Saturday, 26 October 2013

બે અનુભૂતિઓ

મફત જમણ જેવું કશું હોતું નથી. તમારે જે પ્રાપ્ત કરવું હોય તેનાં માટે કાર્યશીલ રહેવું પડતું હોય છે, તમારે તે કમાવવું પડતું હોય છે.

આ દુનિયામાં ટકી રહેવા માટે, સમૃદ્ધ થવા માટે અને આજીવન શાલીનતા પૂર્વક રહેવા માટે, આપણને દુનિયાનું અને આધ્યાત્મિકતાનું એમ બન્ને પ્રકારનાં ડહાપણની થોડી-થોડી જરૂર પડતી હોય છે. ફક્ત દુનિયાનું ડહાપણ તમને ભૌતિક સંપત્તિની પ્રાપ્તિ માટે મદદરૂપ થઇ શકે પરંતુ તેનાંથી કઈ જીવનમાં શાંતિ અને આનંદ મળશે જ તેની નિશ્ચિતતા નથી. અને ફક્ત આધ્યાત્મિક જ્ઞાન હોવાથી તમને સાચા-ખોટાનું, નૈતિક-અનૈતિકતાનું ભાન પડશે પરંતુ તેનાંથી કઈ ભૌતિક જીવનમાં આરામદાયકતા મળશે તેની કોઈ નિશ્ચિતતા હોતી નથી. તમને મારો દ્રષ્ટિકોણ સમજાવવા માટે મને ડહાપણને બે વર્ગોમાં વહેચવા દો: આધ્યાત્મિક ડહાપણ અને દુનિયાદારીનું ડહાપણ. આ પોસ્ટમાં હું આ બન્ને ડહાપણનો સાર એક એક વાક્યમાં જ કહી દઈશ. આ બે ચરમ અનુભૂતિઓ છે, એક અતિસુંદર માર્ગદર્શનકારી સિદ્ધાંતો છે. તો તે કયા છે?
મેં એક વખત જોસેફ તેલુશ્કીનની એક યહૂદી દંતકથા વાંચી હતી. જે આ પ્રમાણે છે:

નોબેલ પ્રાઈઝ વિજેતા અર્થશાસ્ત્રી મિલ્ટન ફ્રાઈડમેન ઈઝરાઈલના વડાપ્રધાન સ્વ. મેનાકેમ બીગીનનાં સલાહકાર તરીકે સેવા આપતાં હતાં. તેમને એક વખત ક્નેસેટ (ઈઝરાઈલની સંસદસભા)માં ભાષણ આપ્યું હતું. જેવું તેમનું ભાષણ સમાપ્ત થયું કે તરત જ એક સંસદસભ્ય તેમની પાસે આવ્યો અને કહ્યું “તાલ્મંદ (ઇઝરાઈલી સંત ચરિત્રનો સંગ્રહ)માં, હિલેલે, યહૂદી ધર્મને એક વાક્યનાં સારમાં કીધો છે: “જે તમને પસંદ ન હોય તેવો કોઈ વ્યવહાર તમારા પાડોશી સાથે ન કરો: આજ આખું તોરાહ(હિબ્રુ શાસ્ત્રનાં પ્રથમ ત્રણ વિભાગો કે જેમાંથી બાઈબલનાં પાંચ પુસ્તકોનો એક સમૂહ બને છે તે) છે. અને બાકી બધી ટીપ્પણી છે.”
તમે શું એક વાક્યમાં આખા અર્થશાસ્ત્રને કહી શકો?
“હા” ફ્રાઈડમેને જવાબ આપ્યો. “મફત જમણ જેવી કોઈ વસ્તુ હોતી નથી – there is no such thing as a free lunch.”

કેટલો વિનોદી જવાબ છે! જો કે આધ્યાત્મિક અને દુનિયાદારીના ડહાપણને બે વાક્યમાં ઉત્તમ રીતે કહેવાનો કદાચ કોઈ માર્ગ નથી. દરેક ધર્મનો સાર, તેનાં આધ્યાત્મિકતાનાં હાર્દનાં સંદર્ભમાં જોઈએ તો, એ ક્રિયાકાંડોની સમજ હોવી કે શાસ્ત્રોનો ઉચ્ચાર કરી જાણવો એમાં નથી; પરંતુ એવી અનુભૂતિ કે બીજા માનવ અને દરેક જીવ માટે કાળજી કરવી એ આપણી ફરજ છે – તેમાં છે. તમે કદાચ રાજકીય રીતે, આર્થિક રીતે, લાગણીની રીતે કે બૌદ્ધિક રીતે સ્વતંત્ર હોઈ શકો છો, તેમ છતાં અંતે તો તમે એક મહાન વ્યવસ્થાનાં એક ભાગ જ બનીને રહો છો, કુદરતનાં સંગઠનમાં એક સુક્ષ્મ તત્વ, એક અત્યંત નાનો પૂરજો.

આપણા દરેક કર્મોનું અપ્રત્યક્ષ પરિણામ હોય છે કે જેની અસર આપણા ઉપર તેમજ આપણી આજુબાજુનાં લોકો ઉપર થતી હોય છે. ફક્ત આપણા માટે જ જીવવું એ પુરતું નથી અને તેમ કરવાથી એક અસંતોષ પણ કાયમ રહે છે. હકીકતમાં તો પોતાનાં માટે જ જીવવું તે એક અસભ્ય જીવન છે. જો તમે ઈશ્વરમાં માનતાં હોવ, કોઈ પણ ઈશ્વર, જો તમે પરમાનંદનો અનુભવ કરવા માંગતા હોવ, જો તમે તમારા ધર્મને જાણવા માંગતા હોવ, જો તમને આત્મસાક્ષાત્કાર લાભદાયી લાગતું હોય, તો મહેરબાની કરીને જાણી લેશો કે ધ્યાન, ભક્તિ, જ્ઞાન એ તો ઉપાય માત્ર છે, ફક્ત સાધનો છે. સૌથી મોટો સાક્ષાત્કાર તો એ સમજણ છે કે ઈશ્વરનાં સર્જનની સેવા કરીને તમે ખુદ ઈશ્વરની સેવા કરો છો. અને જો તમે ઈશ્વરમાં ન માનતાં હોવ તો, તમે તેને બીજી રીતે એમ રજુ કરી શકો કે: અન્યની સેવા કરીને તમે તમારી પોતાની જ સેવા કરી રહ્યાં છો. અન્યો સાથે એવો વ્યવહાર કદાપી ન કરો કે જે તમારી સાથે થાય તેવું તમે ક્યારેય ઇચ્છતાં ન હોવ, અથવા તો, તમે તમારી સાથે જે વ્યવહાર કરવામાં આવે તે પસંદ હોય તેવો જ વ્યવહાર બીજા સાથે કરો. આ અધ્યાત્મનો એકમાત્ર મોટો સિદ્ધાંત છે, એક અંતિમ અંત:દ્રષ્ટિ.

