રજા પણ દરબારીઓની જેમ રાજાને એકદમ નગ્ન જોઇને હતપ્રભ થઇ ગઈ પરંતુ તેમને એક હરફ ઉચ્ચારવાની હિંમત ન કરી. ટોળામાં જો કે એક નાનો છોકરો હતો, એટલો નાનો કે તે પોતે કુટનીતિજ્ઞ બની શકે નહિ, તેને જોરથી બુમ પડી, “પણ પોષાક ક્યાં છે? રાજા તો બિલકુલ નાગો છે. તેને કશું પહેર્યું નથી!”

બીજા લોકોમાં પણ થોડો આત્મવિશ્વાસ આવ્યો અને તેમને ગણગણવાનું ચાલુ કર્યું. બહુ વિલંબ કર્યા વિના, દરેક જણ જોરજોરથી સાચું કહેવા લાગ્યા. રાજાને સચ્ચાઈનું ભાન થઇ ગયું પરંતુ તેમ છતાં તેમને ચાલવાનું ચાલુ રાખ્યું કેમ કે પોતે પોતાની ભૂલ સ્વીકારીને મુર્ખ દેખાવા માંગતા નહોતા.

હેન્સ ક્રિસ્ટીઅન એન્ડરસને આ સુંદર વાર્તામાં દુનિયાનું સૌથી મોટું સત્ય દર્શાવ્યું છે, અને એ છે, જો તમારે આ સમાજમાં ઉપયુક્ત રહેવું હોય તો તે તમારી પાસે જુઠ્ઠું બોલવાની અપેક્ષા રાખે છે. સમાજના ધોરણો સાથે બંધ બેસતા રહેવાનાં નામે તમારી પાસે કુટનીતિજ્ઞ બનવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. અને કુટનીતિજ્ઞ બનાવામાં તમારી પાસે ફક્ત વ્યવહારચાતુર્યતાની જ અપેક્ષા નથી હોતી પરંતુ મોટાભાગે તો તેમાં ચતુરતાથી, સ્વાદિષ્ટ લાગે તેવી રીતે અને સાંભળનારને મીઠું લાગે તેવી રીતે સત્યને રજુ કરવામાં આવતું હોય છે. જો કોઈ પરિચિત વ્યક્તિ તમને ફોન કરીને મળવા માટે કહે અને જો તમને જવાનું મન ન હોય તો તમારી પાસે કોઈ બહાનાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. તમને “મને તમને મળવાની કોઈ ઈચ્છા નથી.” તેમ કહેવાની છૂટ નથી. નમ્રતા દેખાડવાનાં નામે અસત્ય બોલવાનું આવશ્યક બની જાય છે. તમારે કઈક આવું બોલવું પડશે, “અરે, મને તો ખુબ જ ગમશે તમને મળવાનું, પરંતુ આજે મારે બીજે ક્યાંક જવાનું છે.” વિગેરે. રમુજ પમાડે એવી વાત એ છે કે સામી વાળી વ્યક્તિને ખબર હોય છે કે તમે સાચું નથી બોલી રહ્યા તેમ છતાં તે ખરા સત્યના બદલે તમારા આ જવાબથી ખુશ થાય છે.

અબ રહીમ મુશ્કિલ પરી, ગરેહી દોઉં કામા. સાંચે સે તો જગ નાહી, જૂઠે મિલે ના રામા

સુફી સંત રહીમ કહે છે અરે શું વિડંબના આવી પડી છે, સત્યથી તો જગતને ગુમાવવું પડે છે અને અસત્યથી હું ભગવાનને ગુમાવી દઉં છું!

