Saturday, 27 December 2014

૨૦૧૪ - એક ઝાંખી

દરેક ક્ષણ પસાર થઇ જ જતી હોય છે, દરેક ઋતુઓ પસાર થઇ જતી હોય છે અને બીજી આવતી હોય છે. આ સમયનું સત્ય છે.
બીજું એક વર્ષ પસાર થઇ ગયું, ૫૨ અઠવાડિયા કે ૩૬૫ દિવસો કે ૮૭૬૦ કલાકો કે પછી ૫,૨૫,૬૦૦ મીનીટો. તમારે જે રીતે ગણતરી કરવી હોય તે રીતે, આ એક ઘણો મોટો સમય હતો જે જતો રહ્યો. એ સમય, કે જે ક્યારેય પાછો નહિ આવે. થોડા દિવસ પહેલાં, અમુક લોકોએ નુતન વર્ષ માટેનો વિડીઓ સંદેશ રેકોર્ડ કરવાની મને વિનંતિ કરી. મેં થોડી ક્ષણો માટે તેનાં ઉપર વિચાર કર્યો અને મેં નક્કી કર્યું કે આ વખતે એવું કશું નથી કરવું, મને નથી લાગતું કે મારી પાસે કશું પણ નવું કહેવા જેવું કઈ હોય. શું કહું તમને? કે આપણે આપણા ગુસ્સાને કે નકારાત્મકતાને ત્યાગી દેવી જોઈએ, કે પછી આપણે હંમેશા ખંતીલા બનવું જોઈએ, કે પછી, આપણે દયાવાન બનવું જોઈએ? કે પછી મારે તમને એમ કહેવું જોઈએ કે તમારું સત્ય તમે જાતે શોધી કાઢો? તમને આ બધી અને બીજી અનેક વાતોની પહેલેથી જ ખબર છે.

આપણે બધા આપણા જીવનમાં ધ્યેય નક્કી કરીએ છીએ અને આપણામાંના મોટાભાગનાં લોકો આપણી પોતાની ઈચ્છા અને ધ્યેયપ્રાપ્તિ પ્રત્યે પ્રયત્નશીલ પણ રહેતા હોય છે. મેં એવું અનુભવ્યું છે જ્યાં સુધી સામે વાળાને પોતાને તેમ કરવાની ઈચ્છા ન હોય ત્યાં સુધી તમે કોઈને પણ એ ફરજ નથી પાડી શકતા કે તે તમને સાંભળે કે પછી તે તમારો દ્રષ્ટિકોણ સમજે. તમારી આજુબાજુનાં લોકો તેમની પોતાની અનુકુળતા મુજબ જ તમારી પાસે આવશે, તમારી આસપાસ ટહેલશે, કે તમારી સામે ટકરાશે કે પછી તમારી આગળથી ઉભા થઇને ચાલતાં પણ થઇ જશે. બહુ ઓછા એવાં લોકો હોય છે કે જેમને ખરેખર તમારી પડી હોય છે. જો આપણે અન્ય વ્યક્તિને બદલાવાનો જે સંઘર્ષ છે તેમાંથી આપણે જાતને આઝાદ કરી દઈએ તો આપણા જીવનનાં નેવું ટકા પ્રશ્નોનો તુરંત જ અંત આવી જશે.

સામે વાળાને બદલાવવું અમુક સમયે જરૂરી હોય છે, લોકો મને એવું કહેતાં હોય છે. સહમત છું. કારણકે નહિતર જો કદાચ તે તમને કે તમારા માટે જે અગત્યનું હોય તેને નુકશાન પહોંચાડે તો, તેઓ કહેતાં હોય છે. તો ત્યાંથી ઉઠીને ચાલ્યા જાવ, એ મારો જવાબ છે. અને, જો તમે ત્યાંથી ઉઠીને ચાલી ન જઈ શકો તેમ હો તો? તો તેનો અસ્વીકાર કરો. અને, જો તમે તેનો અસ્વીકાર પણ ન કરી શકો તેમ હો તો? અવગણો. પરંતુ જો અવગણી પણ ન શકો તો? સ્વીકારો. અને, જો તમે સ્વીકારી પણ ન શકો તો? તો કરો સહન. જો આપણે આપણી જાતને તેમાંથી દુર ન લઇ જઈ શકતા હોય, અસ્વીકાર, અવગણના, કે સ્વીકાર પણ જો ન કરી શકતા હોય તો પછી આપણે આપણી જાત માટે સહન કર્યા સિવાયનો કોઈ વિકલ્પ છોડતા જ નથી. અને, શું સહનતાને ટાળી શકાય એવો કોઈ માર્ગ છે ખરો? હા; તમારો આનંદનો જે ખરો સ્વભાવ છે તેનાં ઉપર ધ્યાન કરો. તમારું અસ્તિત્વ સાશ્વત અને અનંત છે, કોઈ તમને કેવી રીતે રાખે તેનાં કરતાં પણ તે પરે છે. અને આ વાતનો ફક્ત અનુભવ થઇ શકે, સમજી ન શકાય.