હવે દુનિયાદારીનું ડહાપણ એક વાક્યમાં: મફત જમણ જેવી કોઈ વસ્તુ હોતી નથી. દરેક વસ્તુની કોઈ એક કિંમત હોય છે. દરેક વસ્તુની એક ખર્ચ કિંમત હોય છે. લોકો, સંબધો, સંગઠનો સ્વાર્થનાં તાંતણે હોય છે. એનો અર્થ એ નથી કે દરેકજણ સ્વાર્થી છે. એ તો જેમ જૈવિક જરૂરિયાતો છે તેમ દરેકજણને પોતાની લાગણીકીય જરૂરિયાતો પણ હોય છે. જેવી રીતે જયારે તમારી જરૂરિયાતોની કે અપેક્ષાઓની પૂર્તિનાં અંતે તમે જેમ ખુશ થાવ છો તેમ અન્ય લોકો પણ થાય છે. દરેક તલાશમાં કઈક ખર્ચ થાય છે. કાં તો પૈસાનો, સમયનો, શક્તિનો, તંદુરસ્તીનો, કે આમાંનાં કઈ પણનો, કે બધું જ. જ્યાં સુધી તમે તમારી મહત્વકાંક્ષાઓ માટે આ જાગૃતતા સાથે કામ કરો છો, અને જ્યાં સુધી તમે જે કિંમત ચુકવતા હોય તે સમજતા હોવ, અને તમે એ કિંમત ચુકવવા માટે ઈચ્છુક હોવ, ત્યાં સુધી બધું બરાબર છો. કિંમત એ પરિણામનું બીજું નામ છે. જો તમે તમારી પસંદગીનાં પરિણામોને સ્વીકારવા તૈયાર હોવ, તો તમે શું કરી રહ્યાં છો તેની તમને ખબર છે. દરેક વસ્તુ કિંમત સાથે આવતી હોય છે તેનો અર્થ એ પણ નથી કે દરેક વસ્તુને કિંમત હોય છે, અમુક વસ્તુઓ અમુલ્ય પણ હોય છે. એ તફાવતને ઓળખો.

એક દંપતી પ્રવાસ દરમ્યાન એક નયનરમ્ય સ્થળે ઉભા રહ્યા. તે એક ઉચ્ચ સ્થળે આવેલું દ્રશ્ય હતું જ્યાંથી પર્વતીય મેદાન નજરે પડતું હતું. પતિને ઊંચાઈથી થોડો ડર લાગતો હતો જયારે પત્ની થોડી નિર્ભય હતી. તે તો ધાર તરફ જઈ રહી હતી જયારે પતિ તેને બહુ આગળ જવાની ના પડી રહ્યો હતો.
“જો તું ધાર સુધી જઈને જોવા માટે એટલી જ ઉત્સુક હોય અને જો રહી જ ન શકતી હોય તો”, પતિએ કહ્યું “સેન્ડવીચ મને આપી દે.”

આ રમુજ પમાડે એવું અને માન્યામાં ન આવે તેવું પણ સત્ય તો એ છે કે આપણને તેની અનુભૂતિ પણ થાય તે પહેલાં ઘણીવાર આપણી આજુબાજુના લોકો પોતાનાં પ્રિયજનોનાં બદલે સેન્ડવીચને જ વધારે પસંદ કરતાં હોય છે. અને આ સેન્ડવીચ કદાચ ઇચ્છાઓ, વસ્તુઓ, મહત્વકાંક્ષાઓ, પૈસો, અને એવું જ કઇક બધું હોય છે. ફરી એકવાર, આ બધું પસંદગીઓ ઉપર હોય છે, અને દરેક પસંદગીઓ જે આપણે કરીએ છીએ તેનાં પરિણામો પણ પાછળ આવતાં જ હોય છે. જેવી રીતે જેમ મફત જમણ નથી હોતું તેમ મફત પસંદગીઓ પણ નથી હોતી. જો કે મફત પસંદગી નથી હોતી એનો અર્થ મારો એવો નથી કે સ્વેચ્છા કે સ્વતંત્ર સંકલ્પ જેવું કશું નથી હોતું. એનાં વિશે ફરી કોઈ વાર.

તમે જે કઈ પણ પ્રાપ્ત કરવા માંગતા હોય તેની એક ચોક્કસ કિંમત હોય છે. તો કાળજીપૂર્વક ખરીદી કરજો. સજાગપણે, અને પૂરી હોશિયારી સાથે.
(Image credit: Wilhelm Kuhnert)
શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.
 