મોટાભાગનાં લોકો જીવનને નહિ પણ જુઠને જીવતાં હોય છે, એક ખુલ્લમખુલ્લા જુઠને. જો કે ક્રુરતાભર્યા સત્યવાદી બધા સમય માટે બનવું શક્ય કદાચ ન હોય, તો પણ એક સત્યભર્યુ જીવન જીવવું તો સંભવ છે જ. સંપૂર્ણત: શક્ય છે. જો તમે ધ્યાન આપશો તો તમને જણાશે અડધો અડધ જુઠની તો આપણને જરૂર જ નથી હોતી. જયારે જયારે પણ તમે જુઠ્ઠું બોલો છો ત્યારે તમે તમારી જાત ઉપર એક છુપો બોજ લાદો છો. મેં મારા જીવનમાં જુઠ નહિ બોલવાના મુદ્દાને ખુબ મોટું મહત્વ આપ્યું છે. જો કે મારા વ્હાલા, એ માટે મારે મોંઘી કિંમત પણ ચૂકવવી પડતી હોય છે, કેમ કે ઘણી બધી વાર મારું સત્ય કેટલાંકને પસંદ નથી આવતું હોતું, તેમ છતાં હું તો માનું છું કે અસત્યથી ઉત્સાહિત જીવન કરતાં સત્યથી મરોડેલું જીવન ક્યાંય વધારે સારું હોય છે. અને હું આ કિંમત ચુકવવા માટે તૈયાર છું. શું એ મહત્વનું છે કે હજારો, લાખો કે પછી કોઈ એક પણ વ્યક્તિ મને ઓળખે કે મને પસંદ કરે કે નાપસંદ કરે? ના, બિલકુલ નહિ. મારું જીવન બીજા લોકો મારા વિષે શું માને છે તેનાંથી અસરગ્રસ્ત નથી ને તમારું જીવન પણ નથી, જો તમે હું શું કહેવા માંગું છું એ સમજતા હશો તો. આ દુનિયા એક ભાગદોડ છે. લોકો ઉન્મત થઇ જાય છે. જયારે તમે બહાર નથી નીકળતાં તો તમે જો સ્વીકારો તો ધક્કા ખાવ છો અને અસ્વીકારો તો તમને કચડી નાંખવામાં આવતાં હોય છે. શાંતિ આવા ટોળામાંથી બહાર નીકળી જવાથી મળતી હોય છે, એક ડગલું બહાર નીકળી જવામાં. અને આ છે આત્મસાક્ષાત્કાર. મોટાભાગે અર્થહીન વાર્તાલાપોમાં, બિનઉપયોગી ગપ્પા મારવામાં, લોકો આપોઆપ જુઠું બોલવા લાગતાં હોય છે. કેટલાંક લોકો જુઠ્ઠું બોલતાં હોય છે તો કેટલાંક જુઠને જીવતાં હોય છે, કેટલાંકતો પોતાનાં જુઠમાં વિશ્વાસ પણ ધરાવતાં હોય છે; આ લોકો ભૌતિક રીતે ખુબ શ્રીમંત હોઈ પણ શકે છે, સામાજિક પ્રતિષ્ઠા પણ ધરાવતાં હોઈ શકે છે, બૌદ્ધિક રીતે ખીલેલાં પણ હોઈ શકે છે, પરંતુ મોટાભાગે તો તેઓ અસલામતી અને બેચેની જ અનુભવતા હોય છે. વારુ, હું આશા રાખું છું કે તમે નૈતિકતાને સત્ય સાથે નથી ભેળવી રહ્યાં. સત્ય એ નૈતિક કે અનૈતિક નથી. સત્ય એ ફક્ત સત્ય હોય છે. નૈતિકતા કે અનૈતિકતા એ સત્ય વિષેનું તમારું પોતાનું અર્થઘટન માત્ર હોય છે. સત્યને જીવવું એટલે તમારા આચરણ તેમજ ઈરાદાઓને સ્વીકારવા અને સત્ય ઉચ્ચારવું એટલે તમે તેને જે રીતે સમજતા હોય તે રીતે બોલવા. જો તમારા આચરણ અને તમારા ઉચ્ચારણમાં કોઈ વિરોધાભાસ નથી તો તમે સત્યનો અમલ કરી રહ્યા છો. અને જો તમારા વિચાર, આચાર અને ઉચ્ચારોમાં એક તાલમેલ હોય તો તમે સત્યને જીવી રહ્યા છો.
 