તો આ છે મારો નુતન વર્ષનો સંદેશ: આપણે આપણા દુઃખથી ઉપર ઉઠી શકીએ છીએ. અને તેમ કરવા માટે, આપણે આપણી જે પસંદગીઓ કરીએ છીએ તેની જવાબદારી લેવી જોઈએ. આપણા માટે જે મહત્વનું હોય તેની કાળજી આપણે જાતે જ લેવાની છે. સામે વાળી વ્યક્તિ આપણી કદર કરે, આપણને સમજે કે આપણા માટે મહત્વના વિચારો જે છે તેને ટેકો આપે તેવી અપેક્ષા આપણે ન રાખી શકીએ (વાસ્તવમાં આપણે રાખવી પણ ન જોઈએ). છેલ્લાં ત્રણ વર્ષોમાં મેં અસંખ્ય ઈ-મેઈલ વાંચ્યા છે અને તેનાં જવાબો આપ્યા છે, તેનાં વિશ્લેષણ પછી આ એક ખુબ જ મહત્વનો પાઠ હું શીખ્યો છું. આજે, મારી પાસે તમારા માટે કહેવાની કોઈ વાર્તા કે કોઈ રમુજ નથી. એનાં બદલે આજે હું તમારી પાસે થોડી મહત્વની એવી યોજનાઓની પ્રગતી વિષે વાત કરીશ અને અમુક ચોક્કસ લોકો પ્રત્યે મારી કૃતજ્ઞતા વ્યકત કરવા ઈચ્છું છું. આપણે ઈ-મેઈલના વિષય ઉપર છીએ તો ચાલો ત્યાંથી શરુ કરીએ.

છેલ્લાં ત્રણ વર્ષમાં, ૪૦૦૦ થી પણ વધુ કલાકોનો સમય ફક્ત ઈ-મેઈલને આપ્યો છે, મેં ૯૦,૦૦૦ થી વધુ ઈ-મેઈલ વાંચ્યા છે અને ૪૦,૦૦૦ થી વધુના જવાબ આપ્યા છે. મોટાભાગે, આ બાબત અનિયંત્રિત બની ગઈ છે. મેં ઘણી પદ્ધતિઓ અજમાવી જોઈ, જેવીકે, જવાબ આપવામાં થોડું મોડું કરવું, ઓટો-રીપ્લાય મુકવો, અમુક ઈ-મેઈલને વર્ગીકૃત કરવા, કે પછી એક ફોર્મ બનાવીને ઈ-મેઈલની લંબાઈને નિયંત્રિત કરવી વિગેરે, પણ કશું જ ખરેખર કામ ન આવ્યું. મને તમારા ઈ-મેઈલનો જવાબ આપવો ગમશે, પરંતુ દિવસમાં એટલાં પૂરતા કલાકો જ નથી કે હું તે તમામ ઈ-મેઈલને વાંચી પણ શકું.

માટે ૧લી જાન્યુઆરી ૨૦૧૫થી, હું હાલનું મારું ઈ-મેઈલ એકાઉન્ટ છે તે નહિ જોઉં કે પછી હું એકલો પણ નહિ જોઉં. મારી સાથે સંપર્ક કરવાનાં બે રસ્તા છે: અહી આ ફોર્મ ભરો. કાં તો પછી તમને જે પોસ્ટ દર અઠવાડિયે તમારા ઈ-મેઈલના ઈનબોક્સમાં મળતી હોય તેનો જવાબ આપો. પરંતુ એક ખાસ નોંધ લેશો કે તમારા ઈ-મેઈલ ૨-૩ અન્ય સ્વયંસેવકો દ્વારા પણ વાંચવામાં આવશે કે જેઓ મને આ કામમાં હવે પછી મદદ કરવાનાં છે. માટે, મહેરબાની કરીને કશું ખાનગી ન લખશો. જો તમારા ઈ-મેઈલમાં કોઈ એવો સવાલ હશે કે જે બીજા અનેક લોકોને મદદરૂપ થઇ શકે તેમ હોય તો હું તેને મારા બ્લોગમાં વણી લેવાનો મારો ઉત્તમ પ્રયત્ન કરીશ. જો તમારે કોઈ અંગત સવાલ હોય, તો તમે મને આશ્રમમાં આવીને મળી શકો છો.

મેં ૨૦૧૪ની શરૂઆતમાં કહ્યું હતું કે મારા આ વર્ષે ત્રણ પુસ્તકો આવશે. છેલ્લાં મહીને મેં મારું સંસ્મરણ પુસ્તક રજુ કર્યું છે કે જે ફક્ત ભારતવર્ષમાં જ વાંચકો માટે ઉપલબ્ધ છે અને સ્વાસ્થ્ય ઉપરનું Wellness Sense જે દુનિયાભરમાં એક ઈ-બુક તરીકે ઉપલબ્ધ છે. મારે ડીપ્રેશન ઉપરનું મારું ત્રીજું પુસ્તક જે છે તેનાં ઉપર કામ કરવાનું અને તેને છપાવવાનું કામ કરવું હતું, પરંતુ ભારત બહાર, અનેક વાંચકો સંસ્મરણ પુસ્તક વિષે પૂછતાં હોય છે. માટે મેં મારા ત્રીજા પુસ્તક તરીકે મારા સંસ્મરણ પુસ્તકની પ્રત દુનિયાભરમાં ઉપલબ્ધ કરવા માટે તૈયારી કરી છે અને હવે તે ઈ-બુક તરીકે amazon.com ઉપર (અહી) ઉપલબ્ધ છે. જો તમારી પાસે Kindle app ન હોય તો તમે તેને મફત ડાઉનલોડ કરી શકો છો અને આ પુસ્તકને તમારા લેપટોપ, ટેબ્લેટ કે પછી સ્માર્ટફોન ઉપર વાંચી શકો છો.