Saturday, 19 October 2013

કુદરતને સાંભળો

તમારા માર્ગે, કુદરત હંમેશા તમને કોઈને કોઈ સંકેત આપતું હોય છે. તેનાં તરફ ધ્યાન આપવાથી તમને હંમેશા ફાયદો જ થતો હોય છે. કેવી રીતે? વાંચો વાર્તા.
પ્રત્યેક વ્યક્તિ કોઈ ને કોઈ પ્રતિભા લઈને જન્મ્યું હોય છે. જેને જે ક્ષેત્ર માટે લગની હોય તેમાં તેની પ્રતિભા દેખાતી હોય છે. મોટાભાગનાં લોકો માટે જો કે કમનસીબે આ પ્રતિભા છૂપી અને વણવપરાયેલી રહેતી હોય છે. જો તમને કશુક કરવાનું ખરેખર ખુબ જ ગમતું હોય તો તમે તેમાં આપોઆપ શ્રેષ્ઠ દેખાવ કરશો. જેમ જેમ તમે સફળ થતાં જાવ તેમ તેમ વધુ કરવાની અને વધારે સારું કરવાની પ્રેરણા પણ આપોઆપ વધતી જાય છે. તમે જે કઈ પણ કરવાને માટે જેટલો પણ પ્રયત્ન કરો છો તે ક્યારેય વિફળ જતો નથી. એક ક્ષેત્રમાં રહેલી કૌશલ્યતા તમને બીજા ક્ષેત્રમાં પણ ફાયદો કરી આપે છે, પછી ભલેને તે બન્ને ક્ષેત્રો જુદા જુદા કેમ નહોય.

જયારે પણ તમે તમારા જીવનમાંથી તમારે શું જોઈએ છે તેનાં વિશે સ્પષ્ટ હોવ છો, અને તેનાં માટે શિસ્તબદ્ધ રીતે કાર્યશીલ હોવ છો તો કુદરત તમારા માટે “યોગાનુયોગ” ની વ્યવસ્થા કરે છે, તે તમને યોગ્ય સમયે યોગ્ય જગ્યાએ મૂકી દે છે. મને એક વાર્તા યાદ આવી ગયી:

એક સમયે, એક મુસાફર વિરાટ રણમાં ભૂલો પડી ગયો. જો પોતાને ક્યારેય રસ્તો નહિ મળે તો શું થશે તેની કલ્પના કરતાં તે એકદમ ગભરાઈ જાય છે અને નજીકમાં કોઈ શહેર હોય તો તેની ભાળ મેળવવા માટે મરણતોલ પ્રયાસ કરવા લાગે છે. આખો દિવસ પસાર થઇ ગયો, એની પાસે જે કઈ પણ ખાવા-પીવાનું હતું તે પણ ખલાસ થઇ જવા માંડ્યું. સાંજ પડી અને એ ખુલ્લા આકાશ નીચે તે રેતીમાં સુતો. બીજા દિવસે તેને પોતાની મુસાફરી વગર ખોરાક-પાણીએ ફરી ચાલુ કરી. રણમાં સીધે સીધું ચાલી રહ્યો હતો પણ કોઈ અંત નજરે નહોતો ચડતો, ત્યારે તે ખુબ જ ગભરાઈ ગયો. તેનું મગજ બધી જાતનાં વિચારોથી ઘેરાઈ ગયું.

થોડીવારમાં જ સુરજ ઉંચે ચડી ગયો અને એકદમ તડકો થઇ ગયો. રણની આ આકરી ગરમી અને થાકના લીધે તેની ચાલ એકદમ ધીમી પડી ગયી. તે તરસ્યો થયો હતો, ભૂખ પણ લાગી હતી, તેનાં હોઠ સુકાઈ ગયા હતાં, મોઢું પણ સુષ્ક થઇ ગયું હતું અને શરીર થાકી ગયું હતું. બીજો દિવસ પસાર થઇ ગયો. હવે તે આશા, શક્તિ અને સમય ગુમાવી રહ્યો હતો. ત્યારે જ તેને જોયું કે થોડે દુર એક કેમ્પ જેવું કઈક દેખાતું હતું. તેનામાં અચાનક જ જોમ આવી ગયું હોય તેવું તેને લાગ્યું. તેની આંખોમાં ચમક આવી ગયી, જો કે તે ગભરાયેલો તો રહ્યો જ. અને તે ખરેખર કેમ્પ જ હતો. એક અસ્થાયી દુકાન. તેનું શરીર થાકેલું હતું છતાં પણ તેનાં આનંદની કોઈ સીમા ન રહી. તેને દુકાનદાર પાસે પાણી માંગ્યું. પેલાં માણસે કહ્યું કે તેની પાસે પાણી નથી પરંતુ તે કુફીયા (અરબી લોકો માથે જે વિટાળે છે તે) વેંચે છે. તેને તે કુફીયા વેંચવાનો પ્રયાસ કર્યો અને થોડું સસ્તું પણ આપવાની વાત કરી. “તને જરૂર પડશે” દુકાનદારે કહ્યું. આ મુસાફર તો પેલાં દુકાનદારના આવા ધૃષ્ટ અને અસંવેદનશીલ વર્તનને જોઇને ખુબ જ ગુસ્સે થઇ ગયો અને તેની સાથે ઊંચા અવાજે લડવા લાગ્યો કે એક ભૂખ અને તરસથી મરતા માણસને પાણીનું પૂછવાને બદલે તે તેને એક ટોપી ખરીદવા માટે દબાણ કરી રહ્યો છે.

પેલાં દુકાનદારે ઉત્તર દિશા તરફ આંગળી તાકતાં કહ્યું, “અહિથી પાંચ માઈલ દુર એક શરાઈ (ધર્મશાળા) છે.” અને પાછો પોતાનાં ધંધામાં લાગી ગયો. પેલો મુસાફર તો કોઈ પણ રીતે ખુબ જ મુશ્કેલી સાથે પાંચ માઈલ ચાલીને પેલાં માણસે કહ્યું હતું તેમ તે જગ્યાએ પહોંચી ગયો. “તમે અહી ખાવાનું પણ આપો છો?” મુસાફરે દરવાનને પૂછ્યું.
“હા.”
“માલિકનો ખુબ ખુબ આભાર!” મુસાફરનાં આનંદનો કોઈ પાર ન રહ્યો, “હજી મારે મરવાનો સમય નથી થયો.”
પરંતુ એ જેવો અંદર જવા લાગ્યો કે તરત તે દરવાને તેને અટકાવ્યો.
“શું વાંધો છે? મારી પાસે પૈસા છે!”
“હું માફી માંગું છું પરંતુ કુફીયા વગર હું તમને અંદર જવા દઈ શકું નહિ. અહીંથી પાંચ માઈલ દુર એક દુકાનદાર છે. તમે તેની પાસેથી ખરીદીને પાછાં આવી શકો છો.”

