Saturday, 23 February 2013

તમે મત કેવી રીતે બાંધો છો?

તમારો મત તમારા આંતરિક જગતનું પ્રતિબિંબ છે, તમારી બુદ્ધિ અને સમજણની ઊંડાઈમાંથી આવતું એક વાક્ય.

હું વારંવાર કહેતો હોવ છું કે તમારું બાહ્ય જગત તમારા આંતરિક જગતનું એક પ્રતિબિંબ છે. જો તમારું આંતરિક જગત પરિવર્તનમાંથી પસાર થઇ રહ્યું હશે તો તમને તમારા બાહ્ય જગતમાં આપોઆપ એક બદલાવ અનુભવાશે. ઘણાં લોકોને આ સમજવું અઘરું પડે છે. આખરે તો વાસ્તવિક દુનિયામાં તમે જે લોકો સાથે વ્યવહાર કરતાં હોવ છો તે તો એવાં ને એવાં જ રહેતાં હોય છે. કોઈ જો તમને દુઃખી કરતું હોય, તો શું તે પોતે પોતાની રીતો બદલવાનું છે? એવું કેમ બનતું હોય છે, હું શું કહેવા માંગું છું? ચાલો હું તમને એક તાઓ ધર્મની નીતિકથાથી મારો વિચાર સમજાવું:
 
એક વખત એક કઠિયારો હોય છે. તે પોતાનાં કામમાં નિપુણ હોય છે અને તેની પાસે ઘણી બધી કુહાડીઓ હોય છે. એક વખત એક અઠવાડિયા સુધી વરસાદ પડ્યા પછી એક સરસ તડકા વાળો દિવસ ઉગ્યો હોય છે. તેને જંગલમાં જઈને થોડું તાજું લાકડું લઇ આવવાનું વિચાર્યું. પણ તેને તેની સૌથી મનપસંદ કુહાડી મળતી નહોતી, તેથી તે ખુબ નારાજ થઇ ગયો. તેને ખબર હોય એવી બધી જગ્યાએ તે જોઈ વળ્યો. પણ કશું મળ્યું નહિ. તે પોતાનાં બાળકો પ્રત્યે નારાજ થઇ ગયો, તેને લાગ્યું કે તેમને જ ક્યાંક કુહાડી આડી અવળી મૂકી દીધી હશે. તે પોતાની પત્ની પ્રત્યે પણ નારાજ થઇ ગયો કારણ કે તેને લાગ્યું કે તે તેને પોતાનાં કામમાં કોઈ જ પ્રકારની મદદ નથી કરી રહી, અને આમ તે આખી દુનિયા પ્રત્યે ગુસ્સે થઇ ગયો. જેટલું વધારે તે શોધતો ગયો તેમ તેમ તે વધારે ઉદ્વિગ્ન થતો ગયો. તેને કુટુંબમાં બધે પૂછી જોયું પણ કોઈને કશી ખબર નહોતી. તેને લાગ્યું કે ચોક્કસ આ બધા તેને સાચું નથી કહી રહ્યાં.

ત્યાં જ તેને કશું જોયું અને તેનાંથી તેને રાહત થઇ. હવે તેને ખબર પડી કે તેનાં કુટુંબીજનો ખોટું નથી બોલી રહ્યા. થોડે દુર લાકડાં રાખવાનાં ખુલ્લા સ્થળ પર તેને પોતાનાં પાડોશીના છોકરાને લપાઈને ઉભેલો જોયો. ત્યાં તે પોતે કશું નહિ કરવાનો ઢોંગ કરતો હોય તેવું લાગ્યું. હકીકતમાં તે થોડો બેચેન, આશંકાજનક, દોષી જણાતો હતો. જો કે તે દુર હતો છતાં કઠિયારો તેની આંખમાં એક દોષ અને શરમની લાગણી જોઈ શક્યો જે સામાન્ય રીતે એક નવો-સવો ચોર સંતાડી શકતો હોતો નથી. ઉપરાંત, જેવો કઠિયારો તેનાં તરફ આગળ વધ્યો કે તે તરત અદબ વાળીને ઝડપભેર અદ્રશ્ય થઇ ગયો.

“કેટલો ધૂર્ત છે!” તેને લાગ્યું, “હું કદાચ સાબિત તો ન કરી શકું કે તેને મારી કુહાડી ચોરી હતી, પણ હું તેને પાઠ ભણાવવાનું તો શોધી જ કાઢીશ. મારાં બાળકો આ ચોર સાથે ન ફરવાં જોઈએ.” અને તે પાછો ઘરમાં એક ચક્રવાતની જેમ પાછો ફર્યો. તેને બહાર જંગલમાં જવાનું આયોજન રદ કર્યું. તે એટલો ગુસ્સે હતો કે કામ પર જઈ ન શક્યો. તેનો આખો દિવસ બરબાદ થઇ ગયો હોય તેવું તેને લાગ્યું.

પણ તેને કેટલાં દિવસ કામ પર નહિ જવાનું પાલવે! બીજા દિવસે તે લાકડાં રાખવાનાં ખુલ્લાં ગોદામમાં બીજી કુહાડી લેવા ગયો ત્યાં જ તેની નજર પોતાની મનપસંદ કુહાડી પર પડી કે જે કાપેલાં લાકડાંની નીચે પડી હતી. તરત તેનાં આનંદ અને ખુશી પાછા ફર્યા. તે પાછો ખુશ થઇ ગયો, જાણે કે તેની દુનિયા પાછી સંપૂર્ણ થઇ ગઈ. થોડી વાર તેને બીજા લોકો પર શક કરવા માટે પસ્તાવો પણ થયો.

