Saturday, 28 December 2013

શું તમે નિર્બળ છો?

અરે મજબૂત એવું નારિયેળ પણ એક જ ઘાથી તૂટી જતું હોય છે. તેનો અર્થ એ નથી કે તે નબળું છે. તે અતિસંવેદનશીલ હોય છે.
તમારે શું બધા સમયે મજબુત જ રહેવું જોઈએ? શું તે શક્ય છે ખરું? મજબુત બનો – આવું આપણે નાનપણથી હજારો વખત સંભાળતા હોઈએ છીએ. જયારે એક બાળક તરીકે તમે ચાલતાં ચાલતાં પડી જાવ છો ત્યારે લોકો તમે રડો નહિ એટલાં માટે કહેતાં હોય છે કે મજબુત બનો. જયારે એક પુખ્ત વયે તમારી સાથે કોઈ અપ્રિય કે કષ્ટદાયી બનાવ બને ત્યારે, તમે રડો નહિ, માટે કહેવામાં આવતું હોય છે કે મજબુત બનો. કોઈ કાળજી કરનાર વ્યક્તિ તમારી દુર્દશા સમજતું હોય છે અને પોતાની સહાનુભૂતિ વડે તમારી અંદર તાકાત પેદા કરવાની કોશિશ કરે છે. જયારે એક નિર્બળ વ્યક્તિને તમારા પ્રત્યે કોઈ સહાનુભુતિ નથી હોતી, તે તમને તમે મજબુત નહિ બનીને એક નમાલા હોવાનું સાબિત કરો છો- એવું માનવા માટે પ્રેરે છે, એક નિર્બળ વ્યક્તિ ઈચ્છે છે કે તમે તમારી ચુનોતીઓને અવગણો, તે એવું ઈચ્છે છે કે તમે તમારા ડર અને ચિંતાઓને છુપાવી દો. શા માટે? કારણકે અંદરથી ક્યાંક તેઓ પોતે જ ડરતાં હોય છે, તેમને ડર હોય છે કે ક્યાંક તમને આવી હાલતમાં જોઇને પોતે જ નબળા ન બની જાય, એનાંથી કદાચ પોતે જ લાગણીની દ્રષ્ટિએ કેટલાં નિર્બળ છે તે છતું ન થઇ જાય.

જો કે હું એ વાતનો નકારતો નથી કે થોડા પ્રમાણમાં તાકાતવર હોવું જરૂરી હોય છે કે જેથી કરીને જીવન તમને ક્યારેક આઘાત આપે ત્યારે તમે ટકી શકો, પરંતુ સાથે સાથે હું એમ ચોક્કસપણે માનું છું કે તાકાત તમે જે છો તે, અને તમે જે અનુભવી રહ્યાં છો તે છુપાવવાથી નથી આવતી. એ તો તાકાતનો ખોટો ભ્રમ જ હોય છે. સાચી તાકાત તમારા પ્રામાણિક બની રહેવામાંથી આવતી હોય છે, તમારી સ્વીકૃતિ અને સમજણમાંથી આવતી હોય છે.

ચાલો હું તમને બ્રેની બ્રાઉનની એક સત્ય ઘટના I Thought It Was Just Me કહું:

લેખકની માતાનો એક નો એક ભાઈ એક અંધાધુંધ ગોળીબારમાં માર્યો જાય છે. તેની નાની પોતાનાં દીકરાના મૃત્યુંનો આઘાત સહન નથી કરી શકતી. શબ્દશ: રજુ કરું તો: “મારી નાની આજીવન દારૂ પીતી હતી માટે તેનામાં આવો આઘાત સહન કરવા માટે જરૂરી લાગણીનો સ્રોત નહોતો. અઠવાડિયાઓ સુધી તે પોતાનાં શેરીમાં રખડતી રહી, અને એકની એક વ્યક્તિઓને વારંવાર પૂછતી રહી કે તેમને ખબર છે તેનાં દીકરાનું મૃત્યું થયું છે.

એક દિવસે, મારા મામાની અંતિમ વિધિ પત્યાં બાદ, મારી માં એકદમ તૂટી ગઈ. મેં તેને એક કે બે વાર પહેલાં રડતાં જોયેલી, પણ મેં તેને આ રીતે રડતાં પહેલાં ક્યારેય નહોતી જોઈ. મારી બહેન અને હું એકદમ ડરી ગયા હતાં અને અમે પણ રડતાં હતાં, પરંતુ અમારા રુદનનું કારણ અમારી માતાને આ રીતે રડતા જોવાનું હતું. અંતે મેં તેને કહ્યું ‘અમને ખબર નથી પડતી કે શું કરીએ કેમ કે અમે આ પહેલાં તને આટલી નબળી પડી જતાં ક્યારેય જોઈ નથી’. તેને અમારી સામે જોયું અને પ્રેમાળ પરંતુ મજબુત સ્વરે બોલી, ‘હું નિર્બળ નથી. તમે કલ્પના પણ ન કરી શકો એટલી મજબુત છું. હું ફક્ત અત્યારે અતિસંવેદનશીલ બની ગઈ છું. જો હું નિર્બળ હોત, તો હું મરી ગઈ હોત.’

હવે જયારે કોઈ તમને મજબુત બનવા કહે કે પછી કોઈ એમ કહે કે તમે નિર્બળ છો, કે પછી તમે પોતે અંદરથી નિર્બળતાનો અનુભવ કરી રહ્યાં હોવ તો ત્યારે ઉપરોક્ત વાર્તાને યાદ કરી લેજો. જો તમને આઘાત લાગ્યો હશે કે તમને જો ઈજા પહોંચી હશે તો ઘાવ તો પડવાનો જ છે. જો તમે તમને પડેલા ઉજરડો જલ્દી રૂજાય એમ ઇચ્છતાં હોવ તો તમારે તેની કાળજી લેવી પડશે. જયારે ઘાવ તાજો હોય છે ત્યારે તેમાં ઇન્ફેકશન કે વધારે બગાડ થવાની સંભાવના હોય છે. તેને કહેવાય છે અતિસંવેદનશીલતા. તે એક સ્થિતિ હોય છે, એક અસ્થાઈ અવસ્થા. જયારે તમે આઘાત અનુભવો છો ત્યારે તમે એક પ્રકારની અસહાયતાનો અનુભવ પણ કરો છો, ત્યારે તમે તમારી સામાન્ય અવસ્થામાં નથી હોતા, અને આ અવસ્થામાં તમે અતિસંવેદનશીલ હોવ છો. તેનો અર્થ એ નથી કે તમે એક નિર્બળ વ્યક્તિ છો, તેનો અર્થ ફક્ત એટલો જ છે કે તમે સાજા થઇ રહ્યાં છો, તેનો અર્થ એ છે કે તમે એક માનવ છો, તેનો અર્થ એટલો જ છે કે તમે બિલકુલ સામાન્ય છો.