દયા અને પ્રેમ પછી સત્ય જ એક એવી વસ્તુ છે જને હું જાણું છું કે તેને અપનાવનારને શક્તિ અને શાંતિ અર્પે છે.
(Image credit: Tom Lea)
શાંતિ.
સ્વામી

P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.


 


 

Saturday, 28 September 2013

સૌથી મોટી મૂળભૂત માનવ જરૂરિયાત

તમને કોઈ પ્રેમ કરે છે તેની અનુભૂતિ એક શાંત સમુદ્રનાં કિનારે બેઠા હોઈએ તેવી હોય છે. અવર્ણનિય. તમે સ્વયં સમુદ્ર બની જાવ છે. તમે એક સંપૂર્ણતાને અનભવો છો.
માણસની સૌથી મૂળભૂત ઈચ્છા કઈ હોય છે, એ ઈચ્છા કે જે માનવવાદ અને માનવતાના કેન્દ્રમાં હોય છે, એક એવી મૂળભૂત માનવીય ઈચ્છા, કે જે તમારી દુનિયાને બનાવી કે બગાડી શકે છે, એક એવી લાગણી કે જે તમને અમુલ્ય હોવાની કે નક્કામાં હોવાની અનુભૂતિમાં જે તફાવત રહેલો છે તે બતાવે છે?

ઘણાં વર્ષોથી મોટી સંખ્યામાં લોકો સાથેનો મારો જે સંપર્ક અને અવલોકન છે તેનાં આધારે હું એ સમજ્યો છું કે દરેક પ્રતિભાવોની અંદર અને દરેક લાગણીની ઉપર એક એવી ઈચ્છા રહેલી છે કે જે પ્રાથમિક છે, કારણાત્મક છે અને આણ્વીક છે, કે જેનું હજી વધારે વિભાજન કરવું શક્ય નથી - તે છે તમને કોઈ પ્રેમ કરે છે તેની લાગણી. તમને કોઈ વળતો પ્રેમ કરે તેની ઈચ્છા, તમને વ્હાલ કરે, તમારી કદર કરે, તમને ઓળખે, તમને સ્વીકારે. એવી ઈચ્છા કે જ્યાં તમને એવું લાગે કે તમે ક્યાંક કોઈનાં છો, અને આ લાગણી સૌથી પ્રબળ હોય છે. લોકો છુટા પડી જતાં હોય છે, તેઓ મોટા થઇ જતાં હોય છે, અરે તે કદાચ જેને એક વખત ખુબ જ પ્રેમ કરતાં હોય તેને હવે નફરત પણ કરતાં થઇ ગયા હોય એવું પણ બનતું હોય છે, અને આવું એટલાં માટે બનતું હોય છે કે તેમને હવે લાગતું હોય છે કે શરૂઆતમાં સામેની વ્યક્તિનાં જીવનમાં પોતે જેટલી જરૂરિયાત વાળા હતાં હવે તેટલાં રહ્યાં નથી. જયારે કોઈ તમને અવગણવા માંડે ત્યારે તે સૌથી વધુ દુઃખ આપતું હોય છે. અવગણવાનો અર્થ ખાલી એ જ નથી કે કોઈ તમને ફક્ત ટાળી રહ્યું છે, એ તો ખાલી અવગણવાનો એક પ્રકાર માત્ર છે. જયારે તમને તમે પોતે જે હોય તેનાં તરીકે સ્વીકારવામાં ન આવે, જયારે તમારા પ્રયત્નો માટે તમારી કદર કરવામાં ન આવે, તમે જે હોય તેનાં માટે તમને જો પ્રેમ કરવામાં ન આવે, તો તે પણ અવગણવું જ છે. અને તે તકલીફ આપતું હોય છે. ચાલો હું તમને એક સત્ય ઘટના કહું કે જે મને મારા વકીલે ૧૩ વર્ષ પહેલાં કહી હતી.