અકસ્માતે જંગલમાં તેને પેલો પાડોશી અને તેનો દીકરો બન્ને મળી ગયા. તેઓ પણ લાકડાં માટે આવ્યા હતા. તેને પેલા છોકરા તરફ એકદમ નજીકથી તેની ચકાસણી કરતાં હોય તેમ જોયું. આ વખતે જો કે કઠિયારાને તે દોષી કે ચોર ન દેખાયો. હકીકતમાં તો તે છોકરો એકદમ ઉમદા અને તેનાં પ્રત્યે માન ઉપજે તેવો લાગ્યો. તેની આંખોમાં એક નિર્દોષતા હતી તેમજ તેની મુખાકૃતિ એકદમ ઉત્કૃષ્ઠ જણાઈ. “આ એ જ છોકરો છે?” તે વિચારમાં પડી ગયો.

સુંદર વાર્તા.

આવું શું વાસ્તવિક દુનિયામાં પણ ઘણીવાર નથી બનતું? તમે તમારા વિચારો, લાગણીઓ, અને તમારા મનની પરિસ્થિતિનાં આધારે મત બાંધો છો. તટસ્થ રહેવાનું અઘરું લાગે છે. પાછલાં વર્ષોમાં, હું એવાં ઘણાં લોકોને મળ્યો છું કે જે પોતાનાં કામમાં સક્ષમ કે યોગ્ય ન હોવા છતાં તેઓ પોતે સફળ નથી રહ્યા તેનાં માટે જાતિવાદ, પક્ષપાત વગેરેને જવાબદાર ગણતાં હોય છે. બીજી કોઈ જ્ઞાતિ, સંસ્કૃતિ, રંગ, કે ધર્મનું કોઈ નજરે ચડી જાય તો તરત પોતે તેની વિરુદ્ધ એક અંતર કે ભેદ બનાવી લે.

ઘણીવાર તમે જે વિચારતા હોવ તેનાં માટે તમે ખુબ જ ચોક્કસ હોવ છતાં કોઈ પણ ચોક્કસતા હંમેશા વિવાદાસ્પદ જ હોય છે. મારો કહેવાનો અર્થ એ છે કે તમારું બાહ્ય જગત એ તમારા આંતરિક જગતમાં જે ભરેલું છે તેમાંથી જ વ્યુત્પાદિત થયેલું હોય છે. જો તમે પાગલ હશો, જો તમે અંદરથી અસલામત હશો, તો તમે આખી દુનિયા માટે વ્યગ્ર થઇ જશો, તમારું ખુદનું મન તમને એવું વિચારવા માટે પ્રેરિત કરશે કે દરેક લોકો પાસે એક છૂપી યોજના છે, જાણે કે દરેકજણ તમને જ નિશાન બનાવીને બેઠું છે. તમારી શરતો તમારા મતની ગુણવત્તા અને સ્વભાવને સીધી અસર કરે છે. લોકો પાસે જે વસ્તુને તેઓ નથી જાણતા તેનાં માટે પણ એક મત હોય છે, જે લોકોને તેઓ નથી મળ્યાં તેમનાં માટે પણ એક મત હોય છે, જે ધર્મનું તેઓ પાલન નથી કરતાં તેનાં માટે પણ એક મત હોય છે, લગભગ જીવનની દરેક વસ્તુ માટે તેમની પાસે એક મત હોય છે. તે એક સામાન્ય વાત છે; પણ તેનો અર્થ એ નથી કે તેનાંથી વધુ સારો કોઈ રસ્તો નથી.

જો તમે સતત તણાવમાં અને દુઃખી રહેતા હોવ, જો તમે હંમેશા ચિંતાતુર અને નિરાશ રહેતા હોવ, જો તમે આનંદી રહેવા કરતા દુઃખી વધારે રહેતા હોવ તો બીજા માટેના અને દુનિયા માટેના તમારાં મતને ખુબ ગંભીરતાથી ચકાસો. જો તમે ધીરજ પૂર્વક તેની તપાસ કરશો તો તમને તેમાં એક પેટર્ન ઉભરાતી દેખાશે. મેં એવાં લોકોને જોયા છે જે હંમેશા નાખુશ હોય, અને તેઓ તેમ દરેક સાથે નાખુશ હોય છે. અને જે હકારાત્મક અને કદર કરનારા હોય છે તેઓને હંમેશા બીજા લોકોમાં કઈક ને કઈક સારું કે વખાણવા લાયક દેખાતું હોય છે. તો તમારા મતથી ઉપર કેમ ઉઠવું? તેનાં માટે થોડો સમય અંતર્મુખી બની આત્મચિંતન કરો. ત્યારબાદ તમે દુનિયાને એક નવા પ્રકાશમાં નિહાળી શકશો.