તમને ખબર પડી હું અહી શું કહેવા માંગું છું? તમારા માર્ગમાં ઘણી વાર, કુદરત આપણને સંકેત આપતું હોય છે, તે આપણા માટે વસ્તુઓની વ્યવસ્થા કરતું હોય છે પરંતુ માણસ હંમેશા પોતાની જ અપેક્ષાઓથી, ખોટી માન્યતાઓથી, અને ખોટી જગ્યાએ રાખેલી લાગણીઓથી આંધળો થઇ ગયો હોય છે. તમને ધ્યેયની ખબર હોય છે, તમને માર્ગની પણ ખબર હોય શકે છે, તમને કદાચ વચ્ચે આવતાં મુકામોની પણ ખબર હોઈ શકે છે. તેમ છતાં આ એક સંપૂર્ણ ચિત્ર નથી. તમે રસ્તામાં અન્ય લોકોને પણ મળવાના હોવ છો ભલે ને તમારો માર્ગ ગમે તેટલો અસામાન્ય કેમ ન હોય. તમે તેમને તમારા વિરોધી કે મિત્ર માની શકો છો. તે કદાચ એવી વસ્તુ વેંચતા હોઈ શકે છે જેની તમને જરૂર ન હોય, તે તમને એવું કઈક આપતાં હોઈ શકે છે જે તમને ગમતું ન હોય, સત્ય એ છે કે તે કોઈ કારણ વગર તમારા જીવનમાં નથી હોતા, કુદરતે ખુબ જ યોજનાપૂર્વક તેમને ત્યાં રાખેલાં હોય છે.

કુદરત શાંતિથી શીખવે છે. તે આપણા જેવી ભાષા નથી બોલતું. જો તમે ધ્યાન આપશો તો દરેક સંકેતનો કઈક અર્થ જણાશે. જયારે તમે અંદરથી વધુ શાંત હશો તો તમને વધારે સારી રીતે સંભળાશે. કુદરત પાસે તમારા માટે જે જ્ઞાન અને અંત:દ્રષ્ટિ છે તેનાંથી તમે ચકાચૌંધ થઇ જશો - ફક્ત જો તમે ઉભા રહીને સાંભળશો તો! કુદરતને સાંભળવાની શરૂઆત તમારી પોતાની જાતને સાંભળવાથી થાય છે. અંદર ઘણો ઘોંઘાટ રહેલો હોય છે. જો તમે સ્થગિત થઇને, ચિંતન કરો તો આંતરિક કોલાહલ ધીમે ધીમે શાંત થઇ જશે, અને નકારાત્મકતા અને નિરાશાવાદનો પવન ફૂંકાતો બંધ થઇ જશે. અને તમારો અસલ સ્વભાવ એકદમ પ્રકાશિત થઇને ચમકવા લાગશે, તમને એક અંત:દ્રષ્ટિ, આંતરિક શક્તિ, અને સ્પષ્ટતા મળશે. અને તમે કુદરતને સમજવાની શરૂઆત કરશો.

તમારી જાતને સાંભળો, મુક્ત બનો, નિર્ભય બનો.
(Image credit: Ric Nagualero)
શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

 

Saturday, 12 October 2013

શું સ્વપ્નાઓનો કઈ અર્થ હોય છે?

હું એક પતંગિયું છું કે જે હું ત્ઝું હોવાનું સ્વપ્ન જોઈ રહ્યું છે કે તેનાંથી ઉલટું સત્ય છે? વાંચો વાર્તા.
શું સ્વપ્નાઓનો કઈ અર્થ હોય છે? આપણે બે વિશ્વમાં જીવન જીવતી પ્રજાતિ છીએ – એક છે વાસ્તવિક અને બીજી છે આપણી કાલ્પનિક દુનિયા. આપણને એવું લાગતું હોય છે કે આપણે આપણો બધો સમય વાસ્તવિક દુનિયામાં કાઢીએ છીએ, પરંતુ આ એક ભ્રમણા છે. જે સમય આપણે ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય માટે વિચારીને કાઢીએ છીએ તે સમય આપણે કાલ્પનિક દુનિયામાં વિતાવ્યો હોય છે. એવું કેવી રીતે? કારણ કે તે વિચારોનું વાસ્તવિકતા સાથે કોઈ સીધું સંચલન હોતું નથી; ભૂતકાળ મૃત છે અને ભવિષ્ય મોટાભાગે અજાણ. વૈદિક ગ્રંથો જાગૃતતાની અવસ્થાને ત્રણ વર્ગમાં વિભાગે છે: જાગૃત, સ્વપ્ન, અને સુષુપ્ત અવસ્થા. વધુમાં અતીન્દ્રિય અવસ્થામાં પહોચેલ વ્યક્તિ માટે બીજી બે અવસ્થાઓ પણ છે જેમ કે તુરીય અને તુરીયાતીત, પણ તે વાત આ પોસ્ટનાં ક્ષેત્ર બહારની છે.

ઉપર ઉપરથી જોતાં તો એ તફાવત સ્પષ્ટ નજરે ચડે છે કે જાગૃત અવસ્થામાં તમે જાગતાં હોવ છો અને સુષુપ્ત અવસ્થામાં તમે સૂતાં હોવ છો અને બાકીના સમયમાં તમારી સુષુપ્ત અવસ્થામાં તમે સ્વપ્નાં જોતાં હોવ છો. પરંતુ તમે જો એક ધ્યાનથી જુઓ તો તમને એક ઊંડું સત્ય દેખાશે – આ અવસ્થાઓ, એક જ સમયે પરસ્પર બદલાતી હોય છે. તમે જાગૃત અવસ્થામાં પણ ઊંઘતા હોઈ શકો છો. ઘણાં લોકો પોતાનું જીવન ઘડિયાળનાં કાંટે જીવતાં હોય છે,  આમ તેઓ ઊંઘતા જ હોય છે. સ્વપ્નાંવસ્થામાં થતાં વિચારો અને કાર્યો વાસ્તવિક જગતમાં સહેલાઈથી એક ભૌતિક પ્રતિક્રિયાને પ્રેરિત કરે છે. જેમ કે લોકો સ્વપનામાં પણ ભીના, પરસેવા વાળા થઇ જતા હોય છે કે ડરી જતાં હોય છે.