મારા સંસ્મરણ પુસ્તકના પ્રચાર માટે જેમને પણ મને મદદ કરી છે તે બધાનો ખુબ ખુબ આભાર. તમારામાંના કેટલાંય તો એવાં છે કે જેમણે પોતાનાં ફેસબુકનાં કવર પેજમાં આ પુસ્તકનો ફોટો રાખ્યો છે, મને એવું જણાવવામાં આવ્યું હતું. આ ખરેખર મારા હૃદયને સ્પર્શી ગયું છે. (હવે, આ પુસ્કત બહાર પડી ગયું છે, માટે તમે તે કવર પેજ પરથી લઇ શકો છો.) હું એ તમામ લોકોનો પણ આભાર માનવા માંગું છું કે જેઓએ ફક્ત આ પુસ્તક વાંચવા માટેનો સમય નીકાળ્યો છે એટલું જ નહિ પરંતુ Flipkart કે Amazon ઉપર તેનાં વિષે પોતાનો મત પણ લખ્યો છે. ઘણાંએ પોતાનો મત સીધો મને જ લખીને જણાવ્યો છે, હું તેમનો પણ આભારી છું. મહેરબાની કરીને એ નોંધ લેશો કે તમે મને તમારો મત લખીને જણાવ્યો છે તેની હું કદર કરું છું, તેમ છતાં પણ તેનાંથી તે અન્ય કોઈને મદદરૂપ નહિ થઇ શકે. માટે જો તમને વાંધો ન હોય તો મહેરબાની કરીને તમારો મત Amazon કે Flipkart કે પછી તે બન્ને વેબસાઈટ ઉપર પ્રકાશિત કરી શકો છો. વિશાળ સંખ્યામાં લોકો વાંચકોના મતને આધારે પુસ્તક ખરીદતા હોય છે. જે લોકોએ પોતાનો મત ઓનલાઈન પ્રકાશિત કર્યો છે તેમનો હૃદયપૂર્વક ખુબ ખુબ આભાર. ૫-સ્ટાર, ૪-સ્ટાર કે ૧-સ્ટાર તેનાંથી કોઈ ફરક નથી પડતો. જયારે તમે તમારો મત ઓનલાઈન પ્રકાશિત કરો છો ત્યારે તે મને મદદરૂપ થાય છે, બીજાને મદદરૂપ થાય છે અને તેનાંથી આપણો હેતુ સરે છે.

૨૦૧૪માં, મેં ભારત અને વિદેશમાં ખુબ જ સઘન યાત્રા કરી. ૧૮૦ કલાકોથી વધુ હું બોલ્યો છું, આશ્રમ સહીત ૭૦થી વધુ પ્રવચનો ભારત, અમેરિકા, કેનેડા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને સિંગાપોરમાં આપ્યા છે. વધુમાં ૩૦૦૦ કલાકોથી વધુ સમય ખાનગી મુલાકાત માટે ૧૦૦૦થી વધુ લોકોને આપ્યો છે. ૨૫૦ થી વધારે કલાકોનો સમય મેં રસ્તા ઉપર, ૧૫૦ કલાકથી વધુ સમય એરપોર્ટ ઉપર, અને ૧૦૦ કલાક જેટલો સમય વિમાનમાં પસાર કર્યો છે. આ બધું થકવી નાંખે એવું હતું તેમ છતાં મને જેને સતત ચાલતો રાખ્યો છે તે છે અસીમ પ્રેમ કે જે મને હું જ્યાં પણ ગયો ત્યાંથી મળ્યો છે. અનેક લોકોની અસંખ્ય મદદ વિના અને ઘણાં યજમાનો અને બીજા લોકોની મદદ વગર આમાંનું કશું જ શક્ય ન થયું હોત. જે લોકોએ થાક્યા વગર અને નિ:સ્વાર્થ ભાવે આ વર્ષને સફળ વર્ષ બનાવવા માટે જે પણ મહેનત કરી છે; કે પછી હું જેનો વિચાર પણ કરી શકું તે પહેલાં તે તમામ નાની-નાની વિગતોની કાળજી રાખી છે તે દરેક લોકોનો હું ખુબ-ખુબ આભારી છું.

તમને બધાને આ બદલામાં શું આપી શકાય તે વિચારવાનું મેં બંધ કરી દીધું છે; કારણકે તમે મારા માટે જે કર્યું છે તેનું કોઈ પણ રીતે વળતર ચૂકવી શકાય તેમ નથી. મારા બ્લોગનું અન્ય ભાષામાં ભાષાંતર કરતી ટીમ, દર અઠવાડિયે મારા વિડીઓ પ્રકાશિત કરતી ટીમ, સોશિયલ મીડિયા ઉપર દરેક બાબતનાં સમાચાર આપતી ટીમ, જે મારા વાક્યો ઉપર સુંદર મજાના પોસ્ટર બનાવે છે તે ટીમ, તે લોકો કે જે હંમેશાં મારી હસ્તલિખિત પ્રતને વાંચવા માટે પોતે ઉપલબ્ધ રહ્યા હતાં, તે તમામ પ્રત્યે મારી કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા માટે મારી પાસે પૂરતા શબ્દો નથી.