જાવ! તમારા સ્વ-અનુભવ પરથી મત બાંધો નહિ કે અન્ય લોકોનાં કહેવા પર. અને તે તમને તમારી કલ્પનાની બહાર શક્તિશાળી બનાવશે.
(Image credit: Ted Wallace)

શાંતિ.
સ્વામી

Saturday, 16 February 2013

સદગુણોથી શોષિત

એક મૃતપ્રાય વૃક્ષ ન તો છાંયડો આપી શકે છે, કે ન તો ફળ આપી શકે છે. તે એક દિલગીર દ્રશ્ય ખડું કરે છે.
શરૂઆતથી જ આપણને સારા, દયાળુ, દાન આપવાનું, માફ કરવાનું વિગેરે શીખવવામાં આવે છે. એ એક સારું શિક્ષણ છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી. એક નૈતિક જીવન વિશે ધર્મ ઉપદેશ આપે છે, શિક્ષકો શિક્ષણ આપે છે, માં-બાપ અવિરત પ્રયાસથી મનમાં તેને બેસાડવાની કોશિશ કરે છે, સમાજ છે તે તેની તમારા પ્રત્યે અપેક્ષા રાખે છે અને તમારો જેનાં પર પ્રેમ છે તે તમારી પાસેથી તેની ઈચ્છા રાખે છે. તમે હંમેશાં સદગુણોથી ભરેલાં જીવન માટે કામ કરતાં રહો છો, અને તે ક્યારેય ખતમ જ નથી થતું જેમ કે કુતરું પોતાની પૂંછડી પકડવાની કોશિશ કરતુ હોય તેમ. તેમની અપેક્ષાઓ ક્યારેય ખતમ થતી દેખાતી જ નથી હોતી, અને કદાચ તેઓ પણ તમારા વિષે એવું જ કઇક કહેતાં હોય તેવું પણ બને. આજે હું મારા આ વિષેનાં વિચારો કહીશ, કદાચ તમને થોડા અસાધારણ લાગી શકે:

એક મજબુત અને ફળોથી લદાયેલાં વૃક્ષની કલ્પના કરો. જો તે સારી રીતે ઉછરેલું હશે તો તે ઉત્તરોત્તર પ્રત્યેક ઋતુમાં વધારે ને વધારે ફળો આપશે, દ્રાક્ષનાં વેલા તેની ફરતે ચડેલાં હશે, તે બીજાને છાંયો પણ આપતું હશે. તેની ડાળીઓ પર પક્ષીઓ પોતાનો માળો બાંધતા હોય, ખિસકોલીઓ તેની શાખાઓમાં ક્યાંક ઘર કરીને રહેતી હોય, તેની એક સુગંધ એક ખુશ્બુ હવામાં ચોમેર છવાયેલી હોય. તે પરીતંત્રને માટે સહાયકારક જ નહિ પરંતુ પોતે ખુદ એક પરીતંત્ર બની ગયું હોય એવું લાગે છે. 

ઉપરોક્ત પ્રત્યેક વાત ત્યારે જ શક્ય છે જો વૃક્ષ પોતે મજબુત હશે અને તેને પુરતું પોષણ મળેલું હશે, જો તેને પોતાનાં મૂળ ફેલાવવાની અને જમાવવાની જગ્યા મળી હશે અને જો તેને જરૂરી તાજી હવા, ઓક્સીજન તેમજ પુરતો સૂર્યપ્રકાશ મળ્યો હશે. જો તે વૃક્ષને પોતાની મૂળભૂત જરૂરિયાતોથી દુર રાખવામાં આવ્યું હશે, તો તે ધીમે ધીમે ખવાતું જશે અને એક દિવસે સંપૂર્ણ રીતે ખતમ થઇ જશે. અને તેનાં ફળનાં ખાનાર, પક્ષીઓ, ખિસકોલીઓ, બીજી વન-લતાઓ, પર્યાવરણ અને પરીતંત્ર એમ પ્રત્યેક વસ્તુ ખરાબ રીતે અસરગ્રસ્ત પામશે.

હવે એવું કલ્પનાચિત્ર બનાવો કે તમે પોતે તે વૃક્ષ છો. એ કેટલું સુંદર દ્રશ્ય હશે જયારે તમે એક સુગંધ અને ફળોથી લદાયેલાં છો, જયારે તમે લીલાછમ અને તંદુરસ્ત છો, પક્ષીઓ તમારી ઉપર બેસીને ગીત ગાય છે, દરેક ને તમારો હોવાનો ફાયદો થઇ રહ્યો છે. પરંતુ તમે દરેકને આ મુલ્ય લાંબા સમય સુધી ત્યારે જ પુરા પાડી શકો જ્યાં સુધી તમે પોતે જીવતા છો અને મજબુત છો. અને એ થવા માટે તમારે જેની જરૂર હોય તે તમને આપવું જ પડે. તમે ગમે તે હોવ, એક પુત્રી, એક માં, એક CEO, તમે કોઈ પણ અને ગમે તે હોવ, જો તમે તમારી પૂર્તિ માટે કામ નહિ કરો, જો તમે બીજાની અપેક્ષાઓ સંતોષવા માટે થઇ ને તમારી જરૂરિયાતોને અવગણતાં રહેશો તો તમે જેમ ઝાકળ સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં અદ્રશ્ય થઇ જાય છે તેવી રીતે તમારા જીવનની મનોહરતા-સુંદરતા પણ એકદમ ઝડપથી અદ્રશ્ય થઇ જશે. 