ચાલો હું ચુંગ ત્ઝું નામનાં, ઈ. પુ. ૪ મી સદીમાં થઇ ગયેલાં તાઓ ધર્મનાં એક પ્રાચીન ચીની વિચારકનો એક વિચાર તમારી સમક્ષ શબ્દશ: ભાષાંતર કરી રજુ કરું કે જેને ચુંગ ત્ઝુંનાં નામે જ ઓળખવામાં આવે છે:

“જે પ્રીતિભોજનું સ્વપ્ન જુવે છે તે બીજી સવારમાં રુદન કરતાં હોય છે, અને જે કદાચ રુદનનું સ્વપ્ન જુવે છે તે પ્રભાત થતાં શિકાર ઉપર જવા નીકળે છે. જયારે આપણે સ્વપ્ન જોતાં હોઈએ છીએ ત્યારે આપણને એ ખબર નથી હોતી કે આપણે સ્વપ્ન જોઈ રહ્યાં છીએ. સ્વપ્નમાં આપણે આપણા સ્વપ્નનો અર્થ પણ કરતાં હોઈએ છીએ. ફક્ત જયારે આપણે જાગી જતાં હોઈએ છીએ ત્યારે જ આપણને ખબર પડતી હોય છે કે આપણે સ્વપ્ન જોતાં હતાં. પણ ત્યારે એક મોટી જાગૃતતા આવતી હોય છે, કે જીવન આખું તો એક મોટા સ્વપ્ન સમાન છે. પણ મુર્ખ લોકો વિચારતાં હોય છે કે તેઓ તો બધા સમયે જાગૃત અવસ્થામાં છે અને તેમને તેની સ્પષ્ટ ખબર છે.

“એક વખત, હું ચુંગ ત્ઝું, સ્વપન જોતો હતો કે હું એક પતંગિયું છું અને તેનાં જેટલો જ ખુશ છું. હું મારી ખુશી વિષે જાગૃત હતો, પણ મને એ ખબર નહોતી કે હું ત્ઝું છું. અચાનક હું જાગી ગયો, અને ત્યાં તો હું – ત્ઝું સ્પષ્ટરૂપે દેખાતો હતો. મને એ ખબર નહોતી કે એ ત્ઝું હતો કે જે પોતે પતંગિયું હોવાનું સ્વપ્ન જોતો હતો કે એ એક પતંગિયું હતું કે જે ત્ઝું હોવાનું સ્વપ્ન જોતું હતું. પતંગિયા અને ત્ઝું વચ્ચે કોઈ તો તફાવત હોવો જ જોઈએ. અને આને જ કહેવાય છે વસ્તુઓ વચ્ચે થતું રૂપાંતર.”

તો, સ્વપ્ન શું છે? સ્વપ્ન એ ભૌતિક દુનિયાથી સહેજ પણ ઉતરતી કક્ષાની ન કહેવાય એવી એક દુનિયાને પ્રસ્તુત કરે છે કે જે જાગૃત મનની ગણતરીઓ અને અર્થઘટનોથી પરે હોય છે. આ એક અર્ધજાગૃત મન અને અજાગૃત મન વચ્ચેની સૃષ્ટિ છે. આપણી વાસ્તવિક અને સ્વપ્નાની દુનિયા વચ્ચે મુખ્ય તફાવત જાગૃતતાનો રહેલો હોય છે; વાસ્તવિક દુનિયા સામુહિક જાગૃતતાથી બનેલી હોય છે જયારે સ્વપ્ન સૃષ્ટિ એ ફક્ત વ્યક્તિગત જાગૃતતાથી બનેલી હોય છે. વાસ્તવિક જગતમાં, કોઈ બીજાના કાર્યો કે શબ્દો આપણા જીવનમાં બદલાવ લાવી શકે છે, જેમ કે, એક આતંકવાદી હુમલો, યુદ્ધ, ઘરેલું હિંસા વિગેરે., હું જે અહી સામુહિક જાગૃતતાની વાત કરું છું તે આ છે. પરંતુ તમારી સ્વપ્ન સૃષ્ટિ તો આખી તમારી જ રચેલી હોય છે. એ તમારા વગરની ક્યારેય નથી હોતી, તમને ક્યારેય એવું સ્વપ્ન નહિ આવે કે જેમાં તમે પોતે નહિ હોવ. તમે તેને પૂર્ણત: અનુભવો છો અને તેનાં સાક્ષી બની રહો છો. જેવી રીતે આપણી વાસ્તવિક દુનિયા એ આપણા વિચારો, લાગણીઓ, કાર્યો, આપણી આજુબાજુનો પરિવેશ વિગેરેનાં મિશ્રણથી બનેલી હોય છે તેવી જ રીતે આપણી સ્વપ્ન સૃષ્ટિમાં પણ આ બધા તત્વો હોય છે. આપણી વાસ્તવિક અને સ્વપ્નની દુનિયામાં અંતર્બદલની એક ચોક્કસ માત્રા હોય છે. કોઈ વખત તમે જેનું સ્વપ્ન જોતા હોવ છો તે સાચું પણ પડતું હોય છે અને કોઈ વખત તમે જે કઈ વાસ્તવિક દુનિયામાં જોતા હોવ છો તેનાં વિશે પાછું સ્વપ્ન પણ આવી જતું હોય છે. સ્વપ્નમાં તમારો અહં બહુ જ નીચે હોય છે, જાગૃત મન કોઈ ગણતરીઓ કરતું હોતું નથી, પરિણામે, તમે એક નહિ જીવેલી જિંદગી જીવતાં હોવ છો, તમે એક મુક્ત દુનિયાનો અનુભવ કરો છો, તમે દરેક નિષેધને પાર કરી જાવ છો, તમે પોતે જે છો તે બની રહેવામાં ત્યાં તમને કોઈ ડર નથી હોતો. સ્વપ્નાઓ તમને સાજા પણ કરી શકે છે. તે કશુક વીશેષ મહત્વનું હોય તેવું પણ બતાવી જતાં હોય છે. વાંચો આગળ.