૨૦૧૫માં, મારે મોટાભાગનો સમય મારા પુસ્તકો (ચક્રો પર ધ્યાન વિશેની અધિસુચના ઉપર અને અમુક કાલ્પનિક સાહિત્ય ઉપર) કે જે મેં ગયા વર્ષે લખ્યા છે તેનાં ઉપર કામ કરવામાં વિતાવવાનું આયોજન છે. તમને આવતાં વર્ષે મારા તરફથી એક કાલ્પનિક સાહિત્ય અને એક અધિસુચનાઓ ઉપરનું પુસ્તક મળશે. હું બિલકુલ બહુ પ્રવાસ નથી કરવા માંગતો અને આશ્રમમાં મુલાકાત માટે મારી ઉપલબ્ધીનું સમય પત્રક બ્લોગ ઉપર મુકતો રહીશ. આ દરમ્યાન હું દર અઠવાડિયે લેખ લખતો રહીશ.

તમને ખુબ ખુબ શુભેચ્છાઓ અને પુન: તમારો ખુબ ખુબ આભાર. તમારી દયાને કુદરત અનેકગણી કરીને તમને તેનું પ્રતિદાન આપશે. અને હંમેશાં આપતી હોય છે.

શાંતિ.
સ્વામી

P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

(અગત્યની નોંધ: ગુજરાત રાજ્યમાંથી નિયમિતપણે જે લોકો આ ગુજરાતી બ્લોગ કે અંગ્રેજી બ્લોગ વાંચી રહ્યા હોય તે મને bharatsinhjhala@gmail.com પર ઈ-મેઈલ દ્વારા સંપર્ક કરશે તો હું તેમનો આભારી રહીશ. સંપર્કનો હેતુ ફક્ત એ છે કે ગુજરાત રાજ્ય સ્થિત વાંચકોને મળી શકાય અને સ્વામીજીના વિચારો હજુ વધુ ને વધુ લોકો સુધી પહોંચાડવા માટે જરૂરી એવી કોઈ પ્રવૃત્તિનો વિચાર ભેગા મળીને કરી શકાય. આભાર.- ભરતસિંહ ઝાલા



Saturday, 20 December 2014

સમાનુભૂતિનું બીજ

તેઓ જ્યાં છે ત્યાં રહીને તમે તેઓ તેવાં કેમ છે તે સમજો. જયારે સામે વાળાની વાતને ફક્ત સમાનુભૂતિથી સમજી શકાય તેમ હોય ત્યારે પોતાની વાતને ભારપૂર્વક રજુ ન કરો. તે બન્ને વચ્ચેનો ફરક સમજો.
થોડા અઠવાડિયા પહેલાં મેં સમાનુભૂતિ ઉપર એક લેખ લખ્યો હતો અને તેને મેં સૌથી મોટા આધ્યાત્મિક ગુણોમાંનો એક કહ્યો હતો. એજ લેખમાં મેં કહ્યું હતું કે હું સમાનુભૂતિનાં બીજ, ઉપર ભવિષ્યમાં લખીશ અને જણાવીશ કે આ સૌથી મોટા આધ્યાત્મિક ગુણને કેવી રીતે ખીલવી શકાય. સમાનુભૂતિ કે દયા એ પ્રેમની જનની છે કારણકે સંવેદના દ્વારા જ આપણે સામેની વ્યક્તિને જાણી શકીએ છીએ, અને એનાં દ્વારા જ આપણે તેમનાં વિશ્વને તેમની નજરે નિહાળી શકીએ છીએ. જો કે પ્રેમ અને આસક્તિમાં પણ કાળજી અને પોતાપણાની લાગણી તો જરૂરથી હોય છે, પરંતુ તેમ છતાં તે એક સમાન વાત નથી. પ્રેમ એ દુનિયાને સામેવાળાની આંખે જોવાની વાત છે જયારે આસક્તિમાં સામેવાળાને તમારા ચશ્માંથી દુનિયા બતાવવાની વાત છે. અને, સમાનુભૂતિ વિના પ્રેમ શક્ય નથી કારણકે જ્યાં સુધી આપણે તે કેવા છે તે નથી સમજી શકતા ત્યાં સુધી આપણે તેમને આપણા હૃદય અને આત્માથી પ્રેમ પણ નથી કરી શકતા.

સમાનુભૂતિની લાગણીને બૌદ્ધ ધર્મની કહેવતમાં ખુબ જ સુંદર રીતે સારગર્ભિત કરવામાં આવી છે: “ફક્ત કરો નહિ. ત્યાં તેમની સાથે ઉભા રહો.” આપણા આપણી વિચાર પ્રણાલી માટેની આસક્તિના મુળિયા એટલાં ઊંડા ઉતરી ગયા હોય છે કે આપણને મોટાભાગે સામે વાળી વ્યક્તિને સલાહ આપવાનું મન થઇ આવે છે કે પછી તેઓ આપણા મતને સમજે એવું મન થઇ આવે છે. પરંતુ જયારે સમાનુભૂતિની વાત આવે ત્યારે, તમે તેમનાં પોતાનાં વિશ્વને તેઓ પોતે જ્યાંથી જોઈ રહ્યા છે ત્યાંથી નિહાળો છો. કોઈ પણ પ્રકારનાં પૃથ્થકરણ કર્યા વિના કે તેનાં વિષે નિર્ણાયક બન્યા વિના. આજે, હું તમને સંવેદનશીલ ચારિત્ર્ય ઘડતર માટે સૌથી જરૂરી એવાં ગુણ વિષે વાત કરીશ. પરંતુ તે પહેલાં, ચાલો હું તમને આર. એમ. સ્મિથ (૧૮૧૯ – ૧૮૭૦) દ્વારા સૌ પ્રથમ કહેવાયેલી વાર્તા કહ્યું:

એક દિવસે એક યુવાન વિદ્યાર્થી એક પ્રાધ્યાપક કે જે પોતાનાં દયાળુ સ્વભાવ માટે જાણીતા હતાં તેમની સાથે ચાલી રહ્યો હતો. રસ્તામાં તેઓએ એક કોટ અને એક જૂના પગરખાની જોડ પડેલા જોયા. જે બાજુનાં ખેતરમાં કામ કરી રહેલાં એક ગરીબ માણસના હતાં. તેનું દિવસનું કામ બસ હવે પૂરું થવા જ આવ્યું હતું.

પેલાં વિદ્યાર્થીએ પોતાનાં પ્રાધ્યાપકને કહ્યું કે “ચાલો થોડી મસ્તી કરીએ: આપણે તેનાં પગરખા સંતાડી દઈએ અને આપણે બાજુમાં આવેલી ઝાડીમાં સંતાઈને જોઈએ. જયારે પેલો મજુર પોતાનાં પગરખા નહિ ખોળી શકે ત્યારે એની મૂંઝવણ જોઇને આપણને મજા આવશે.”

“મને નથી લાગતું કે આપણે કોઈની મજાના ભોગે આપણી મજા માણવી જોઈએ,” પ્રાધ્યાપકે જવાબ આપતાં કહ્યું. “એનાં પગરખા સંતાડી દેવા કરતાં તો ચાલ આપણે તેનાં બન્ને જોડામાં એક એક સિક્કો મુકીએ અને પછી સંતાઈને જોઈએ કે તેનાં ઉપર તેની શી અસર થાય છે.”

પેલાં વિદ્યાર્થીએ તેમ કર્યું અને તેઓ બાજુની ઝાડી પાછળ સંતાઈને જોવા લાગ્યા. પેલો ગરીબ માણસ તરત પોતાનું કામ પૂરું કર્યા પછી પોતાનો સામાન જ્યાં પડ્યો હતો ત્યાં આવ્યો. પોતાનો કોટ પહેર્યા બાદ જયારે તે પોતાનું પગરખું પહેરી રહ્યો હતો ત્યારે તેને પગમાં કઈક સખત વસ્તુ અડ્યાનો અનુભવ થયો, માટે તેને પગમાંથી જોડું બહાર કાઢીને તપાસ્યું.

જયારે તેને અંદરથી એક સિક્કો મળતા પોતે અચરજ પામતાં ત્યાં જ થંભી ગયો. તે સિક્કા તરફ તાકી તાકી ને જોવા લાગ્યો, તેને બીજી બાજુ ફેરવીને ફરી-ફરીને ચકાસવા લાગ્યો. તેને આજુબાજુ ચારે દિશામાં પણ જોયું પરંતુ કોઈ જોવા ન મળ્યું.

સિક્કો પોતાનાં ખિસ્સામાં મૂકી ને જયારે બીજું પગરખું પહેરવાની તૈયારી કરે છે ત્યારે તેને તેમાંથી બીજો સિક્કો મળે છે. એકદમ ગળગળો થઇને તે પોતાનાં ઘૂંટણીયે પડી જાય છે, અને આકાશ તરફ જોઈને આભાર વ્યક્ત કરે છે જેમાં તે પોતાની માંદી અને અસક્ત પત્ની તેનાં ભૂખ્યા બાળકો વિષે બોલે છે, અને કોઈ અજાણ્યા હાથથી મળેલી મદદ વડે હવે તે પોતે તેમનું પેટ ભરી શકશે એમ કહે છે.

“હવે,” પ્રાધ્યાપકે કહ્યું, “કહે જોઈએ તે જે વિચારી હતી તે યુક્તિના બદલે તને આ જોઇને વધારે આનંદ ન આવ્યો?”
“તમારો ખુબ ખુબ આભાર, સાહેબ,” વિદ્યાર્થીએ કહ્યું. “આજે, હું સમજ્યો કે ‘મેળવવા કરતાં આપવામાં વધારે આનંદ છે.’ તેનો ખરો અર્થ શું થાય.”

જો તમે આ દંતકથા ઉપર વિચાર કરશો, તો તમને જણાશે કે તમે તો જ આપી શકો જયારે તમારામાં અમુક હદ સુધીની સંવેદનશીલતા હોય. અને, સંવેદના, મારી દ્રષ્ટીએ સમાનુભૂતિનું બીજ છે. તમે કોઈને દુઃખ આપી શકો કે આનંદ આપી શકો તેનો આધાર તમે કોઈનાં અસ્તિત્વ પ્રત્યે, કોઈની જરૂરિયાત પ્રત્યે કેટલાં સંવેદનશીલ છો તેનાં ઉપર છે. મોટા ભાગે, આપણે આપણા જીવનમાં કોઈની હાજરીને ખુબ જ હળવાશથી લેતાં હોઈએ છીએ. આપણે મજાક કરીએ, મસ્તી કરીએ, સાથે હસીએ, આ બધું બરાબર છે, પરંતુ જયારે આપણે તે અસંવેદનશીલપણે કરીએ ત્યારે આપણે ફક્ત સામે વાળાને જ દુઃખ નથી પહોંચાડતા પરંતુ આપણા પોતાનાં અસ્તિત્વને પણ દુઃખ પહોંચાડીએ છીએ. જયારે આપણે અસંવેદનશીલ બનવાનું પસંદ કરીએ છીએ ત્યારે આપણા આધ્યાત્મિક અસ્તિત્વને ફટકો પડે છે.