નિર્બળતા ત્યારે કહેવાય જયારે બીજા તમને જેવા કહેતાં હોય ત્યારે તમે પણ તમને એવાં જ માનવા લાગો, જયારે તમે સ્વ-દયા ખાવા લાગો છો, જયારે તમે જ તમારો દરજ્જો થોડો નીચે ઉતારો છો, જયારે તમે પોતે એવું માનવા લાગો છો કે તમે કોઈ બીજાનાં માપદંડ મુજબ બંધબેસતા નથી અને માટે તમે નક્કામાં છો. ખાલી તમે તે માપદંડમાં બંધબેસતા નથી તેનો અર્થ તમે નક્કામાં છો તેવો નથી. ફક્ત જયારે તમે સામેની વ્યક્તિને ઇચ્છતાં હોવ છો અને તે તમને બદલામાં એટલાં પ્રમાણમાં નથી ઈચ્છતી હોતી, તેનો અર્થ એ નથી કે તમારે તમારી જાતને બદલી નાખવાની જેથી કરીને તે તમને ઈચ્છવા લાગે, તેનો અર્થ એમ પણ નથી કે તમે તેને લાયક નથી. એનો અર્થ ફક્ત એટલો જ થાય કે અહી જે મેળ છે તે બરાબર નથી. સાત નંબરનાં જૂતા છ નંબરના પગ માટે લાયક નથી એવું નથી હોતું, એ ફક્ત માપના નથી એટલું જ. જેમ બંધબેસતા ન હોવું તેઓ અર્થ લાયક ન હોવું તેવો નથી તેવી રીતે જ અતિસંવેદનશીલ હોવું તેનો અર્થ નિર્બળ હોવું તેવો નથી. કોઈને પણ તમારી ઉપર તમારી કિંમતનું લેબલ લગાવવાની છૂટ ન આપો.

હું એમ નથી કહી રહ્યો આપણે સ્વ-સુધાર માટે કામ ન કરવું જોઈએ, હું એવી ભલામણ પણ નથી કરી રહ્યો કે આપણે આપણી ખામીઓ અને મર્યાદાઓને અવગણવી જોઈએ, હું ફક્ત એટલું કહી રહ્યો છું કે તમારે તમારી જાતને કોઈ બીજાનાં ખોટા માપકાંટા ઉપર તોલાવવાની જરૂર નથી. જો તમે એવું માનતાં હોવ કે તમારે તમારા કોઈ પાસા ઉપર કામ કરવાની જરૂર છે, તો ચોક્કસ આગળ વધો, પણ તમે જો ખરેખર એવું ઇચ્છતાં હોય તો જ. જીવન કોઈ યુદ્ધ નથી, તમે કોઈ બોક્સિંગ રીંગમાં નથી કે જ્યાં તમે તમારા હરીફને પરાસ્ત ન કરી દો કે પછી સમય પૂરો ન થઇ જાય ત્યાં સુધી તમારે તમારી તાકાત બતાવવા માટે સતત લડતા રહેવાનું છે. કોઈ વખત, હકીકતમાં તો મોટાભાગે, એક ડગલું પાછું પડી જવું, રડી લેવું, તમે જે છો તે બની રહેવું, તમારી જાતને અભિવ્યક્ત કરવું એ બધું બિલકુલ બરાબર હોય છે. તમારી લાગણીઓને પ્રદર્શિત કરવાથી તમે નિર્બળ નથી થઇ જવાનાં; ઉલટું એ તો એમ દર્શાવે છે કે તમે કેટલાં ઈમાનદાર છો. તમારા જીવનનો ફક્ત એક ભાગ તૂટી જાય તેનો અર્થ એ કદાપિ નથી થતો કે તમે નિર્બળ છો કે લાયક નથી, તેનો અર્થ એવો પણ જરૂરી નથી કે વાંક તમારો છે. એ કદાચ એવાં સમય જેવી વાત છે જયારે તમે એક દિવસ તડકા વાળા દિવસે છત્રી લીધા વગર બહાર નીકળ્યા અને ત્યારે જ સાંબેલાની ધારે વરસાદ તૂટી પડ્યો.

જો તમે તમારી જાત ને કોઈ એક ભેટ આપી શકતાં હોવ, જો તમે તમારી જાતને બદલવા માટે કોઈ એક જ નિયમ લેવા માટે માંગતા હોવ, તો તે એ હોઈ શકે: ક્યારેય કોઈ તમને તમારી શું કિંમત છે તે ન કહી જવું જોઈએ, તમે તમારી જાતને કઈ રીતે જુવો છો તે ક્યારેય બીજાને નિર્ધારિત ન કરવા દો. હવે પછી ક્યારેય કોઈ તમારી લાગણીને અવગણે અને તમને મજબુત બનવાં કહે, ત્યારે મહેરબાની કરીને સમજી લેશો કે તે વ્યક્તિ તમારી લાગણીઓ વહેંચવા માટે યોગ્ય પાત્ર નથી. એનાં કરતાં તો અરીસા સાથે વાત કરી લેવી વધારે સારું. કાં તો પછી તમારી ટેલીફોન કંપનીના કસ્ટમર કેર ને ફોન કરી તમને થોડી મીનીટો સાંભળી લેવાં માટે વિનંતિ કરવી વધારે સારુ. તમે કંપનીના આટલાં વર્ષો સુધી એક વફાદાર ગ્રાહક રહ્યાં છો અને માટે તે ઓછાનામે તમારા દુ:ખની વાત પાંચ મિનીટ ફક્ત સાંભળી લે. વારુ, હું મજાક કરું છું, વર્ષનો અંત એક મજાકથી કરવો કઈ ખોટું નથી એવું હું માનું છું.
(Image credit: Michael Naples)
શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

 

Friday, 20 December 2013

જયારે કોઈ તમને વળતો પ્રેમ ન કરે

જયારે એક સફરજન તૂટી પડે છે ત્યારે તમે શું કરી શકો તેમ હોવ છો? હૃદયનાં મામલામાં પણ એવું જ હોય છે, પ્રેમમાં કઈક એવું જ હોય છે.
મારી આજે આ વિષય ઉપર લખવાની કોઈ યોજના નહોતી, પરંતુ અસંખ્ય વાંચકોએ મને ઈ-મેઈલ કરીને જણાવ્યું કે તેઓ જો કોઈ તમને વળતો પ્રેમ ન કરે તો શું કરવાનું તેનાં ઉપર મારી હવે પછીની પોસ્ટની આતુરતાથી રાહ જોઈ રહ્યાં છે. તો લો આ રહી તે પોસ્ટ. હું તમને શરૂઆતમાં જ કહી દઉં કે જો કોઈને તમે પ્રેમ કરતાં હોવ અને તે તમને વળતો પ્રેમ ન કરતું હોય તો તમે ભાગ્યે જ કશું કરી શકો. સામેની વ્યક્તિ કદાચ બદલાઈ શકે, અને તે ફરીને પાછી તમારી પાસે આવે પણ ખરી, પરંતુ તે તમને તમે તેને જે રીતે પ્રેમ કરો છો તેવી જ રીતે તમને પ્રેમ નહિ કરે. મેં અનેક યુગલો એવાં જોયા છે અને હજારો (શબ્દશઃ) ઈ-મેઈલના જવાબ આપ્યા છે અને મને હજી કોઈ પણ એવું જોવા નથી મળ્યું. હા, એવું શક્ય છે કે બે વ્યક્તિઓ એકબીજા સાથે કટિબદ્ધતા કે કાળજીને કારણે એક મૈત્રીપૂર્ણ ઢંગથી સાથે રહેવાનું ચાલુ રાખે. હકીકતમાં, આવું સામાન્યતઃ બનતું પણ હોય છે, પરંતુ, પેલી ઉષ્મા ભરી લાગણીઓ કે જે પહેલાં તેમની વચ્ચે પ્રવર્તતી હતી તે હવે ભાગ્યેજ પાછી ફરતી હોય છે. લોકો શા માટે એક બીજાને પ્રેમ કરવાનું બંધ કરી દે છે અને તમને જો વળતો પાછો પ્રેમ ન મળતો હોય તો તમે શું કરી શકો? વાંચતા રહો આગળ.