આ ઘટના ૧૯૮૫માં ઘટી હતી. એક ૭૦ વર્ષનાં વૃદ્ધ વ્યક્તિ સર્બિયાથી ઓસ્ટ્રેલીયા આવ્યાં હતાં. ચાલો આપણે અહી તેમને પીટર કહીને બોલાવીએ. તેમનાં ત્રણ પુત્રો ઓસ્ટ્રેલીયામાં પહેલીથી જ રહેતા હતાં, તેઓ ત્યાં અનેક દસકાઓથી રહેતાં હતાં. તેઓએ પોતાનાં પિતાને ફેમીલી વિઝા હેઠળ બોલાવ્યા હતાં. પીટર પોતે વિધુર હતાં. સર્બિયામાં હવે તેમનાં માટે કોઈ હતું નહિ. તેમને અત્યંત સંઘર્ષ ભર્યું જીવન વિતાવ્યું હતું, તેઓ હંમેશા પોતે એકલપણું મહેસુસ કરતાં હતાં અને પોતાનાં પુત્રો જોડે રહેવાની હંમેશાં ખેવના રાખતાં હતાં. આ એક સંગઠિત કુટુંબ હતું અને તેમણે ત્યાં કાયમી થવા માટે ૬ વર્ષ રાહ જોઈ.

જયારે તેઓ ઓસ્ટ્રેલિયા આવ્યા ત્યારે તેમનાં ત્રણે પુત્રો તેમને લેવા માટે એરપોર્ટ ગયા. શરૂઆતમાં બધું બરાબર હતું, પણ થોડા સમય પછી તેમનાં પુત્રોને લાગવા માંડ્યું કે તેઓ પોતાનાં પિતાને રાખવાની કે ખવડાવવાની તસ્દી લેવા માંગતા નહોતા. પીટરને તો ફક્ત રહેવા માટે મકાનમાં એક થોડી જગ્યા, પોતાનાં પુત્રોનાં હૃદયમાં એક સ્થાન અને એક સમયનું ભોજન ફક્ત એટલું જ જોઈતું હતું, પરંતુ પુત્રોને તો હવે તેઓ એક બોજ લાગવા માંડ્યા હતાં. તેમને પીટરને અવગણવાનું ચાલુ કરી દીધું. પછીના બે વર્ષોમાં તો પીટરને પોતે જાણે કોઈ અનિચ્છનીય વ્યક્તિ ન હોય તેવું કે જેને પ્રેમ કરવાની કોઈ જરૂર નથી તેવું લાગવા માંડ્યું, અરે પોતાનાં પુત્રો તેમને હવે નફરત પણ કરવા માંડ્યા હતાં. પીટરને અંગ્રેજી તો આવડતું નહોતું, માટે સ્ટ્રીટ પર કે કોઈ બગીચામાં કોઈની સાથે વાતચીત પણ કરી શકાય તેમ નહોતું.

જો કે પીટરે તો કઈક વિચિત્ર જ વર્તન અપનાવ્યું, તે પોતે પેડેસ્ટ્રીઅન ક્રોસિંગની બાજુમાં ઉભા રહેવા લાગ્યો અને ટ્રાફિક આવે તેની રાહ જોવા લાગ્યો. જેવી ગાડીઓ નજીક આવે કે તરત પોતે રસ્તો ક્રોસ કરવા લાગતો, અને તેને તેમ કરતો જોઈ તરત ટ્રાફિક અટકી જતો. સામાન્ય રીતે કોઈ પણ ગાડીને ત્યાં ઉભા રહેવામાં વાંધો નહોતો કારણ કે આખરે તો આ એક પેડેસ્ટ્રીઅન ક્રોસિંગ હતું. પરંતુ આ કિસ્સામાં જો કે પીટર તો આવું દરરોજ અને તે પણ આખો દિવસ કરવા માંડ્યો હતો. તે રસ્તાની બીજી બાજુએ જતો રહેતો અને વધારે ગાડીઓની રાહ જોતો અને પાછો રસ્તો ઓળંગતો. તેનાં આવા વર્તનથી ખુબ જ અસુવિધા ઉભી થતી. અંતે, પોલીસે તેને તેની ગેરવર્તણુંક માટે અને ટ્રાફિક રોકી દેવા માટે ટીકીટ આપી. પીટરે તો ટીકીટને પણ અવગણી નાંખી. પછી તો આવી અનેક ટીકીટ મળતા તેને કોર્ટમાં હાજર થવું પડ્યું.