તમે જેટલાં વધુ આધ્યાત્મિક તેટલાં વધુ તમે સંવેદનશીલ. નિ:શંકપણે અસંવેદનશીલ લોકો તે રીતે ઘણી બધી વાર રહેતા હોય છે પરંતુ તેનો અર્થ તે તમારાથી વધારે શાંતિનો અનુભવ કરે છે તેવો બિલકુલ નથી. જે સંવેદનશીલ લોકો છે તે આધ્યાત્મિકતાની સીડી ખુબ જ ઝડપથી ચડે છે અને પોતાનાં વિશ્વમાં આનંદનો અનુભવ કરતાં શીખે છે. સાથે સાથે તેઓ અન્ય લોકો માટે એક તાકાતનો સ્રોત પણ બને છે. પોતાનાં વ્યક્તિગત અસ્તિત્વથી પરે જઈને તેમજ તેનાંથી ઉપર ઉઠીને તેઓ એ શોધી કાઢે છે કે આપણામાંના દરેકજણની અંદર અસામાન્ય એવી ક્ષમતા એક સરખી રહેલી છે, છતાં તે જુદા જુદા ક્ષેત્રમાં રહેલી છે. મહાન સંતો, પયગંબરો અને મસીહાઓનું જીવન તપાસીએ તો તેમાં આપણે એક ગુણને સહજ જોઈ શકીએ છીએ: કે તેઓ પોતાની આજુબાજુ રહેલાં લોકોની જરૂરિયાતો પ્રત્યે અતિ સંવેદનશીલ હોય છે. આ તેમની સંવેદનશીલતા હોય છે કે જેનાં દ્વારા તેઓ દયાવાન રહી શકતા હોય છે, અને એ તેમની દયાશીલતા હોય છે કે જેનાં દ્વારા તેમને આ દુનિયા ઉપર એક મોટી અને હકારાત્મક અસર કરી હોય છે અને કરતાં રહેતા હોય છે.

સમાનુભૂતિ, પ્રેમ, દયા અને દાન સંવેદનશીલ વ્યક્તિમાં કુદરતીપણે આવે છે. આપણી દુનિયાને આવા લોકોની જરૂર છે. અને સંવેદનશીલતાને કેમ કેળવવી, તમે કદાચ પૂછશો? જાગૃત બનો, તમારા શબ્દો પ્રત્યે, તમારા કર્મો પ્રત્યે, તમારા વિચારો પ્રત્યે ધ્યાન આપો. બીજા પ્રત્યે ધ્યાન આપો. જયારે તમે અન્ય લોકોનું કોઈ પણ પ્રકારના નિર્ણાયક બન્યા વગર અવલોકન કરશો તો તમે તેમની જગ્યાએ તે જેવા છે તેવાં તે શા માટે છે તે વાતની પણ કદર કરતાં થઇ જશો.

સંવેદનશીલતા એટલે ભારપૂર્વક પોતાની વાત રજુ કરવી કે સામે વાળાની વાતને સમાનુભૂતિથી સમજવી એ બન્ને વચ્ચેનો તફાવત જાણવાની વાત છે.

શાંતિ.
સ્વામી

P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

(અગત્યની નોંધ: ગુજરાત રાજ્યમાંથી નિયમિતપણે જે લોકો આ ગુજરાતી બ્લોગ કે અંગ્રેજી બ્લોગ વાંચી રહ્યા હોય તે મને bharatsinhjhala@gmail.com પર ઈ-મેઈલ દ્વારા સંપર્ક કરશે તો હું તેમનો આભારી રહીશ. સંપર્કનો હેતુ ફક્ત એ છે કે ગુજરાત રાજ્ય સ્થિત વાંચકોને મળી શકાય અને સ્વામીજીના વિચારો હજુ વધુ ને વધુ લોકો સુધી પહોંચાડવા માટે જરૂરી એવી કોઈ પ્રવૃત્તિનો વિચાર ભેગા મળીને કરી શકાય. આભાર.- ભરતસિંહ ઝાલા