એક યુવતી હોય છે જે એક યુવાનનાં ઊંડા પ્રેમમાં હોય છે. તે યુવાન એક ખુબ જ ગુસ્સા વાળો વ્યક્તિ હોય છે, પરંતુ તે ખાતરી આપે છે કે તે લગ્ન પછી બદલાઈ જશે. પેલી યુવતી તેને પ્રેમ કરતી હોય છે માટે તેનો વિશ્વાસ કરે છે, કારણકે તે એવું માનવા માટે ઇચ્છતી હોય છે કે તે બદલાઈ જ જશે. માટે, તેઓ બન્ને પરણી જાય છે. લગ્ન પછી પતિ અત્યંત અત્યાચારી બની જાય છે. પ્રથમ વર્ષે તો તે યુવતી પોતે વિશ્વાસ જ નથી કરી શકતી કે તેનો પતિ લગ્ન પહેલાં જે વચનો આપ્યા હતાં તેનાંથી બિલકુલ વિપરીત જ વર્તન કરતો હતો. બીજા વર્ષે તેને લાગ્યું કે પરિસ્થિતિમાં કઈક બદલાવ આવશે. ત્રીજા વર્ષે, તે પોતે બદલાવાની કોશિશ કરવા લાગી એવું વિચારીને કે તેનાંથી કદાચ તેનો પતિ પણ બદલાઈ જશે અને બન્ને જણા સુખી અને ખુશીભર્યું જીવન જીવી શકશે. ચોથા વર્ષે, તેને લાગવા માંડ્યું કે કશું બદલાશે નહિ અને ત્યારબાદ એક વર્ષ પછી, તેઓએ છૂટાછેડા લઇ લીધા.

ખુબ જ વ્યથિત અને એક ચોંટ ખાધેલી તે યુવતીએ નક્કી કર્યું કે તે ફરી ક્યારેય લગ્ન નહિ કરે. પરંતુ, થોડા વર્ષો પછી, તે બીજા યુવક સાથે પરણી ગયી. આ વખતે, તે યુવક ખુબ જ પ્રેમાળ હતો, થોડો કઈક વધારે પડતો જ. પ્રથમ યુવાનની સરખામણીમાં તે તેનો એકદમ વિરુદ્ધ હતો પણ અધિકતમ વિરુદ્ધ હતો. કોઈ અજ્ઞાત કહી શકાય તેવાં ધાર્મિક કારણો આગળ ધરીને તે તેની સાથે સુવાનું ટાળતો. કોઈ ધાર્મિક સંસ્થાનાં સભ્યોનાં માધ્યમથી તેઓ બન્ને એકબીજાને મળ્યાં હતાં માટે તે યુવતીએ તેનો વિશ્વાસ કર્યો. એવું વિચારીને કે આખરે તે તેનું ધ્યાન તો રાખે છે અને અત્યાચારી તો નથી આમ તે યુવતીએ ગાઢ પ્રણયથી મુક્ત એવાં આ લગ્ન-જીવનને સ્વીકારી લીધું. વીસ વર્ષ પછી, અચાનક એકદમ જ, એક દિવસે તે યુવાન તૂટી ગયો અને કહ્યું, “હું દિલગીર છું, પરંતુ આપણી સગાઇ પછી તરત જ હું કોઈ બીજી યુવતીનાં પ્રેમમાં પડ્યો અને અમારો પ્રેમ સંબધ હંમેશાં ચાલતો જ રહ્યો.”
પેલી યુવતી એકદમ ફિક્કી પડી ગયી. તેની આખી દુનિયા ભુંસાઈ ગઈ.
“તું તેને કેટલાં વર્ષથી મળતો હતો?”
“૧૭ વર્ષથી.”
“તો તું મને હવે શા માટે આ બધું કહી રહ્યો છે?” તેને કહ્યું.
“હું આ વાત હવે વધુ વખત મારી અંદર રાખી શકું તેમ નથી.”
“તો, હવે તું શું ઈચ્છે છે?”
“મારે, છૂટાછેડા નથી જોઈતાં,” યુવકે કહ્યું.
“આ એકદમ હાસ્યાસ્પદ છે! તે મને ૧૭ વર્ષથી છેતરી!!” યુવતીએ કહ્યું. “તે પેલીને શા માટે છોડી દીધી?”
“અમારું બન્નેનું તૂટી ગયું કારણકે તે ઈચ્છતી હતી કે હું તને છોડી દઉં અને હું તેમ નહોતો કરી શકતો. તો એ બીજા કોઈકને પરણી ગયી.”
“પણ આપણી પાસે છેલ્લાં વીસ વર્ષમાં સાથે વહેંચી શકાય તેવું કશું હતું જ નહિ.”
“હા, પણ હું તારી કાળજી કરું છું,” યુવકે કહ્યું.
“આ એકદમ ગાંડા જેવી વાત છે. એટલાં માટે તું મને સ્પર્શ પણ નહોતો કરતો કારણ કે તું પેલીને પ્રેમ કરતો હતો? સાચું બોલ.”
યુવક ચુપ રહ્યો.
“કાશ તે એવું ન કર્યું હોત,” યુવતીએ કહ્યું. “તે મારી જિંદગી તબાહ કરી નાંખી. આટલાં વર્ષો સુધી હું એવું વિચારતી રહી કે હું તારા માટે એટલી સારી ને લાયક નથી. મને તો ખબર જ નહિ કે તું તો કોઈ બીજી યુવતીનાં પ્રેમમાં હશે. હું તને આ માટે ક્યારેય માફ નહિ કરી શકું.”

તેઓ બન્ને તરત જ એકબીજાથી અલગ થઇ ગયાં અને અંતે છૂટાછેડા લઇ લીધા. આ એક સત્યઘટના છે જે મેં કોઈ પણ પ્રકારની અતિશયોક્તિ વાપર્યા વગર તમારી સમક્ષ રજુ કરી છે. આ પ્રકારની ઘટના સામાન્ય નથી હોતી પરંતુ તેમ છતાં તે મેં અહી ટાંકી છે કારણ કે જયારે સામેની વ્યક્તિએ તમારો કોઈ ખ્યાલ જ નથી કર્યો ત્યારે તમે વાસ્તવમાં કશું જ નથી કરી શકતા કે જેથી કરીને તે તમને પ્રેમ કરતી થાય. તેનો અર્થ એ નથી કે સંબધોમાં સુસંવાદીતતા ફરી જાગૃત ન કરી શકાય, પરંતુ, જયારે નુકશાન જ એટલું બધું થઇ ગયું હોય અથવા તો પછી જો સામેની વ્યક્તિ જ તે સંબધ માટે કશું કરવા તૈયાર ન હોય, ત્યારે બહુ થોડી જ આશા બચતી હોય છે. જયારે સફરજન તૂટી પડે ત્યારે તમે શું કરી શકો? તમે તેને ફરી પાછુ કઈ ચોટાડી ન શકો.
જયારે તમે વિચારી શકો તે બધું જ કરી છૂટ્યા હોવ, અને જયારે તમે તમારો સૌથી ઉત્તમોત્તમ પ્રયત્ન કરી લીધો હોય અને તેમ છતાં જો તમને વળતો પ્રેમ ન જ મળતો હોય, તો ત્યારે તમારી સમક્ષ ત્રણ વિકલ્પો છે.