જો તમે અંદરથી ખુશ હશો, પરિપૂર્ણ હશો, થોડા અંશે પૂર્ણતાને અનુભવતા હશો, તમારી કાળજી લેવાઈ રહી હશે, તો તમે બીજાનું ધ્યાન ખુબ વધારે સારી રીતે રાખી શકશો. એટલા વ્યસ્ત ન બની જાવ કે તમે તમારી જાતને જ ભૂલી જાવ. એક ભોળા હોવું અને નમ્ર હોવું તેની વચ્ચે ખુબ પાતળો તફાવત છે. અને શું છે તે? તમારે મને કે બીજા કોઈને પણ પૂછવાની જરૂર નથી. અંતરાત્માને પૂછો. તમારો આંતર્નાદ તમને તેનો એકદમ સ્પષ્ટ જવાબ આપશે. કોઈ શ્રીમંત વ્યક્તિ, કે જેને પૈસો પોતાની આર્થિક કુશાગ્રતાથી ભેગો કરી જાણ્યો છે, તે જ તમને કહી શકશે કે તે પૈસાની કેટલી બચત કરવી અને કેટલો ખર્ચમાં વાપરવો, ખર્ચ કરવામાં કેટલો વાપરવો અને ફાયદાકારક પુંજીનિવેશ(investment)માં કેટલો લગાવવો, કેટલા ઉછીનાં લેવા કે કેટલાં ઉછીનાં આપવા તેનાં વિષે જ્ઞાન આપી શકે. તમારી આર્થિક સફળતા ઉપરોક્ત બાબતોમાં તમારું સંતુલન કેટલું જળવાયેલું છે તેનાં ઉપર આધારિત છે. અને એ જ વસ્તુ તમારાં સમય માટે-તમારા જીવન માટે પણ લાગુ પડે છે. સમય-જીવનનો થોડો ભાગ કોઈ બીજાને આપો અને થોડો ભાગ તમારા પોતાનાં માટે જાળવો, થોડો તમે ખર્ચો અને થોડો તમે બચાવો.

તમે તમને જેમાં આનંદ આવતો હોય કે સુખપ્રાપ્તિનો અનુભવ થતો હોય તેવી પ્રવૃત્તિમાં તમે જો નહિ જોડાયેલાં રહો તો તમારી આંતરિક શાંતિ અને આનંદનું બાસ્પીભવન થઇ જશે. તમને હંમેશાં એવું લાગતું રહેશે કે જીવનમાં કઈક ખૂટે છે અને એ જાણ્યા વગર કે શું ખૂટે છે, તમે બીજા પ્રત્યે, તમારા પ્રત્યે, અને આખી દુનિયા પ્રત્યે ગુસ્સે થયા કરશો. તમને જણાશે કે તમે હવે બહુ જલ્દી ચિડાઈ જાવ છો, તમને લાગશે કે તમે પહેલાંની જેવા ધીરજવાન કેમ નથી રહ્યા? જો તમે આ બધું અનુભવી રહ્યા હોવ તો હું ખાતરીપૂર્વક કહી શકું છું કે તમે તમારી કાળજી બરાબર નથી કરી રહ્યા. તમારા સ્મિતની પાછળ તમે તમારી સ્વતંત્રતાનાં લાભને છુપાવી રહ્યા છો. તમે બીજાને તો મુર્ખ બનાવી શકો ખુદ ને નહિ. તમારી અસલિયત તમને તો ખબર જ છે.

થોડો સમય અંતરાવલોકન-આત્મવિશ્લેષણ માટે કાઢો. તમને શું કરવાનું ગમશે, તમને શું આનંદ આપશે, શું કરવાથી તમને પુર્ણતાની લાગણી અનુભવાશે, તમારા જીવનને શું અર્થપૂર્ણ લાગે છે તે લખી કાઢો. અને તમારી જાત માટે સમય, ભલે થોડો તો થોડો, આપવાનું ચાલુ કરી દો. તમે પોતાને એકદમ નવા મેળવીને આશ્ચર્યચકિત થઇ જશો. તમારી આજુબાજુનાં લોકો પણ તમારામાંથી ઘણું વધારે મેળવશે, સદગુણોને પછી શીખવવા નહિ પડે, તે આપોઆપ કુદરતી રીતે આવશે.

મુલ્લા નસરુદ્દીન જયારે નાના હતા ત્યારે એક દિવસ ઘરે એકલાં હતા. તેમના માતા-પિતાએ વચન આપ્યું હતું કે  મુલ્લા જો તેમની ગેરહાજરીમાં બરાબર રહેશે તો તેઓ તેમને ઇનામ આપશે.
પાછા આવ્યા બાદ તેમને પૂછ્યું, “તો, તું તોફાન કર્યા વગર એક ડાહ્યા દીકરાની જેમ રહ્યો હતો?”
“ખાલી ડાહ્યો? હું તો ડાહ્યા કરતાં પણ વધારે ડાહ્યો રહ્યો હતો. એટલો ડાહ્યો કે હું પોતે તો જે છું તે રહ્યો જ નહિ!”

જો તમે જે છો તે ન રહેવાનાં હોય તો પછી એવાં સારા બનવામાં સારું શું છે! તમારે આજથી ને અત્યારથી જ સમય ફાળવવો પડશે કારણ કે જીવન તો હર ક્ષણે પસાર થઇ રહ્યું છે, ઘડિયાળ ની ટીક-ટીક ચાલુ જ છે. અપેક્ષાઓ તો રહેશે જ જો વધશે નહિ તો પણ. શેક્સપીયર કહે છે આનંદ ઉઠાવવો હોય તો અત્યારે જ ઉઠાવો (Present mirth hath present laughter).  તેને સરકી ન જવા દો. જીવવાનું ચાલુ કરી દો. અત્યારે જ સારો સમય છે. તમારી કાળજી રાખવી એ કોઈ ખોટી વાત નથી, ખાલી તમારી એકલાની જ કાળજી રાખવી તે ખોટી વાત હોઈ શકે.