જયારે તમને એક જ પ્રકારનું સ્વપ્ન વારંવાર આવે, એનો અર્થ એ છે કે તમે વાસ્તવિક જીવનમાં કશીક વાતનું દમન કરી રહ્યા છો. બધી જ અનુભૂતિઓ અને લાગણીઓને કાં તો એક દિશામાં વાળવી જોઈએ કાં તો તેને વ્યક્ત કરવી જોઈએ. જે કઈ પણ તમે દબાવો છો તે તમારામાં ભરાઈ જતું હોય છે. તમે જેટલાં વધુ વ્યાકુળ તેટલાં જ તમારા સ્વપ્નાં વધારે અશાંત અને તકલીફ્દાયી હોય છે. જેટલું વધુ દમન તેટલી જ તમારી ઊંઘની ગુણવત્તા ઓછી. તમે જેને નકારો છો તેનું જ સ્વપ્ન વારંવાર આવતું હોય છે. આ વસ્તુને ઊંડાણથી સમજો. તમે જેને નકારો છો તેનાં વિશે જ તમે વારંવાર સ્વપ્નાઓ જોતા હોવ છો. તમને વાસ્તવિક જીવનમાં જો કોઈ સંવિભ્રમ-ચિત્તવિક્ષેપીતતા હોય અને જો તમે તમારા પોતાનાં સંતોષ, સ્વતંત્રતા, અને નિર્ભયતા માટે કામ નથી કરતાં હોતા ત્યારે તમને દુ:સ્વપ્નાઓ વધારે આવતાં રહેશે. જે કઈ પણ તમે પ્રબળતાથી ઇચ્છતા હશો કે કશાથી ડરતા હશો પરંતુ તેને વ્યક્ત કરવા માટે કે મેળવવાં માટે કે તેની અનુભૂતિ કરવા માટે જો તમે અસમર્થ હશો તો તે જ વસ્તુ તમારા સ્વપ્નમાં પ્રગટ થશે.

જેવી રીતે વાસ્તવિક દુનિયામાં તમે વસ્તુઓ બનાવી શકો છો, તેવી જ રીતે તમે તમારા સ્વપ્નાઓ પણ રચી શકો છો. તમે આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ તમને સાજા કરવા માટે અને જીવનમાં ઘણું બધું કરવા માટે કરી શકો છો. એક સમકાલીન અને યોગિક પદ્ધતિથી કેવી રીતે સુસ્પષ્ટ અને સુબોધગમ્ય સ્વપ્ન જોવા તેનાં વિશે લખવાનો વિચાર મારા મનમાં છે. પૂર્ણ જાણકારી વાળું સ્વપ્ન સાજા કરનારું, સામર્થ્ય પ્રદાન કરનારું અને મુક્તિ અપાવનારું હોઈ શકે છે. સ્વ-સંમોહન કરતાં પણ તે વધુ શક્તિશાળી છે, તે અર્ધ-જાગૃત મનને કેળવવા માટે અને અનુભવવા માટેની એક માન્યામાં ન આવે તેવી અદ્દભુત રીત છે. કોઈ વચન નથી આપતો, પરંતુ આશા રાખું છું કે ભવિષ્યમાં ક્યારેક એનાં વિશે લખવા માટે સમય ફાળવીશ.

તમારી જાતનું દમન ન કરશો. તમારી જાતને વ્યક્ત કરો. અનુભૂતિ કરો. તમારા જીવન વિશે સ્વપ્નાઓ જોવા કરતાં, તમારા સ્વપ્નાના જીવન માટે દાવો કરો. તેને જીવો. ઊંઘવું એ સારી વાત છે પણ જીવવું એ વધારે સારી વાત છે.
(Image credit: Shasta Eone)
શાંતિ.
સ્વામી

P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.
 

Saturday, 5 October 2013

જુઠનું જીવન

આ દુનિયા એક ભાગદોડ છે. જો તમે તેમાં બંધબેસતા ન હોવ, તો કાં તો તમારે ધક્કા ખાવા પડે છે કાં તો કચરાઈ જવું પડે છે. આત્મસાક્ષાત્કાર એમાંથી બહાર નીકળી જવામાં છે. માનસિક રીતે.
એક સમયે એક રાજા હોય છે. ખુબ જ અહંકારી અને ઘમંડી, તેને નવા વસ્ત્રો અને આભૂષણોનો ખુબ જ શોખ હોય છે. તેને એક વખત જાહેરાત કરી કે જે કોઈ પણ તેને અસામાન્ય વસ્ત્ર બનાવી આપશે તેને તે દસ લાખ સોનાનાં સિક્કા આપશે. ઘણાં વણકરો, દરજીઓ અને શૈલીકારો તેને મળવા માટે આવ્યા અને રાજાને અનેક જાતનાં વસ્ત્રો બતાવ્યાં – તેમનાં કેટલાંક વસ્ત્રોમાં તો હીરા અને કીમતી પત્થરો જડેલા હતાં તો ઘણાં વસ્ત્રોમાં સોનાનાં તાર હતાં, કેટલાંકની ભાત ખુબ જ સરસ હતી પરંતુ તેમ છતાં રાજા તો આ બધાયથી પ્રભાવિત થયા નહિ. ત્યારબાદ બે ઠગ કે જે પોતાની જાતને વણકર બતાવીને પોતે દુર રાજ્યમાંથી આવ્યા છે એમ જણાવીને પોતાની વસ્ત્ર સંબધી અલૌકિક કૌશલ્યતા વિષે ડીંગ મારવા લાગ્યા.
“અમે તમારા માટે એક ખુબ જ અદભુત અને અકલ્પનિય કહી શકાય તેવો પોષાક સિવી શકીએ છીએ કે જે અત્યાર સુધી દુનિયામાં કોઈની પણ પાસે હોય નહિ.” તેમને કહ્યું.
આ સાંભળીને રાજાનું ધ્યાન તેમનાં તરફ દોરાયું. “એવું તો તે પોષાકમાં શું ખાસ છે?”
“મહારાજા, જે પોતાનાં જીવનમાં હંમેશા સત્યવાદી અને તમને વફાદાર રહ્યાં હશે તેમને જ આ પોષાક દેખાશે. જે પણ અક્કલ વગરનાં અને પોતાનાં પદને લાયક નહિ હોય તેમને આ પોષાક દેખાશે નહિ.”
“વાહ! શું આ ખરેખર શક્ય છે?”
“હા, નામદાર, પરંતુ અમારી બે શરતો છે,” તેમને કહ્યું, “પ્રથમ, અમે એકલાં જ તે પોષાક એકાંતમાં સિવીશું અને બીજી, અમારે વીસ લાખ સોનાનાં સિક્કા જોઈએ કારણકે અમે અમારા જીવનકાળ દરમ્યાન આવો પોષાક ફક્ત એક જ વાર બનાવી શકીએ તેમ છીએ.”
“મંજુર છે!” રાજાએ ઉત્સાહપૂર્વક કહ્યું.
“અમારે ત્રણ અઠવાડિયા જોઇશે તે બનાવવા માટે.” અને તેમને રાજાની વિદાય લીધી.
“ત્રણ અઠવાડિયા પછી એક ઠાઠ જુલૂસનું આયોજન કરો” રાજાએ પોતાનાં દરબારીઓને કહ્યું, “હું મારી પ્રજા આ દુનિયાનો સૌથી મોંઘો અને અસામાન્ય પોષાક જુવે તેમ ઈચ્છું છું. આખા રાજ્યમાં જાહેરાત કરો કે જેથી કરીને દરેકજણ તે જોવા માટે હાજર રહે.”