૧. તમારી જાતને બદલો
જો તમારી પાસે કોઈ પસંદગી જ ન હોય, જો આર્થિક, કૌટુંબિક કે પછી કોઈ અન્ય કારણસર જો તમારે તે વ્યક્તિની સાથે રહેવું પડે તેમ જ હોય, અને તે સંબધમાં તમને વળતો પ્રેમ ન મળતો હોય તો, વારુ તો પછી તમે પ્રેમની અપેક્ષા રાખવાનું બંધ કરી દો જેથી કરીને તમે શાંતિથી રહી શકો. જો તમે તેમાંથી મુક્ત ન થઇ શકતા હોય તો તમે આખરે આગળ વધતાં જાવ. માનસિક રીતે. આ કદાચ સરળ ન હોઈ શકે, પરંતુ આ એક વ્યવહારુ અને વ્યાજબી વિકલ્પ છે.

૨. સામેની વ્યક્તિને બદલો
હકીકતમાં, આ કોઈ વિકલ્પ પણ નથી, કારણકે સામેની વ્યક્તિની જો પોતાની ઈચ્છા જ ન હોય તો તમે તેને બદલી શકતા નથી. જો કે મેં અહી આ વિકલ્પ કોઈ કારણોસર મુકેલ છે. બ્રેન બ્રાઉનને ટાંકતા કહું તો, “તમે સામેની વ્યક્તિને શરમમાં મૂકીને કે તેને નીચા પાડીને તેમનું વર્તન બદલી નથી શકતા.” જો તમે સામેની વ્યક્તિમાં કોઈ બદલાવ ઇચ્છતાં હોય તો તમે તેને ગૌરવહીન કરીને તે ક્યારેય નથી કરી શકવાના. જયારે તેઓ તમારી સાથેનાં સંબંધમાં તમારી અપેક્ષાપૂર્તિ નથી કરતાં હોતા, ત્યારે તમે તેનાં વિશે સતત ફરિયાદ કરતાં રહીને ક્યારેય તમારી અપેક્ષાઓને
પૂરી નહી કરાવી શકો.

૩. વ્યક્તિ બદલી નાંખો.
ઘણીવાર, મોટાભાગનાં લોકો આ વિકલ્પ લેતાં હોય છે ફક્ત એક વધુ અન્ય અસંતુષ્ટ સંબધમાં પ્રવેશવા માટે. જયારે તમે એવું નક્કી કરો છો કે હાલમાં જે વ્યક્તિ છે તે બરાબર નથી અને તમારે કોઈ બીજા જોડે જ સંબધ બનાવવો પડશે તે પહેલાં ખાતરી કરી લે જો કે તમે આ સંબધ ટકાવી રાખવા માટે તમારાથી બનતું બધું જ હકીકતમાં અને પ્રામાણિકતાથી કરી છૂટ્યા છો. પરંતુ જો તમે સંબધમાં કોઈ અત્યાચારનો અનુભવ કરી રહ્યા હોય તો મહેરબાની કરીને તમારી જાતને કોઈ દોષ ન આપશો. સંબધમાં અત્યાચારને કોઈ પણ રીતે ન્યાયી ઠેરવી ન શકાય. એવા કિસ્સામાં, તમારું રક્ષણ કરો અને તે સંબધમાંથી બહાર નીકળી જાવ.

“મને કોઈ ઉકેલ નથી મળી રહ્યો,” એક યુવાન પોતાનાં મિત્રને પોતાની પત્ની વિષે ફરિયાદ કરતાં કહે છે. “મને ખબર નથી પડતી કે મારે શું કરવું”
“કેમ, શું પ્રશ્ન છે?”
“તેની યાદદાસ્ત દુનિયામાં સૌથી ખરાબમાં ખરાબ છે.”
“તો, તે બધું ભૂલી જાય છે?”
“અરે હું એવી આશા રાખું,” પેલાં યુવાને કહ્યું. “તે બધું જ યાદ રાખે છે, યાર.”

કોઈ વાર તમે ભૂલી જવા માટે તૈયાર છો કે નહિ તેનાં ઉપર આધાર રાખતો હોય છે, તમે અવગણવા માટે તૈયાર છો કે નહિ તેનાં ઉપર, કોઈ વાર એટલાની જ જરૂર પડતી હોય છે. લીયો ટોલ્સટોયે “એના કરેનીના” નામની રશિયન નવલકથામાં લખ્યું છે: “સુખી કુટુંબો એક જેવા હોય છે જયારે દરેક દુઃખી કુટુંબ એની પોતાની આગવી રીતે દુઃખી હોય છે.”

જીવન એ મોટાભાગે સંબધો વિશે હોય છે ધંધાદારી, વ્યક્તિગત, અને પારસ્પરિક. પ્રથમ સંબધ તમારો તમારી જાત જોડેનો હોય છે. તેનું સન્માન કરો અને તેની કિંમત કરો. તમારી જાત ઉપર અત્યાચાર ન કરો. ઉચ્ચ આત્મ-ગૌરવ વાળી વ્યક્તિઓમાં એક સામાન્ય લક્ષણ હોય છે: તેઓ પોતાની જાતની કિંમત કરે છે, તેમને શું આપવાનું છે તેની કિંમત કરે છે, અને તેઓ પોતાને પ્રેમને લાયક ગણે છે. તેઓ પ્રેમમાં માને છે. દયા અને કાળજી તેમનાં કુદરતી શૃંગાર છે. નિ:શંકપણે એવાં પણ લોકો અસ્તિત્વ ધરાવે છે કે જેમનામાં કોઈ સહાનુભુતિ કે દયા નથી, તેઓ પણ પોતે પ્રેમને લાયક હોવાનો દાવો કરતાં હોય છે. ફર્ક ફક્ત એટલો છે કે તેઓ એવું પોતાનાં અહમ્ થી કરતાં હોય છે નહિ કે આત્મ-ગૌરવથી.

જાવ! તમારા વિચારો, તમારા સમય અને તમારા જીવન વડે કઈક કરવા જેવું હોય તેવું કાર્ય કરો. મનની શાંતિ એ કોઈ આશીર્વાદ નથી પરંતુ એક કટિબદ્ધતા છે, એક પસંદગી છે. તે કાળજીપૂર્વક પસંદ કરો. જો તમે ખુશ રહેવા માટે કટિબદ્ધ થશો, તો કોઈ તમને રોકી નહિ શકે.
(Image credit: Margaret Senior)
શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

Saturday, 14 December 2013

પ્રેમ શું છે?