સદગુણોથી ઘાયલ ન થાવ, સદગુણોના કારણ બનો. બલિ ન બનશો, બળવાન બનો.
(Image credit: Léon Richet)
શાંતિ.
સ્વામી




Saturday, 9 February 2013

શું તમે ધ્યાન આપો છો?

તમારા શરીરને સાંભળો. આગની જેમ, કોઈ બીમારી અવગણવા જેટલી નાની નથી હોતી. તે નાનામાંથી મોટી બની અનિયંત્રિતથઇ શકે છે.

ધ્યાન આપવું એ એક મોટામાં મોટું અને ખુબ જ લાભદાયી લક્ષણ છે. ધ્યાન આપવું અને સાવચેતી રાખવી આ બે વચ્ચે ખુબ જ પાતળો પણ મહત્વનો તફાવત રહેલો છે. સાવચેતીમાં તમારે એક જાગરૂકતાની ભાવના જાળવવાની છે, કે તમે તમારા વિચારો અને કર્મો પર નજર રાખી રહ્યા છો. ખુબ જ અભ્યાસ સાથે તમારી સાવચેત રહેવાની ટેવ એ કક્ષાએ પહોચી જાય છે જ્યાં તમારે કોઈ જ પ્રકારનો પ્રયત્ન કરવાનો રહેતો નથી, તે આપોઆપ જ થયા કરે છે. સાવચેતપણું એ ગરિમાપૂર્ણ જીવન, એક સ્થિર જીવન, અને મજબુત મગજનો પાયો છે. થોડા વખત પહેલાં મેં ધ્યાનયોગ ઉપર પ્રવચન રેકોર્ડ કરેલું છે. તે હિન્દીમાં છે. તે અહી તમે સાંભળી શકો છો.

આજના મુખ્ય વિષય પર પાછા ફરીએ, ધ્યાન એ જાગરુક પ્રયત્ન છે. તમે ધ્યાન આપી રહ્યા છો અને તમને ખબર છે કે તમે ધ્યાન આપવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છો. જો તમે તમારા પ્રત્યે, તમારા કર્મો પ્રત્યે, તમારા વાતાવરણ પ્રત્યે અને તમારા શરીર પ્રત્યે ધ્યાન આપો તો કુદરતી રીતે જીવનમાં આપોઆપ એક લાભદાયી શિસ્ત અને એક નિત્યક્રમ મનમાં બેસી જશે. ધ્યાન અંતે સાવચેતી તરફ લઇ જાય છે.

મારું આજનું વિષયવસ્તુ મુખ્યત્વે તમારા શરીર ઉપર ધ્યાન આપવા ઉપર છે. શારીરિક તંદુરસ્તીનું મહત્વ, મારા મત મુજબ તો કોઈ ધર્મ કે અધ્યાત્મનાં પાલન કરવા કરતાં અનેકગણું મહત્વનું છે. આપણે દરેક આનંદનો લ્હાવો શરીરનાં માધ્યમથી જ ઉઠાવીએ છીએ, એ પછી ગમે તેટલો ઇન્દ્રિયાતીત કેમ ન હોય. તમારા શરીરમાત્રથી જ તમે જે કઈ પણ કરો છો તેને અનુભવો છો. અને શરીર દ્વારા જ તમે જે કઈ સારું કે ખરાબ કર્મ કરો છો તેને સહન પણ શરીર દ્વારા જ કરો છો.

આ દુનિયા અને તેનાં વિશેની આ બધી અચાનક જાગતી ઈચ્છાઓ અને કલ્પનાઓ, સુખ અને દુઃખ, આનંદ અને પીડા, આ બધાનું અસ્તિત્વ તમારી પાસે જ્યાં સુધી આ શરીર છે ત્યાં સુધી જ છે. ઘણાં લોકો પોતાના શરીરને એટલી કાળજીપૂર્વક નથી રાખતાં જેટલી કાળજીપૂર્વક તેઓ પોતાનો પૈસો, સંબંધ, અને કામને રાખે છે. કાં તો પછી, એ કદાચ પ્રાથમિકતાનો સવાલ હશે. તમારી શારીરિક તંદુરસ્તી, તમારી ગમે તે ઉમર હોય, તે હંમેશાં યાદીમાં અગ્રીમસ્થાને જ હોવી જોઈએ.

કુદરતના ખોળે કશું પણ તરત નથી થતું. તમારાં શરીરને પણ તે લાગુ પડે છે. મેં અસંખ્ય વાર એ બાબત નોંધ કરી છે કે ઘણી વાર એક નાની સરખી બીમારી, જો તેની સમયે સારવાર ન કરવામાં આવે, તો તે એક મોટી બીમારીમાં પરિણમતી હોય છે. ઘણી વાર, તમારું શરીર કોઈ પણ જાતનું નિદાન થાય એ પહેલાંથી જ તેનાં લક્ષણો અને નિશાની બતાવતું હોય છે. જો તમે તેને પાછુ ઠેલતાં જાવ તો પાછળથી તે એક મોટી બીમારીનું સ્વરૂપ લઇ લેતું હોય છે.