Saturday, 13 December 2014

વિશ્વાસઘાત

એક સાચા ગુરુની હાજરી ઝરણા જેવી હોય છે કે જે પોતાનાં શિષ્યની કઠોર થઇ ગયેલી આદતોને ખુબ જ કાળજીપૂર્વક તરાશીને ઘડે છે. એક સાતત્યતાથી.
મને અનેકવાર ગુરુ વિષે, ગુરુની ભૂમિકા વિષે, ગુરુને સમર્પણ વિષે, તમારે તમારા ગુરુનો કેટલો વિશ્વાસ કરવો જોઈએ વિગેરે ઉપર સવાલો મળતા હોય છે. એક પ્રેમાળ વાંચક કે જે મારો બ્લોગ ખાસા સમયથી વાંચી રહી છે, અને જેણે હાલમાં જ મારું બહાર પડેલું સંસ્મરણનું પુસ્તક વાંચ્યું છે, તેણે મને ઈ-મેઈલ લખ્યો છે. તે પોતે સત્યાનંદ (૧૯૨૩ – ૨૦૦૯), એક પ્રખ્યાત યોગ ગુરુ, કે જેમનો આશ્રમ શારીરિક શોષણના ગુનાસર શોધખોળ હેઠળ છે, તે પોતે આ સમાચાર વાંચીને ખુબજ અને કદાચ વ્યાજબીપણે વ્યાકુળ થઇ ગઈ છે. તેણે લખ્યું છે:
આ મુદ્દા ઉપર થોડા સમય માટે વિચાર કરીને, અને તમારું સંસ્મરણ પુસ્તક વાંચ્યા પછી, મેં કઈ સાર તારવ્યો છે: 
૧. ગુરુ એ એક મનુષ્ય જ છે અને તેમાંના બધા જ કઈ સંસ્કારોથી મુક્ત નથી. માટે જ આટલાં બધા શોષણખોર ગુરુઓના કિસ્સાઓ બનતા રહે છે. ગુરુ એ અબાધિત સત્તાની સ્થિતિ છે અને જેમ જ્યોર્જ ઓરવેલે કહ્યું છે કે “સત્તા તમને ભ્રષ્ટ કરે છે. અને અબાધિત સત્તા તમને અબાધિતપણે ભ્રષ્ટ કરે છે”. સાચા ગુરુ, જે બંધનમુક્ત છે તે આ સત્તાનો દુરુપયોગ નથી કરતાં.
૨. શિક્ષાને ગુરુથી જુદી પાડીને જુઓ. આ જે કઈ પણ બન્યું છે તેમ છતાં હું હજી પણ માનું છું કે યોગનું જે જ્ઞાન તેમણે આપ્યું છે તે સારું છે. માટે જે સારું છે તે લઇ લો અને જે ખરાબ છે તેને છોડી દો. જો ગુરુ તમને હવે કઈ સારું આપી શકે તેમ ન હોય તો – ત્યાંથી નીકળીને આગળ વધી જાવ. જેમ કે તમે બાબાથી આઘા થઇને આગળ નીકળી ગયા તેમ. જેવી રીતે બુદ્ધ પોતાનાં શિક્ષકો અલારા અને ઉદકથી અલગ થઇ આગળ નીકળી ગયા હતાં તેમ.

હું આશા રાખું કે – શિક્ષાને ગુરુથી અલગ પાડી શકવી તે એટલું સહજ હોય. જો કે ચોક્કસ તે અશક્ય તો નથી જ, પરંતુ તે હવાની લહેરખી જેટલું સરળ પણ નથી. મને નથી ખબર કે હું તમને સંતોષકારક જવાબ આપી શકીશ કે નહિ, તેમ છતાં, ચાલો હું તમને આ એક ખુબ જ મહત્વના વિષય ઉપરના મારા પોતાનાં વિચારો કહું.

મેં ભૂતકાળમાં ગુરુ-શિષ્યનાં સંબંધ ઉપર લખ્યું છે (વાંચવા માટે અહી ક્લિક કરો) કે આ સંબંધ કોઈ અન્ય સંબંધ જેવો નથી કારણકે તે સામાન્ય લેવડ-દેવડથી મુક્ત હોય છે. પરંતુ મહત્વનો સવાલ એ પૂછવાનો છે કે ગુરુ કોણ છે અને ગુરુ કોણ બની શકે? ફક્ત વિશેષ વસ્ત્રો પહેરી દેવાથી, અમુક સિદ્ધિ હાંસિલ કરી લેવાથી, ધ્યાન કરી શકવાની ક્ષમતા હોવાથી, કે પ્રવચન કરી શકવાની ક્ષમતા હોવાથી કે પછી શિષ્યો હોવાથી કોઈ ગુરુ નથી બની જતું.

કોઈ પણ વ્યક્તિ વિશેષ વસ્ત્રો ઓઢી શકે છે – સફેદ, કાળા, ભગવા કે બીજા કોઈ પણ રંગના, તેનાંથી કોઈ ફર્ક નથી પડતો. જેમ કે લોકો ભૌતિકવિજ્ઞાન કે અંગ્રેજી સાહિત્ય ભણે છે તેમ તેઓ વૈદિક શાસ્ત્ર અને યોગ શાસ્ત્ર પણ ભણી શકે છે; આ બે વાતમાં કોઈ પણ પ્રકારનો તફાવત નથી – એક તમને આ વિચારસરણીથી વાકેફ કરાવે છે અને બીજો તમને પેલી વિચારસરણીથી. દાખલા તરીકે કોઇપણ વ્યક્તિ કે જે પ્રયત્ન કરે તો તે ધ્યાન પણ કરી જાણે છે અને સારો વક્તા પણ બની શકે છે. અને શિષ્યો હોવાની વાત કરીએ તો, તમને આ દુનિયામાં પુરતી સંખ્યામાં કોઈપણ ફિલસુફીને લેવા વાળાઓ મળી જશે. અરે ખરાબમાં ખરાબ ફિલસુફી પણ કેમ ન હોય, મહામુર્ખ શિક્ષક કે ધર્મોપદેશક કેમ ન હોય તે પણ ટોળું ભેગું કરી શકે છે. વિશાળ ટોળાને ગુરુની ગુણવત્તા સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. તેનો ફક્ત એટલો જ અર્થ છે કે તે ગુરુ જનસમૂહને આકર્ષી શકે છે. અરે એક બટેકુ કે કોળું પણ લોકોને આકર્ષી શકે છે, એ રીતે જોવા જઈએ તો.