 પ્રેમ-કોયડો ચાર સંઘટકોનો બનેલો હોય છે. કયા કયા? વાંચો આ લેખ.
ગતાંકથી ચાલુ કરતાં, આજની પોસ્ટમાં હું તમારી સાથે પ્રેમના ચાર આધારસ્થંભ, ચાર સંઘટક વિશે વાત કરીશ. જો હું શું કહેવા માંગું છું તે સમજી શકશો તો હું તમને વચન આપું છું કે જેટલી વારમાં તમે આ પોસ્ટ વાંચવાની પૂરી કરશો ત્યાં સુધીમાં પ્રેમ વિશે તમને એક નુતન દ્રષ્ટિકોણ જડી જશે. પ્રેમ શું છે? ફક્ત કોઈનાં માટે લાગણી હોવી કે સામેની વ્યક્તિની ખુબ જ તિવ્રતાથી તૃષ્ણા રાખવી તે હંમેશાં પ્રેમ નથી હોતો. એક ક્ષણ માટે પ્રેમને કોઈ વસ્તુ તરીકે માની લો, એક એવી હસ્તિ કે જે ચાર તત્વોથી બનેલી છે. તમે આ ચારને એક સાથે લઇ આવો અને પ્રેમ આપોઆપ ચમત્કારિક રીતે ત્યાં પ્રગટ થઇ જશે. આ ચાર મુખ્ય તત્વોની ગેરહાજરીમાં તમે જેનો પણ અનુભવ કરો છો તે ફક્ત એક પ્રબળ આકર્ષણ જ હોઈ શકે છે, તે કદાચ પ્રેમાંધતા, આસક્તિ કે બીજું કઈ પણ હોઈ શકે છે પણ પ્રેમ નથી હોઈ શકતો. ચાલો તમને એક વાર્તા કહું:

એક માણસ સાંજે પોતાનાં ઘેર પોતાનાં બાળકોને જોવા માટે આવે છે, બાળકો હજુ નિશાળના ગણવેશમાં જ ઉઘાડા પગે શેરીમાં રમી રહ્યાં હોય છે. તે જેવો પોતાનાં ઘરમાં પ્રવેશે છે કે તેની નજર બાળકોનાં દફતર, મોજા, અને બુટ મુખ્ય ઓરડામાં પડેલાં હોય છે તેનાં ઉપર જાય છે. હજી થોડો આગળ જાય છે કે તેની નજરે ગંદુ ડાયનીંગ ટેબલ પડે છે જેનાં ઉપર માખણ અને જામ ઢોળાયેલાં હોય છે, ગંદી થાળીઓ પડેલી હોય છે, બ્રેડના ટુકડાંઓ આમ તેમ પડેલાં હોય છે. તેની જમણી બાજુએ એઠી થાળીઓનો ઢગલો પડેલો હોય છે. રાતનું જમવાનું બનાવેલું હોતું નથી, અને આખું રસોડું અસ્ત-વ્યસ્ત હોય છે. થોડી વિસ્મયતા અને કુતુહલતા સાથે તે તેનાં બેડરૂમમાં પ્રવેશે છે અને જુએ છે કે પલંગ પણ અસ્ત-વ્યસ્ત હોય છે, તેનો સવારનો ભીનો ટુવાલ હજુ પથારી પર જ પડેલો હોય છે, અને તેની પત્ની, હજી પોતાનાં નાઈટ ડ્રેસમાં પથારીમાં પડી પડી કોઈ પુસ્તક વાંચી રહી હોય છે.
“શું થયું છે?” તેને આશ્ચર્ય પામતાં પૂછ્યું, “ઘરમાં કોઈ ભૂતે આંટો માર્યો હોય એવું લાગે છે.”
“અરે, તે,” પત્નીએ ઠંડો જવાબ આપતાં કહ્યું. “તમને તો ખબર છે ને કે તમે રોજ મને કહેતાં હોવ છો કે આખો દિવસ હું ઘરમાં બેઠી બેઠી શું કરું છું? વારુ, હું જે કઈ પણ રોજ કરતી હોવ છું તે ખાલી આજે મેં નથી કર્યું.”

આપણી સ્વ-મહત્તાની સમજણમાં અન્ય વ્યક્તિના યોગદાનનાં મુલ્યને ઓછું આંકવું કે કદાચ સાવ અવગણી નાંખવું ય સહેલું હોય છે. તમે જે કામ કરતાં હોવ તે કદાચ જુદા પ્રકારનું હોઈ શકે છે, તે કદાચ અઘરું પણ હોઈ શકે છે પરંતુ તેનો અર્થ એવો કદાપી નથી થતો કે તે વધારે મહત્વનું બની જાય છે. પ્રેમ એ દુનિયાને બીજાની નજરે જોવાની વાત છે. આ વાત મને પ્રેમનાં ચાર ઘટકોને વર્ણવવા તરફ દોરી જાય છે. તે આ મુજબ છે:

સન્માન
જયારે બે જણા એકસાથે રહેતાં હોય છે, ત્યારે થોડો કઠીન સમય કે જેમાં તમારે એકબીજાના મતભેદનો, અસહમતીનો, અને એવાં બધાંનો સામનો કરવાનો આવતો હોય છે. પણ, એ સમયે, તમે જો સામે વાળી વ્યક્તિ પ્રત્યે સન્માનપૂર્વક વર્તવાનું પસંદ કરો અને તેનાં તરફ કોઈ કટાક્ષ કે તિરસ્કાર ન કરો તો તમારો સંબધ અકબંધ રહેશે. કદાચ તમે સહમત ન પણ થતાં હોવ તો પણ તેમનું સન્માન કરો. તેમ કરવું બધી રીતે યોગ્ય વાત છે. દરેક વખતે તમે ગુસ્સા ભર્યા શબ્દો ફેંકો છો, દરેક વખતે જયારે તમે સામે વાળાને અને તેનાં યોગદાનને નાનું સમજો છો, તેની મજાક ઉડાવો છો, ત્યારે ત્યારે પ્રેમ-પુષ્પ ઉપર એક પ્રબળ મુષ્ટિ પ્રહાર થતો હોય છે. એક બીજા સાથે અસહમત થવું સામાન્ય છે, અરે કોઈ કોઈ વખત દલીલો થવી પણ સામાન્ય બાબત છે, પણ એક બીજા સામે બરાડા પાડવા કે ઊંચા અવાજે બોલીને સામે વાળાને નીચું પાડી દેવું તે ક્યારેય બરાબર વાત નથી. તમારા ખુદના ભલા માટે એકબીજાનું સન્માન કરો. જયારે કોઈનાં આત્મ-સન્માન ઉપર આક્રમણ થાય છે, તે તરત જ, ભલેને પછી તે અસ્થાયી સ્વરૂપે હોય, પણ તે ભૂલી જાય છે કે તમે તેનાં માટે શું ભલું કર્યું છે. શા માટે? કારણ કે આત્મ-ગૌરવ, આત્મ-સન્માન કે અહમ્ તે આત્મ-સુરક્ષા સાથે જોડાયેલું હોય છે કે જે એક મૂળભૂત માનવીય દ્રષ્ટિકોણ છે. સન્માન કરવાનો અર્થ ફક્ત સામે વાળાને માન આપવા પુરતો જ મર્યાદિત નથી પરંતુ તેનો અર્થ તેમની કિંમત કરવી એવો પણ થાય છે. તેમની માન્યતાઓ કદાચ તમારી માન્યતાઓ કરતાં જુદી હોઈ શકે છે, તેમની વિચારસરણી, કાર્યપદ્ધતિ કદાચ જુદી હોઈ શકે છે. તમારાં માટે એ જરૂરી નથી કે તેની સાથે સહમત થવું જોઈએ, પરંતુ જો તમે તેમની સાથે પ્રેમ ટકાવી રાખવા માંગતા હોવ તો, તમારે તેમનું સન્માન તો કરવું જ જોઈએ.