બરાબર ત્રણ અઠવાડિયા પછી, પેલાં બે ઠગ રાજા સાથે સભામાં આવ્યા. તેમનાં હાથમાં સુંદર રેશમનાં કાપડમાંથી બનેલી એક થેલી હતી. રાજા તેમને પોતાનાં અંગત કક્ષમાં લઇ ગયા. તેમને નવો પોષાક પહેરવા માટે પોતાનાં કપડા કાઢ્યા. પેલાં બે ઠગે થેલીમાંથી અદ્રશ્ય આવરણ બહાર કાઢતાં હોય તેમ દેખાવ કર્યો અને જાણે રાજાને કપડા પહેરાવતા હોય તેવો ડોળ કર્યો. અર્ધા કલાક પછી, તેમને કહ્યું કે તેમનું કામ પૂરું થયું. રાજા તેમને પાછાં દરબારમાં લઈને આવ્યા અને ત્યાં તેમને પોતાનાં પોષાકની વિશેષતાઓ વિશે વાત કરી અને જોરથી બોલ્યા કે શું દરેક જણ તે જોઈ શકે છે. ઉપસ્થિત દરબારીઓએ રાજાનાં અને તેમને પહેરેલા પોષાકનાં ગુણગાન ગાયા. કોઈ મુર્ખ, અવિશ્વાસુ કે ગેરલાયક દેખાવા માંગતું નહોતું, માટે તે દરેક જણા પેલાં બે ઠગ વણકરો સાથે સહમત થયાં કે ખરેખર પોષાક અત્યંત પ્રભાવશાળી હતો અને તેમને ક્યારેય આવો પોષાક આ પહેલાં ક્યાંય જોયો નહોતો.

રાજાએ પેલાં બે ઠગને ગાડું ભરીને સોનાનાં સિક્કા આપી વિદાય કર્યા અને પછી શાહી જુલૂસ માટે નીકળ્યા. બહાર પ્રજા પણ દરબારીઓની જેમ રાજાને એકદમ નગ્ન જોઇને હતપ્રભ થઇ ગઈ પરંતુ તેમને એક હરફ ઉચ્ચારવાની હિંમત ન કરી. ટોળામાં જો કે એક નાનો છોકરો હતો, એટલો નાનો કે તે પોતે કુટનીતિજ્ઞ બની શકે નહિ, તેને જોરથી બુમ પડી, “પણ પોષાક ક્યાં છે? રાજા તો બિલકુલ નાગો છે. તેને કશું પહેર્યું નથી!”

બીજા લોકોમાં પણ થોડો આત્મવિશ્વાસ આવ્યો અને તેમને ગણગણવાનું ચાલુ કર્યું. બહુ વિલંબ કર્યા વિના, દરેક જણ જોરજોરથી સાચું કહેવા લાગ્યા. રાજાને સચ્ચાઈનું ભાન થઇ ગયું પરંતુ તેમ છતાં તેમને ચાલવાનું ચાલુ રાખ્યું કેમ કે પોતે પોતાની ભૂલ સ્વીકારીને મુર્ખ દેખાવા માંગતા નહોતા.

હેન્સ ક્રિસ્ટીઅન એન્ડરસને આ સુંદર વાર્તામાં દુનિયાનું સૌથી મોટું સત્ય દર્શાવ્યું છે, અને એ છે, જો તમારે આ સમાજમાં ઉપયુક્ત રહેવું હોય તો તે તમારી પાસે જુઠ્ઠું બોલવાની અપેક્ષા રાખે છે. સમાજના ધોરણો સાથે બંધ બેસતા રહેવાનાં નામે તમારી પાસે કુટનીતિજ્ઞ બનવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. અને કુટનીતિજ્ઞ બનાવામાં તમારી પાસે ફક્ત વ્યવહારચાતુર્યતાની જ અપેક્ષા નથી હોતી પરંતુ મોટાભાગે તો તેમાં ચતુરતાથી, સ્વાદિષ્ટ લાગે તેવી રીતે અને સાંભળનારને મીઠું લાગે તેવી રીતે સત્યને રજુ કરવામાં આવતું હોય છે. જો કોઈ પરિચિત વ્યક્તિ તમને ફોન કરીને મળવા માટે કહે અને જો તમને જવાનું મન ન હોય તો તમારી પાસે કોઈ બહાનાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. તમને “મને તમને મળવાની કોઈ ઈચ્છા નથી.” તેમ કહેવાની છૂટ નથી. નમ્રતા દેખાડવાનાં નામે અસત્ય બોલવાનું આવશ્યક બની જાય છે. તમારે કઈક આવું બોલવું પડશે, “અરે, મને તો ખુબ જ ગમશે તમને મળવાનું, પરંતુ આજે મારે બીજે ક્યાંક જવાનું છે.” વિગેરે. રમુજ પમાડે એવી વાત એ છે કે સામી વાળી વ્યક્તિને ખબર હોય છે કે તમે સાચું નથી બોલી રહ્યા તેમ છતાં તે ખરા સત્યના બદલે તમારા આ જવાબથી ખુશ થાય છે.