કલ્પના કરો કે તમે ટ્રેડમિલ પર એક કલાક સુધી ખુબ જ તીવ્ર ઝડપથી દોડી રહ્યા છો અને પછી શાંત પડ્યા વગર જ નીચે ઉતરી જાવ છો. તો તે તમને ફાયદા કરતાં નુકશાન વધુ કરશે. તે જ રીતે, જીવનમાં તમે એક ગતિ પકડી લીધા પછી, જયારે તમને થોભવાની ઈચ્છા થાય, ત્યારે તમારે તમને થોડા ધીમા પડવા માટે, થોડા શાંત થવા માટે થોડો સમય આપવો પડે. તમે કાયમ એક જ ગતિથી ન દોડી શકો.

હજારો વર્ષની ઉત્ક્રાંતિએ અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે તમારા શરીરને એક પ્રબુદ્ધ રચનાતંત્રનો વિકાસ કરવામાં મદદ કરી છે. જયારે તમે એક સ્વાસ્થ્યપ્રદ ભોજન આરોગી રહ્યા હોય, તે પછી ભલે ને ગમે તેટલું સ્વાદિષ્ટ કેમ ન હોય, તમારું શરીર તમને કહેતું હોય છે કે ક્યારે આરોગવાનું બંધ કરવું જોઈએ. તેને આરામની જરૂર હોય ત્યારે તે તમને ઘેન આપશે, તેને જયારે પુરતી ઊંઘ થઇ ગઈ હશે ત્યારે તે તમને જગાડશે, તેને પાણીની જરૂર હોય ત્યારે તમને તરસ લાગતી હોય છે, તેને ખોરાકની જરૂર હોય ત્યારે તમને ભૂખ લાગતી હોય છે. તમારા શરીરને તંદુરસ્ત રાખવાનો સરળ ઉપાય એ છે કે તેને સાંભળો, તેનાં તરફ ધ્યાન આપો. જો તમે તેને અવગણો નહિ અને નિયમિત કસરત કરતા રહો તો તમારા શરીરને તંદુરસ્ત રાખવાની શક્યતા વધી જાય છે.

તમારી યુવાવસ્થામાં તમારું શરીર ઘણું બધું પોતાનાં ઉપર લઇ શકે છે, તેનો મતલબ એવો નથી કે તેનું શોષણ કરવું. ઘણી વાર આવા શોષણનું પરિણામ પાછલી ઉમરે દેખાતું હોય છે. જો કોઈ ખુબ જ સ્મોક કરતું હોય, જંક ફૂડ ઉપર જ જીવતું હોય, તો શરીર જ્યાં સુધી યુવાન હશે ત્યાં સુધી તંદુરસ્ત દેખાશે પરંતુ આજે નહિ તો કાલે, આવા જીવનનું પરિણામ તમને પકડી તો પાડશે જ. દરેક યોગીય ગ્રંથોમાં સંયોગિકપણે યોગ્ય પ્રમાણમાં ખાવા ઉપર અને શારીરિક કસરત ઉપર ખુબ જ ભાર મુક્યો છે!


रिपु रुज पावक पापा प्रभु अहि गणिय न छोटा करी
દુશ્મન, રોગ, અગ્નિ, પાપ, ગુરુ અને સાપને ક્યારેય અવગણવા નહિ, ભલે ને ગમે તેટલા નાના તે કેમ ન દેખાતા હોય. તેમના પ્રત્યે પ્રથમ નજરે જ ધ્યાન આપો. (રામ ચરિત માનસ, અરણ્ય ખંડ, ૨૧)


એક તંદુરસ્તી ભરી જીવન શૈલી અપનાવવા માટે ક્યારેય વહેલું કે મોડું થયું હોતું નથી. અને તંદુરસ્તી ભરી જીવનશૈલી એટલે શું? એક સંતુલિત જીવન એ તંદુરસ્ત જીવન છે: સંતુલિત આહાર, કાર્ય અને કસરત. જો તે શરીર માટે નહિ હોય તો તેનો કોઈ અર્થ નથી. તમારા શરીર સાથે મિત્રતા કેળવો, તેને પ્રેમ અને કાળજી પૂર્વક રાખો. તમારી જાતને પ્રેમ કરો. તમારું શરીર તમારા જીવનનું, રોજગારીનું અને અનુભવો માટેનું હથિયાર છે. તે તમારા આત્માનું પીંજરું નથી પણ જ્ઞાન અને અંત:સ્ફૂરણાનું એક વાહન છે. દરેક જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ ઇન્દ્રિયો દ્વારા થતી હોય છે.

શાંતિ.
સ્વામી
 

Saturday, 2 February 2013

શાંત રહો

નકારાત્મક વિચારો પરપોટા જેવાં હોય છે, તેને થવા દો, તે જાતે જ કિનારા પર ઉંચે આવીને
અદ્રશ્ય થઇ જશે. જાગૃત બનો અને ધીરજ રાખો. 
કોઈ વખત નકારાત્મક લાગણીઓ કે ખરાબ પરિસ્થિતિઓ તમને નારાજ કરી દે એવું બને અને તમને ખુબ ખરાબ રીતે અંદરથી હલાવી દે, અંદરથી હલ્લો બોલાવી દે, તમને પાગલ કરી નાંખે, તમને એવું બોલવા માટે મજબુર કરી દે જે પાછળથી તમને પસ્તાવો કરાવે, તે તમને વશમાં કરી દે અને તમારી પાસે એવું કરાવડાવે જે સામાન્ય રીતે તમે ન કરતાં હોવ. અને પછી આ આગળ વધુ ખરાબ ત્યારે થાય જયારે તમે શાંત થઇ જાવ ત્યારે તમને કઈ ખોટું કર્યાનો ભાવ જાગે, લાચાર બનાવે . થોડા સમય પહેલાં મેં  overcoming negative thoughts and emotions ઉપર લખ્યું હતું. ચાલો તેને થોડું આજે આગળ વિસ્તારથી સમજીએ.