કાળજી
પ્રેમ-કોયડાનો બીજો ભાગ છે કાળજી. જયારે પ્રેમ કાર્યાન્વિત થાય છે ત્યારે કાળજીનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. તમે કોઈને દિવસમાં બે વાર તેમને પ્રેમ કરો છો એમ કહી શકો પણ જયારે તેમને તમારી જરૂર હોય અને તમે ત્યાં ન હોવ, તો એવો પ્રેમ શું કામનો? જો તે બિમાર હોય અને તમે તેમને દવા પણ ન આપો, જો તે થોડા ભયભીત કે વ્યાકુળ હોય અને તમે તેમને શાંત પાડવાની કોઈ કોશિશ પણ ન કરો, જો તમે તેમને તેમનાં પોતાનાં માટે સારી અનુભૂતિ ન કરાવડાવો, જો તમે તેને સાંત્વના કે આલિંગન પણ ન આપી શકતા હોવ, તો એવો પ્રેમ શું કામનો? શબ્દોમાં કાળજી બતાવવી મહત્વની છે પરંતુ તમારા કાર્યોમાં કાળજી બતાવવી તે એનાંથી ક્યાંય વધુ મહત્વની બાબત છે. ખાલી બીલ ચૂકવી દેવામાં એ નથી આવી જતું પરંતુ તે સામેની વ્યક્તિને માટે બદલામાં બનતું બધું કરવાની વાત છે. કાળજી પૂર્વક બોલાયેલો હર એક શબ્દ, કાળજી માટેનો હર એક ભાવ પ્રેમને સ્ફુરે છે. તમે જે વસ્તુને પ્રેમ કરતાં હોવ તેનાં માટે તમે શું કરતાં હોવ છો, પછી ભલે તે તમારી ગાડી હોય, કોઈ ઇલેક્ટ્રિક ગેજેટ હોય, કે કોઈ સામગ્રી હોય? તમે તેની કાળજી લો છો, બરાબર? માટે, તમે જો કોઈને ખરેખર પ્રેમ કરતાં હોવ તો તમે શું કરશો? આ ગણિત તમે જાતે ગણી લેજો.

દયા
મેં એકવાર વાંચેલું, "Nobody is perfect. And, I'm Nobody!" અને આ રીતે ઘણાં લોકો જીવન જીવતાં હોય છે. તેઓ જાણતા હોય છે તેઓ સંપૂર્ણ નથી તેમ છતાં તેઓ તેવું માનતાં હોય છે અને તેવું વર્તન કરતાં હોય છે જાણે તેમનાં મોઢામાંથી નીકળેલો એક-એક શબ્દ બ્રહ્મવાક્ય છે. દયા એ સામેની વ્યક્તિ પ્રત્યે, તેની ભૂલો પ્રત્યે માયાળુ બનવાનું નામ છે. તેમજ તમારી સંપૂર્ણતા અને સર્વોત્કૃષ્ટતાની માન્યતાની કેદમાં તેમને બંદીવાન નહિ બનાવવાની બાબતનું નામ છે. કોઈવાર તમે તેમની સાથે સહમત ન હોવ, કે જયારે તમે તેમનાં દ્રષ્ટિકોણને સમજી ન શકતા હોવ, ત્યારે શું તમે દયાના દ્રષ્ટિકોણથી તમે શું જતું ન કરી શકો? આપણા પોતાનાં જ વિચારો, કાર્યો અને લાગણીઓને જ વ્યાજબી ઠેરવ્યા કરવાથી આપણે આપણી પોતાની ભૂલો પ્રત્યે જ દયાવાન બની જતાં હોઈએ છીએ. પણ દયા તો સામે વાળા પ્રત્યે દાખવીએ તો પ્રેમને રુજાવતી હોય છે. મને દુ:ખ થયું છે પણ હું જતું કરીશ એવું માફી બોલતી હોય છે. હું દિલગીર છું કે તારે આવું કઈ પણ કરવું પડે છે, તું વધુ સારાને લાયક છે, એવું દયા કહે છે. માફી સહાનુભુતિ જન્માવે છે જયારે દયા સમાનુભુતિ. અને પ્રેમ? પ્રેમ તે બન્નેને એકસાથે સિવી લે છે.

કદર
પ્રેમનું ચોથું અને અંતિમ ઘટક છે કદર. વ્યક્તિ પાંચ વર્ષની હોય કે પંચાણું વર્ષની કદર એ સામે વાળી વ્યક્તિને હંમેશા પોતે મહત્વની છે તેમ અનુભવડાવે છે, તે તેમને એવું અનુભવડાવે છે કે કોઈ તેમને પ્રેમ કરે છે, તેઓ મહત્વનાં છે. કોઈપણ વ્યક્તિ નાખુશ થવાનું જાતે પસંદ કરતી હોતી નથી. જયારે પણ તમે બીજી વ્યક્તિમાં કઈ પણ સારું જુવો, તો તેને અભિવ્યક્ત કરો, તેની કદર કરો, અને તેમને આપોઆપ વધારે સારું કરવાનું મન થશે. તમારે આ કામ કૃત્રિમ રીતે નથી કરવાનું, તમારે ફક્ત તેમની હકારાત્મક બાજુ તરફ જોવાનું છે. દરેક જણ થોડી કદર સાથે તેમ કરી શકે છે. સંબંધમાં, બે વ્યક્તિઓ, પ્રતિદિન અનેક એવી વસ્તુઓ કરતાં હોય છે કે જેની કદર કરી શકાય પરંતુ ઉપર બતાવેલા ત્રણ ઘટકોની ગેરહાજરીમાં સામેની વ્યક્તિ શું સારું કરી રહી છે તે બાબતમાં આપણે બિલકુલ બેખબર બની રહેતા હોઈએ છીએ.

ચૌદ વર્ષનાં લગ્નજીવન પછી, પતિએ ડાયવોર્સ માટે અરજી કરી.
“તું શેના આધારે ડાયવોર્સ ઈચ્છે છે?” મેજીસ્ટ્રેટે પૂછ્યું.
“યોર ઓનર, મારી પત્નીમાં બિલકુલ ટેબલ-મેનર્સ નથી. તે જયારે સામાજિક જમણ માટે ગઈ હોય ત્યારે પોતાની અસહમતી ડાયનીંગ ટેબલ ઉપર વ્યક્ત કરે છે.”
“તમે બન્ને ચૌદ વર્ષ સુધી એકબીજા સાથે હતાં, અને અચાનક ટેબલ મેનર્સ આજે એક મુદ્દો બનીને ઉભો રહ્યો?”
“હા, યોર ઓનર, કારણ કે હજી ગયા મહીને જ મેં મેનર્સ અને એટીકેટ ઉપર એક પુસ્તક વાંચ્યું. પુસ્તક વાંચ્યા પછી મેં અવલોકન કર્યું કે તેનામાં એક પણ સારી ટેવ નથી.”

જેમ જેમ આપણે મોટા થઈએ છીએ અને નવા નવા દ્રષ્ટિકોણ મેળવતા જઈએ છીએ, તેમ તેમ આપણી પ્રાથમિકતાઓ પણ બદલાતી જતી હોય છે, તેમ ઘણી વાર આપણે સામેની વ્યક્તિ પણ બદલાય તેવું ઇચ્છતાં હોઈએ છીએ. અને સામેની વ્યક્તિ પણ જો કે તેનાં પોતાનાં નવા પાઠ ભણવાની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થઇ રહી હોય છે. ફક્ત હવે તમે થોડું વધુ જાણો છો કે થોડું જુદું જાણો છો તેનો અર્થ એવો નથી કે સામેની વ્યક્તિ તમારા પ્રેમ માટે લાયક કે બરાબર નથી. તમારી પ્રાથમિકતાઓ નક્કી કરો.