"આ એક અસામાન્ય કેસ છે," જજે કહ્યું, "તમારી મેડીકલ હિસ્ટ્રી બતાવે છે કે તમે બિલકુલ સાજા છો તેમ છતાં તમે એક વિચાર્યા વગરનું તેમજ ખતરનાક કહી શકાય તેવું વર્તન રસ્તા પર કરો છો. તમે પોતે દોષી પણ કબુલો છો. હું કશું સમજી નથી શકતો. તમારે પોતાનાં બચાવ માટે કઈ કહેવાનું છે?"
"માણસ," પીટરે કહ્યું, "મને હું માણસ હોવાનો અહેસાસ થતો હતો."
"માણસ? કોર્ટ પાસે ઉખાણા સુલઝાવવાનો કોઈ સમય નથી. સ્પષ્ટપણે કહો."
પોતાનાં પુત્રની મદદ વડે, કે જે ભાષાંતર કરી જજને જણાવતો હતો, પીટરે કહ્યું.: "જજ સાહેબ, મને કોઈ પ્રેમ કરતુ હોય તેવું લાગતું હતું. જયારે અંતે મને કોઈ એક માણસ સમજીને જોતું હતું ત્યારે મને ખુબ જ સારું લાગતું હતું. મારા માટે કોઈ ઉભું રહી જાય એ જોઈ મને ખુબ જ આનંદ થતો હતો. મને એવું લાગતું હતું કે હું કોઈ જંગલી ઘાસ નથી કે જેને ક્યારે ઉપાડી નાંખવામાં આવે તેની જ રાહ જોવાઈ રહી હોય, મને તો એવું લાગતું હતું કે હું કોઈ ખેડૂતનો પાક છું કે જેને લણવાની રાહ ઉત્સાહપૂર્વક જોવાઈ રહી હોય. જયારે ગાડીઓ મારા માટે એક શાનપૂર્વક અને માનપૂર્વક ઉભી રહેતી ત્યારે મને મારી આખી જિંદગી જે માન ખોવાનો અનુભવ થયો હતો તે સરભર થઇ જતો હોય તેવું લાગતું હતું. મારી કઈ કિંમત હોય તેવું લાગતું હતું. મને એ લાભકર લાગતું હતું. હું જાણું છું કે મેં એક ખુબ જ મોટી મુશ્કેલી ઉભી કરી છે, અને મને તેનો અફસોસ છે. અને હું વચન આપું છું કે હું આવી ભૂલ ફરીથી નહિ કરું."
જજે ખુબ જ ઉષ્માથી પણ અડીગતાથી કહ્યું, "ઓસ્ટ્રેલીયા એ એક સ્વતંત્ર દેશ છે કે જેની જમીન પર દરેક વ્યક્તિને સન્માનપૂર્વક જોવામાં આવે છે. તમને  તમારા વર્તન માટે સાવધાન રહેવાનું જણાવવામાં આવે છે જેથી અન્ય લોકો પણ આ વિશેષાધિકારનો આનંદ ઉઠાવી શકે. મારી કોર્ટ તમને માફી આપે છે. અને આ કેસ અહી જ ખારીજ કરવામાં આવે છે."

પીટરનો પુત્ર પોતાનાં બાપને આવું બોલતાં સાંભળીને રડી પડે છે. તેઓ બન્ને કોર્ટની બહારની પસ્તાળમાં એકબીજાને ભેટી પડે છે અને હૃદયમાં એકબીજા માટે લાગણી અનુભવીને રડે છે. તેને ઓસ્ટ્રેલિયન નાગરિકત્વ મળતા જ પેન્શન મળવાનું ચાલુ થઇ જાય છે અને તે ઓસ્ટ્રેલિયામાં જ પોતાનાં છેલ્લાં શ્વાસ સુધી રહે છે. અને આ રીતે આ સત્ય ઘટનાનો સુખદ અંત આવે છે.