અબ રહીમ મુશ્કિલ પરી, ગરેહી દોઉં કામા. સાંચે સે તો જગ નાહી, જૂઠે મિલે ના રામા

સુફી સંત રહીમ કહે છે અરે શું વિડંબના આવી પડી છે, સત્યથી તો જગતને ગુમાવવું પડે છે અને અસત્યથી હું ભગવાનને ગુમાવી દઉં છું!

મોટાભાગનાં લોકો જીવનને નહિ પણ જુઠને જીવતાં હોય છે, એક ખુલ્લમખુલ્લા જુઠને. જો કે ક્રુરતાભર્યા સત્યવાદી બધા સમય માટે બનવું શક્ય કદાચ ન હોય, તો પણ એક સત્યભર્યુ જીવન જીવવું તો સંભવ છે જ. સંપૂર્ણત: શક્ય છે. જો તમે ધ્યાન આપશો તો તમને જણાશે અડધો અડધ જુઠની તો આપણને જરૂર જ નથી હોતી. જયારે જયારે પણ તમે જુઠ્ઠું બોલો છો ત્યારે તમે તમારી જાત ઉપર એક છુપો બોજ લાદો છો. મેં મારા જીવનમાં જુઠ નહિ બોલવાના મુદ્દાને ખુબ મોટું મહત્વ આપ્યું છે. જો કે મારા વ્હાલા, એ માટે મારે મોંઘી કિંમત પણ ચૂકવવી પડતી હોય છે, કેમ કે ઘણી બધી વાર મારું સત્ય કેટલાંકને પસંદ નથી આવતું હોતું, તેમ છતાં હું તો માનું છું કે અસત્યથી ઉત્સાહિત જીવન કરતાં સત્યથી મરોડેલું જીવન ક્યાંય વધારે સારું હોય છે. અને હું આ કિંમત ચુકવવા માટે તૈયાર છું. શું એ મહત્વનું છે કે હજારો, લાખો કે પછી કોઈ એક પણ વ્યક્તિ મને ઓળખે કે મને પસંદ કરે કે નાપસંદ કરે? ના, બિલકુલ નહિ. મારું જીવન બીજા લોકો મારા વિષે શું માને છે તેનાંથી અસરગ્રસ્ત નથી ને તમારું જીવન પણ નથી, જો તમે હું શું કહેવા માંગું છું એ સમજતા હશો તો. આ દુનિયા એક ભાગદોડ છે. લોકો ઉન્મત થઇ જાય છે. જયારે તમે બહાર નથી નીકળતાં તો તમે જો સ્વીકારો તો ધક્કા ખાવ છો અને અસ્વીકારો તો તમને કચડી નાંખવામાં આવતાં હોય છે. શાંતિ આવા ટોળામાંથી બહાર નીકળી જવાથી મળતી હોય છે, એક ડગલું બહાર નીકળી જવામાં. અને આ છે આત્મસાક્ષાત્કાર. મોટાભાગે અર્થહીન વાર્તાલાપોમાં, બિનઉપયોગી ગપ્પા મારવામાં, લોકો આપોઆપ જુઠું બોલવા લાગતાં હોય છે. કેટલાંક લોકો જુઠ્ઠું બોલતાં હોય છે તો કેટલાંક જુઠને જીવતાં હોય છે, કેટલાંકતો પોતાનાં જુઠમાં વિશ્વાસ પણ ધરાવતાં હોય છે; આ લોકો ભૌતિક રીતે ખુબ શ્રીમંત હોઈ પણ શકે છે, સામાજિક પ્રતિષ્ઠા પણ ધરાવતાં હોઈ શકે છે, બૌદ્ધિક રીતે ખીલેલાં પણ હોઈ શકે છે, પરંતુ મોટાભાગે તો તેઓ અસલામતી અને બેચેની જ અનુભવતા હોય છે. વારુ, હું આશા રાખું છું કે તમે નૈતિકતાને સત્ય સાથે નથી ભેળવી રહ્યાં. સત્ય એ નૈતિક કે અનૈતિક નથી. સત્ય એ ફક્ત સત્ય હોય છે. નૈતિકતા કે અનૈતિકતા એ સત્ય વિષેનું તમારું પોતાનું અર્થઘટન માત્ર હોય છે. સત્યને જીવવું એટલે તમારા આચરણ તેમજ ઈરાદાઓને સ્વીકારવા અને સત્ય ઉચ્ચારવું એટલે તમે તેને જે રીતે સમજતા હોય તે રીતે બોલવા. જો તમારા આચરણ અને તમારા ઉચ્ચારણમાં કોઈ વિરોધાભાસ નથી તો તમે સત્યનો અમલ કરી રહ્યા છો. અને જો તમારા વિચાર, આચાર અને ઉચ્ચારોમાં એક તાલમેલ હોય તો તમે સત્યને જીવી રહ્યા છો.
 
દયા અને પ્રેમ પછી સત્ય જ એક એવી વસ્તુ છે જને હું જાણું છું કે તેને અપનાવનારને શક્તિ અને શાંતિ અર્પે છે.
(Image credit: Tom Lea)
શાંતિ.
સ્વામી

P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.


 


 

Share