મોટાભાગે જયારે પણ લોકો એમ કહેતાં હોય છે શું તમે મને પ્રેમ કરો છો, ત્યારે ખરેખર તેમનો અર્થ એ હોય છે કે “શું તમે મને ઈચ્છો છો? શું તમને મારી દુનિયામાં કોઈ પણ અન્ય વ્યક્તિ કે વસ્તુ કરતાં વધારે જરૂર છે?” અને ત્યારબાદ તેની પાછળ ધારણા એ આવતી હોય છે કે “તો માટે જો તું મને ઈચ્છતો/ઇચ્છતી હોય તો મને ખાતરી છે કે તું મને ખુશ રાખવાં માટે, મારી કાળજી કરવા માટે શક્ય હોય તે બધું જ કરીશ. અને તે પણ હંમેશાં.” ઘણી બધી વાર, એવી લાગણીને આપણે પ્રેમ ગણી લેવાની ગેરસમજણ કરી લેતાં હોઈએ છીએ, એવી લાગણી કે જેમાં સામેની વ્યક્તિની ખુબ જ તિવ્રતાથી ખેવના કરવામાં આવતી હોય કે પછી એવી ઈચ્છા કે સામે વાળી વ્યક્તિ પોતાની ખુબ જ તિવ્રતાથી ખેવના રાખે. એ કદાચ પ્રેમનો એક પ્રકાર હશે પરંતુ તે ક્યારેય ટકાઉ નથી હોતો. સત્ય તો એ છે કે, વાસ્તવિક જીવનમાં, આ પ્રકારનો પ્રેમ ફક્ત ટુંકા સમય માટે થતો હોય છે, અને ત્યારબાદ લોકો સંબધમાં પ્રવેશતાં હોય છે. એક વાર જયારે સાથે રહેવાનું, પ્રેમ કરવાનું અને એકબીજાને જોવાનું જયારે નિત્યક્રમ બની જાય છે ત્યારે તેઓ ઉપર કહેલાં એક કે ચારેય ઘટકોને અવગણવાનું ચાલુ કરી દે છે. અને જેવું એવું બને છે કે તરત પ્રેમ સુકાવા લાગે છે અને લાંબો સમય ટકતો નથી.

સાશ્વત પ્રેમ હંમેશાં બે-તરફી હોય છે. તમે કોઈને બદનસીબે કે પછી તેનાં ઉપર ઉપકાર કરીને પ્રેમ ન કરી શકો, તે લાંબો ટકશે પણ નહિ. શરૂઆતમાં, પ્રેમ એક પ્રબળ લાગણી હોય છે પછી એક પ્રબળ ઈચ્છા. ત્યારબાદ, તે એક કાર્ય હોય છે, સમાગમનું નહિ પરંતુ પ્રેમ કરવાનું કાર્ય, અને તેમાં થોડા પ્રયત્નની બન્ને તરફથી જરૂર હોય છે.

હવે પછી ફરી ક્યારેય તમે કોઈને પ્રેમ કરો છો તેમ કહો, ત્યારે તમારી જાતને પુછજો શું તમે તેમનું સન્માન કરો છો, તેમની કાળજી કરો છો, શું તમે તેમનાં તરફી દયાળુ અને તેમની કદર કરનાર છો. હા? તો હવે તમારી જાતને પૂછો કે શું તમારી ક્રિયાઓમાં પણ તે દેખાય છે ખરું. હા? તો આ પ્રેમ છે. અને શું તમે તેમને ઈચ્છો પણ છો? હા? મોટું બોનસ. મિત્રતા, આનંદ, અન્યોન્યતા, એક શાંતિ અને સલામતીની ભાવના પ્રેમાળ વાતાવરણમાં આપોઆપ આવી જતી હોય છે. પ્રેમમાં બધું વધતું જતું હોય છે.

અને જો તે વ્યક્તિ તમને વળતો પ્રેમ ન કરતી હોય તો શું? બીજા કોઈક દિવસે જોઈશું.
(Image credit: Bella Puzzles)
શાંતિ.
સ્વામી

P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

 

Saturday, 7 December 2013

પ્રેમ અને આસક્તિ

 જીવનનાં વૃક્ષ ઉપર ઈચ્છાઓના પીંજરામાં આસક્તિના પંખીઓ કેદ હોય છે. જયારે પ્રેમ મુક્તપણે વિહરે છે.
“બિનશરતી પ્રેમ શું છે?” કોઈએ મને એક દિવસે પૂછ્યું હતું. “હું કોઈને બિનશરતી પ્રેમ કેવી રીતે કરી શકું?” આ પોસ્ટમાં અને આવતી પોસ્ટમાં હું થોડું પ્રેમ વિશે અને હું તેને કઈ રીતે જોઉં છું તેનાં વિશે લખીશ. જો કે ભૂતકાળમાં મેં પ્રેમ ઉપર લખેલું છે તે તમે અહી વાંચી શકો છો, છતાં હું આ વિષય ઉપર થોડું વધારે વર્ણન કરીશ. “હું તને પ્રેમ કરું છું તેનો અર્થ પણ ખરેખર શું થાય છે?” મેં એક વાર થોડા લોકોનાં સમૂહને એ સવાલ પૂછ્યો. “એનો અર્થ આપણને એ વ્યક્તિ માટે લાગણી છે તેવો થાય,” એકે જવાબ આપ્યો. પણ લાગણી હોવાનો અર્થ શું થાય? હું બિનશરતી પ્રેમ કે ફક્ત પ્રેમ ઉપર કઈ લખું તે પહેલાં પ્રેમ અને આસક્તિ વચ્ચેનો ફરક સમજી લેવો મદદરૂપ રહેશે. અહી એક નાનકડી વાર્તા તમારા માટે:

એક શાંત પ્રકૃતિનો વ્યક્તિ, એક વાર પોતાનાં મિત્રો સાથે એક સ્થાનિક સ્થળે બેઠો હતો. એને થોડું ડ્રીંક કર્યા પછી, એ થોડો ખુલીને પોતાનાં મિત્રોને બોલવા માંડ્યો, “શું તમે મને પ્રેમ કરો છો?”
“અરે બિલકુલ કરીએ છીએ,” તેનાં મિત્રોએ કહ્યું, “માટે જ તો આજે આપણે સાથે બેઠા છીએ.”
“તો, તમને ખબર છે મારે શું જોઈએ છીએ?”
કોઈએ કઈ જવાબ આપ્યો નહિ.
“જો તમને ના ખબર હોય કે મને શું જોઈએ છીએ, તો તમે કેવી રીતે કહી શકો કે તમે મને પ્રેમ કરો છો?”

આ વાક્ય ઘણું બધું કહી જાય છે. પ્રેમ સામેની વ્યક્તિને તમારા મત મુજબ શું જોઈએ છીએ તે નહિ પણ તેને ખરેખર શેની જરૂરત છે તે સમજી લેવાની વાત છે. આ પ્રેમ અને આસક્તિ વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત છે. પ્રેમ સામેની વ્યક્તિની ખુશીમાં પોતાને પામવાનું નામ છે, જયારે આસક્તિ સામેની વ્યક્તિ આપણી પોતાની ઈચ્છા અને શરત મુજબનો હોવાને લીધે મળતી ખુશીનું નામ છે. આપણે જ્યાં સુધી કોઈકની ખરી જરૂરિયાત શું છે તે શોધી કાઢીને તેને તે આપવાની કોશિશ નથી કરતાં ત્યાં સુધી આપણે એમ ન કહી શકીએ કે આપણે તેમને પ્રેમ કરીએ છીએ. આસક્તિ તમારા પ્રિય પંખી માટે સોનાનું પીંજરું ખરીદવા સમાન છે, તેને ઉત્તમ ખાવાનું આપવાનું પણ તે પંખીને પોતાની નજર સમક્ષ જ રાખવાનું નામ આસક્તિ છે, અને જયારે પ્રેમમાં તે પીંજરાનું દ્વાર ખોલી નાંખીને પંખીને મુક્ત કરવાનું નામ છે. માન્યું કે પ્રશ્ન ત્યારે ઉભો થાય કે જયારે પંખી એમ કહે કે મારે તારો ખોરાક ખાવો છે અને તારા પીંજરામાં આરામ કરવો છે પણ મારી ઈચ્છા અને અનુકુળતા મુજબ મારે મુક્તપણે વિહરવું પણ છે. વારુ, સંબંધોની દુનિયામાં તમારું સ્વાગત છે. વિચિત્ર લાગશે પણ હકીકત છે.