જો કે દરેક દીકરાઓ આ વાતને સમજી શકતા હોતાં નથી, તો કેટલાંક થોડું મોડું સમજે છે, દરેક પીટરને આવી મુક્તિ મળતી નથી હોતી, અને દરેક અંત કઈ આવા સુખદ હોતા નથી. વધુમાં, અંત કેવો હોય તેનું આખરે તો શું મહત્વ છે? કોઈને દફનાવ્યા કે બાળ્યા, તમારા ગયા પછી તમને કોઈ યાદ કરે છે કે ભૂલી ગયું તેની પરવા આખરે કોને હોય છે? આ મુસાફરી છે કે જે મહત્વની છે. કારણ કે, તમારી મુસાફરીની પ્રકૃતિ અને ગુણવત્તા તમારા ઉપર અને તમારી આજુબાજુના લોકો ઉપર સીધી અસર પાડે છે. આ પોસ્ટ કોઈ દીકરા અને પિતાઓ વિશેની નથી, તે તો માનવ હોવા વિશેની છે.

કોઈ બીજા આપણને પ્રેમ કરે તે કોઈ વિશેષાધિકાર નથી પરંતુ એક મૂળભૂત માનવ જરૂરિયાત છે. એક પ્રાથમિક જરૂરિયાત. કમનસીબે, આપણી આજની દુનિયામાં, મોટાભાગનાં લોકો પ્રેમથી વંચિત છે. પ્રેમની તલાશ કરતાં રહેવું કે કોઈના તરફથી પ્રેમ મળે તેની કાયમ ઈચ્છા રાખવી તે એક અર્થહીન કવાયત છે. માટે જો કોઈ તમને પ્રેમ ન કરતુ હોય, તો તમે પોતે પોતાની જાતને પ્રેમ કરવાનું શીખી જાવ. પોતાની જાતને નિ:સ્વાર્થપણે પ્રેમ કરતા થવું - અને એ સ્તરે પહોંચતા થોડી વાર લાગતી હોય છે. ત્યાં સુધી તમારો પ્રેમ બીજા લોકોને આપતાં રહો, એવાં લોકોને કે જેમને તમારો આ પ્રેમ જોઈતો હોય. અને ત્યારબાદ એક દિવસે તમે તમારી જાતને શાંત અને બદલાવના પ્રકાશ તરફ તાકી રહેલાં પામશો. તમારું હૃદય ઉષ્મા અને પ્રેમથી છલકાઈને જયારે બધાં જ દર્દ અને તકલીફોને દુર કરી નાંખશે ત્યારે તમે તમારી જાતને એક ઊંડા આનંદના મહાસાગરમાં પામશો. જયારે તમે એક દયાળુ અભિગમ રાખીને ભગવાનના સર્જનની સેવા કરવાનું ચાલુ કરશો તો દિવ્યસંરક્ષણ તમારા જીવનમાં જેની ખોટ છે તેને પુરવાની વ્યવસ્થા આપોઆપ કરશે. ખોટ - કે જેને તમે પોતે તમારા માટે વ્યાખ્યાયિત કરી હોય તે નહિ, પણ તમને જેની જરૂર હોય તે.

જાવ! તમારો પ્રેમ પ્રગટ કરો. કોઈને તે કેટલું ખાસ છે તે અનુભવડાવો. કારણ કે કોઈ તમને પ્રેમ કરતુ હોય તેની અનુભૂતિ શું છે તે તમને ત્યાં સુધી નહિ સમજાય જ્યાં સુધી તમે કોઈને એ અનુભૂતિ નહિ આપો.
(Image credit: Anna Foley)
શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો. 

Share