તમારા આંતરિક જગતમાં ઉતાવળ કે વ્યાકુળતાની એક લહેર-એક આવેશ, તમને તમારા બાહ્ય જગતમાં અમુક પગલાં ભરાવડાવે છે. એક સામાન્ય માન્યતાની વિરુદ્ધ, તમારી આંતરિક દુનિયા તમારી બહારની દુનિયાથી સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર નથી હોતી, જ્યાં સુધી તમે અતીન્દ્રિય અવસ્થા સુધી ન પહોચી જાવ ત્યાં સુધી તો નહિ જ. છતાં, તમારે કોઈ પણ પરિસ્થિતિ પ્રત્યે શો પ્રતિભાવ આપવો તેને જરૂરથી તમે કાબુ કરી શકો છો. દાખલા તરીકે, તમે રસ્તા પર છો અને એક અવિવેકી ડ્રાઇવર તમારાથી આગળ એકદમ શીઘ્રતાથી નીકળી જાય છે. તમારી એડ્રેનાલીન ગ્રંથીમાંથી હોર્મોન સ્ત્રાવ  થવા લાગે છે અને તમને એ ડ્રાઇવરને બતાવી દેવાનું મન થઇ આવે છે. આ પરિસ્થિતિમાં તમારી લાગણી અને માનસિકતાનું સ્તર, પેલાં ડ્રાઇવરનાં કાર્ય કરતાં, તમારા પોતાના પ્રતિકારથી વધારે અસરગ્રસ્ત થવાનું. જ્યાં સુધી ડ્રાઇવરનાં કાર્યનો સવાલ છે તમારો કોઈ સીધો કાબુ તેનાં પર નથી પરંતુ તમારા પ્રતિકાર ઉપર તમારી સંપૂર્ણપણે સ્વંત્રતા છે.

એક નિયંત્રિત રીતે શારીરિક પ્રતિભાવ આપવો એ સરળ વાત છે. તેમાં એક જાગૃતતા અને ધીરજની જરૂર પડતી હોય છે. જેમ કે, કોઈ તમને વઢે તો તમે તમને સાવધાનીપૂર્વક એ યાદ અપાવી શકો કે તમારે સામે વઢવાનું નથી. સહેલું છે. ખરેખર. પરંતુ વાત જો કોઈ પ્રતિકાર આપવાની ન હોય અને લાગણીને અનુભવવાની હોય તો? ખાસ કરીને ઉપરોક્ત પરિસ્થિતિમાં તમે જો તમારી લાગણીઓને પકડી રાખો તો તેનાંથી અનુભવાતીએક માનસિક નિરાશા તમને ખાઈ જતી હોય એવું લાગે છે. તો એમાંથી કઈ રીતે બહાર આવવું? જયારે બીજાનો તમારા વિશેનો નકારાત્મક અભિપ્રાય તમને હેરાન કરતો હોય ત્યારે શું કરવું? તેમનું વિચાર્યા વગરનું બોલેલું વાક્ય અને તેમનું ગેરવર્તન તમને જયારે દુઃખ પહોચાડતું હોય ત્યારે શું કરવું? વાંચો આગળ.

તમારું આંતરિક જગત તમારા પોતાનાં વિચારોનું બનેલું છે અને તે તમારી લાગણી અને જાગૃતતાના સ્તરથી અસર પામતું હોય છે. જો તમે તમારા વિચારોને શાંત અને સ્થિર થવા દો તો તમારી લાગણીઓ પણ શાંત અને સ્થિર થઇ જશે. આ એન્જીનને ગેસ સપ્લાય બંધ કરવા જેવું છે, એન્જીન આપોઆપ બંધ થઇ જતું હોય છે.  જો તમે તમારા વિચારોનો સુરતાલ એક કરી તેને એક દિશા આપી શકો તો અનિચ્છનીય લાગણીઓ પરપોટાની જેમ આપોઆપ અદ્રશ્ય થઇ જશે. ચાલો હું તમને વાર્તાના માધ્યમ દ્વારા એક શક્તિશાળી રીત બતાવું:

"હું મારા ગુસ્સાને, મારી નકારાત્મક લાગણીઓને, મારી જાતને કાબુ કરવા માટે ઘણો સઘન પ્રયત્ન કરું છું પરંતુ હંમેશાં તે જ જીતી જતી હોય છે," એકવાર એક શિષ્યે બુદ્ધને કહ્યું, "હે પૂજ્ય! હું મારી આ નબળાઈમાંથી કઈ રીતે બહાર આવું?"

બુદ્ધેતો એના આ સવાલને અવગણીને ચાલવાનું ચાલુ રાખ્યું. થોડી વાર પછી, તે એક વડનાં ઝાડ નીચે પદ્માસનમાં બેસી ગયા અને બોલ્યા, "મને તરસ લાગી છે, મારા માટે નદીમાંથી પાણી લઇ આવીશ?"
પોતાનાં ગુરુની સેવા માટે આતુર તે શિષ્ય તો તરત નદી તરફ ગયો. તે પોતાના પાત્રમાં પાણી લેવા માટે જરા ઝૂક્યો કે તરત જ એક માણસ પોતાનાં બળદને લઇને નદી પાર કરવા લાગ્યો. બધું પાણી ડહોળાઈ ગયું. નિરાશ થયેલો શિષ્ય ખાલી હાથે પાછો ફર્યો. "પાણી તો કાદવ વાળું ડહોળાઈ ગયું છે કારણકે હમણાં જ એક બળદગાડું નદીમાંથી પસાર થયું, પાણી પીવા યોગ્ય નથી રહ્યું."