આસક્તિ એમ કહે છે કે તું મારો છે અને પ્રેમ એમ કહે છે કે હું તારો છું. પ્રેમ એ ફક્ત અને ફક્ત પોતાની વાત માટે નથી, એ શાંતિ વિશે, ખુશી વિશેની વાત છે. જયારે આસક્તિ એ માલિકીભાવનું બીજું નામ છે, અને ખાલી માલિકીભાવ જ નહી પણ ફક્ત ને ફક્ત પોતાની માલિકીપણાની વાત વિશે હોય છે. આસક્તિ એમ કહે છે મારી પાસે તારા તરફથી જે હોય તે બીજી કોઈ વ્યક્તિ પાસે ન હોવું જોઈએ. હું એવું કોઈ લેબલ નથી લગાવતો કે આ સાચું છે કે ખોટું, કે હું એમ પણ નથી સુચવી રહ્યો એક એક સંબધ, ખાસ કરીને વૈવાહિક સંબધ, ને કોઈ પરસ્પર સહમતીથી એક ઢાંચો ન હોવો જોઈએ, વાસ્તવમાં હોવો જ જોઈએ. હું ફક્ત એમ કહી રહ્યો છું કે આસક્તિમાં સૂચનાઓ અને નિયમો હોય છે જયારે પ્રેમમાં પ્રેરણા અને કાળજી હોય છે.
ચોક્કસ મેં તમને એક આદર્શ વ્યાખ્યા તો કહી દીધી પરંતુ આ કોઈ આદર્શ દુનિયા તો નથી જ. માટે, આપણી દુનિયામાં, પ્રેમ સામાન્ય રીતે એક દાવાથી વિશેષ બીજું કઈ નથી અને તેમાં પણ મોટાભાગે આસક્તિ, માલિકીભાવ અને ઇચ્છાઓ વણેલી હોય છે. પ્રેમ એમ કહે છે કે મારે તને દુ:ખ નથી પહોંચાડવું અને આસક્તિ એમ કહે છે મારે તને ગુમાવવો નથી. તફાવત જુઓ.

“મને પાસ્તા પ્રત્યે નફરત છે. હવે પછી મને ક્યારેય પાસ્તા દેખાવા ન જોઈએ,” એક પતિએ પોતાની પત્નીને કહ્યું.
“હું તને ક્યારે સમજી શકીશ?” તેની પત્નીએ ચિલ્લાતા કહ્યું. “સોમવારે તને પાસ્તા ગમ્યા, મંગળવારે તો તને પાસ્તા ઉપર પ્રેમ આવી ગયો હતો, બુધવારે તે પાસ્તા ખાધા હતાં, ગુરુવારે તને ખુબ ભાવ્યાં હતાં, શુક્રવારે પણ તે ખાધા, અને અચાનક શનિવારે, તું મને એમ કહે છે કે તને પાસ્તા પ્રત્યે નફરત છે. તારા પર તો વિશ્વાસ જ આવે તેમ નથી.”

જો તમે એમ ઇચ્છતાં હોવ કે તમારો પ્રેમ ખીલે, તેમાંની તાજગી હંમેશા જીવંત રહે તો સમજી લો કે સ્વતંત્રતા હંમેશા તાજગીને બળતણ પૂરું પાડે છે. પ્રેમ એ સમજવાનું નામ છે જયારે આસક્તિ એ દબાવનું નામ છે. એક સ્વતંત્રતા આપે છે જયારે બીજું પકડી રાખે છે. પ્રેમમાં પડવું એ એક તુરંત થતી વાત છે, પણ તેને પારોપાર જોવો એ ધીમી, સતત, કાળજીપૂર્વક અને નાજુકાઈથી થતી પ્રક્રિયા છે. પ્રેમમાં પડવું એ થોડું સહેલું છે, કોઈને દુનિયાની બીજી કોઈ પણ ચીજ કરતાં પ્રાપ્ત કરવું એ કોઈ અસામાન્ય કહી શકાય એવું નથી. આખરે તો તમે એમને મેળવવા માંગો છો કારણકે “તમને” તે ગમતાં હોય છે, અને માટે, તમારે તેમને મેળવવા હોય છે, માટે તમે સામેની વ્યક્તિ તમને ઈચ્છે એનાં માટે તમે સખત કોશિશ કરો છો. અને જયારે તેમ ન થાય ત્યારે તમે તે વ્યક્તિને પકડી રાખો છો એવી આશાએ કે કોઈ એક દિવસે તે પણ તમને જેમ તમે તેમને જેટલી તીવ્રતાથી ઈચ્છો છો તેમ ઈચ્છવાની શરૂઆત કરશે. આ આસક્તિ છે. કદાચ થોડું દુઃખ લાગે તેવું  છે પણ જો તે તમને અત્યારે જ નથી ઇચ્છતાં તો પછી તે તમને પાછળથી પણ નહિ ઈચ્છે.

તમને એવી ઈચ્છા હોય છે કે કોઈ અન્ય તમને પ્રેમ કરે કારણકે તમે તમને ખુદને પ્રેમ કરવાનું હજી શીખ્યા નથી, તમે હજી તમારી અંદર એ અગ્નિ પ્રજ્વલિત કર્યો નથી, તમે તમારી જાતને ઘણાં બધા લોકોને સોંપવાની કોશીસ કરી જોઈ છે, પણ તેનાંથી કામ થયું નથી. એ એટલાં માટે નથી થયું કારણકે તમે તમારી જાતને, ખુદ પોતાને પ્રથમ નથી સોંપતા. તમે તમારું પોતાનું જીવન નથી જીવતાં, તમે તમારા ઉપર ધ્યાન આપતાં જ નથી, પરંતુ તમે કોઈ અન્યનાં જીવનનો ભાગ બની જીવી રહ્યા છો, બીજાનાં ધ્યાનનું કેન્દ્ર બનવાં માટે જીવી રહ્યા છો. વાસ્તવમાં તમે આનાથી વધારે સારા જીવનને લાયક હોવ છો.

આસક્તિ રહિત પ્રેમ કરવો એ શા માટે એટલું અઘરું છે? કારણકે તમે પ્રેમને એક સ્વતંત્ર લાગણી તરીકે જુવો છો. સત્ય તો એ છે કે, પ્રેમ બીજું બધું જ છે પણ સ્વતંત્ર નથી હોતો. બીજી પોસ્ટમાં હું પ્રેમના ચાર આધારસ્થંભ વિશે લખીશ અને જયારે તમે કોઈને પ્રેમ કરતાં હોવ પણ તે તમને વળતો પ્રેમ ન કરતુ હોય તો શું કરવું તેનાં વિશે પણ લખીશ.
(Image credit: Chrissy Dwyer)
શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

 

Share