બુદ્ધે માથું હલાવ્યું. થોડી વાર પછી, તેમને શિષ્યને ફરી પ્રયત્ન કરવાનું કહ્યું. પાણી હજી પણ ગંદુ હતું તે ફરી પાછો ખાલી હાથે આવ્યો. "પાણી થોડું ઓછુ ગંદુ છે", તેને કહ્યું, "પરંતુ, હજી પીવા યોગ્ય તો નથી જ".

બુદ્ધે બીજા અડધા કલાક સુધી શાંતિ જાળવી રાખી અને ફરી શિષ્યને કહ્યું. આ વખતે શિષ્ય ચોક્ખું પાણી જોઈ ખુશ થયો, કાદવ અને બીજા પદાર્થો નીચે બેસી ગયા હતા. તે પોતાનું પાત્ર પાણીથી ભરી પાછો બુદ્ધ પાસે આવ્યો.

ખુબ જ સાવધાની સાથે બુદ્ધે થોડા ઘુંટડા પાણી પીધું. તેમને પાત્ર બાજુ પર મુક્યું અને બોલ્યા, "તેં જોયું, જયારે પાણી કાદવ વાળું થઇ ગયું હતું, ત્યારે તેને ચોક્ખું કરવાની સરળ માં સરળ રીત એ હતી કે તેને જાતે જ ચોક્ખા થવા દેવું. તેં જો તેને ચોક્ખું કરવાનો કોઈ પ્રયત્ન પણ કર્યો હોત ને તો તેનાથી એ પાણી વધારે ગંદુ જ થાત. તે તેને જાતે જ ચોક્ખું થવા દીધું, તે ખાલી રાહ જોઈ અને કાદવ તેની મેળે જ બેસી ગયો. એક ફક્ત ધીરજ સિવાય બીજો કોઈ પ્રયત્ન ત્યાં ન હતો. એ જ રીતે જયારે તારું મન ખુબ જ અશાંત હોય ત્યારે તેને બસ તેમ થવા દે. તે થોડા સમય બાદ તેની મેળે જ શાંત થઇ જશે, તેને થોડો સમય આપ. ધીરજ રાખ."

તો જયારે તમારું મન અનિચ્છનીય અને પરેશાન કરે તેવાં વિચારોનાં દલદલમાં ફસાયેલું  હોય ત્યારે પહેલાં તો એ જાગરુકતા રાખો કે તે ડહોળાયેલું છે, અને બીજું  તેને તેમ થોડું અશાંત  થવા દો. તેને શાંત થવા માટે થોડો સમય આપો. તરત તેનાં ઉપર કામ કરવાનું ચાલુ ના કરી દેશો. થોડો જાત સાથે સંવાદ કરો, તમારા મનને કહો કે તમને ખબર છે કે તે અત્યારે અશાંત અને અસ્થિર છે. મન તરત વિચારોનો પ્રવાહ બદલશે. અને તે અંતે તમને કાદવથી સંપૂર્ણપણે દુર થવામાં મદદરૂપ થશે. ત્યાર બાદ પાણી એકદમ કાચ જેવું ચોક્ખું રહેશે અને તમારું મન છે તે ચોક્ખું અને દુષણમુક્ત રહેશે.

અભ્યાસ સાથે, તમે તમારા આંતરિક જગતને એટલા અંશે મજબુત તેમજ આવરણયુક્ત બનાવી શકશો કે પછી ગમે તે થાય તમારું મન હંમેશાં  સ્થિર, બેફિકર, અને સ્વચ્છ રહેશે. ધ્યાન, માનવસેવા, સત્કર્મ, કૃતજ્ઞતા, હકારાત્મકતા આ બધી કેટલીક રીતો છે જે તમને અસ્વચ્છતાને દુર કરવામાં મદદરૂપ થાય છે, તમે પ્રાર્થનાને પણ એ યાદીમાં સામેલ કરી શકો છો.

હમેશા એ જાગરૂકતા રાખો કે જયારે મન ડહોળાયેલું હોય ત્યારે તેને થોડી વાર માટે તેમ રહેવા દો. તે ક્ષણો હંમેશાં કશું નહિ કરવાની હોય છે. લાગણીઓના વાવાઝોડાને બસ પસાર થઇ જવા દો. તમારા પોતાના મનની શાંતિ માટે જયારે પણ તમે નકારાત્મક લાગણી અનુભવતા હોવ ત્યારે કશું ન કરો. લાગણીઓની ખલબલીમાં લીધેલું કોઈ પણ પગલું એ માસ્ક વગર દરિયાનાં ખારા પાણીમાં સ્નોર્કલીંગ કરવા જેવું છે.  દરેક વસ્તુને જયારે એકલી છોડી દેવામાં આવે છે ત્યારે તે તેનાં મૂળ કુદરતી સ્વરૂપમાં પાછી ફરતી હોય છે.

શાંતિ.
સ્વામી

 

Share