સૌથી સફળ થયેલી ધ્યાન, યોગ, કે આધ્યાત્મિક ચળવળો તરફ જુઓ કે જેમાં તેનાં અનુયાયીઓ એ પોતાની આખી જિંદગી ગુરુને, પંથને, કે પછી તે ચળવળને આપી દીધી હોય પણ તેમનાં કેટલાં જણાની અંદર જ્ઞાનોદય થયો? એક પણમાં નહિ. (ઓછા નામે, મને તો કોઈ એવું મળ્યું નથી હજી સુધી). ક્યારેય વિચાર્યું છે શા માટે? હું તમને પ્રામાણિકપણે કહી દઉં, મારો પ્રથમ માર્ગદર્શનનો સિદ્ધાંત છે: કોઈને ક્યારેય આશ્રમ, મંદિર કે મઠમાં રહીને બોધ થયો નથી. જયારે એક ગુરુ તમને  આત્મસાક્ષાત્કાર કે સ્વર્ગપ્રાપ્તિ માટે તેની પોતાની પ્રણાલીને અનુસરવાનું કહે ત્યારે તે તમને મુર્ખ બનાવી રહ્યાં છે. તમે હજી વધારે સારાને લાયક છો. તેઓ તેને આ ધ્યાન અને ફલાણું ધ્યાન કે પછી આ ક્રિયા અને પેલી ક્રિયા કહી શકે છે, તેનાંથી કોઈ ફર્ક પડતો નથી. આ ફક્ત રૂપરેખાઓ અને પ્રણાલીઓ માત્ર હોય છે અને જયારે આધ્યાત્મિકતાનું નામ આવે ત્યારે તે ત્યાં કામ પણ કરતી હોય છે, કેમ કે અસંખ્ય લોકો બહુ થોડાથી પણ ખુશ થઇ જતાં હોય છે.

જો તમે કોઈને એટલાં માટે જ ગુરુનું સ્થાન આપી દો કેમ કે તે ધર્મોપદેશ કરી જાણે છે કે પછી તે આકર્ષક છે કે જ્ઞાની છે, તો પછી તમારી લાગણી ત્યાં ઘવાય તેની સંભાવના અનેકગણી વધી જાય છે. તમે એક દક્ષ કલાકારને કે પછી એક સારા વિક્રેતાને ગુરુ માની લેવાની ભૂલ કરી રહ્યા છો. તેઓ તમને કઠપૂતળી બનાવી દેશે, તેઓ તમારો આગળ પણ તેમનાં કારણ માટે ઉપયોગ કરશે અને તેઓ તમારી ઉપર અંકુશ પણ રાખશે કેમ કે તમે તેમને તેમ કરવા દો છો. અને આ વાત મને દોરી જાય છે મારા બીજા માર્ગદર્શક સિદ્ધાંત તરફ: કોઈપણને તમારા ગુરુ તરીકે એટલાં માટે જ ન સ્વીકારી લેશો કેમ કે તેમણે તમને ચકિત કરી દીધાં છે. એમને તો જ અનુસરો જો તમને તેમનાં જેવા બનવાનું મન થતું હોય.

તમારા ગુરુ તમને ગુસ્સાથી દુર રહેવાનું કહેતાં હોય અને તમે જો તેમને બુમો પાડતા જોતા હોવ તો, એ એક દંભી માત્ર છે. જો તમે તેમનામાં એક લાલચ અને સ્વાર્થને જોઈ શકતા હોય, જો તમે તેમને અસત્ય બોલતાં જોતા હોવ અને જો એ તમને સત્ય બોલવાની શીખ આપતાં હોય, તો એ દંભી છે. જયારે, તે પોતે પ્રેમ અને દયાનો ઉપદેશ આપતાં હોય, પરંતુ, જે કોઈ તેમની પાસે આદરપૂર્વક આવતું હોય ત્યારે એમનાં માટે એમની ઈમારત અને આશ્રમ, ગમે તે કારણોસર, જો વધારે મહત્વના હોય, તો એ દંભી છે. મહેરબાની કરીને તમારી આંખો ખોલો અને જાગો. તેમનો ત્યાગ કરો. ખોટા ન્યાયને એટલાં માટે જ ફક્ત ન સ્વીકારો કે તે તમારા ગુરુ કરી રહ્યા છે. અને તે દોરી જાય છે અત્યંત મહત્વના મુદ્દા ઉપર: ખોટું શું છે?

જયારે એ જે કહેતા હોય તે પોતે ન કરતાં હોય, તો તે ખોટું છે. દાખલા તરીકે, જો ઓશો કોઈ સ્ત્રી સાથે સુતા હોય, તો હું તેમને ખોટા નહિ કહું કેમ કે તેમણે ક્યારેય એવું નથી કહ્યું કે પોતે નથી સુતા. પરંતુ જો રામદેવ એવું કહે તો હું જરૂર તેને ખોટા કહીશ કેમ કે તેઓ કહે છે કે તે પોતે બ્રહ્મચારી છે. જ્યાં સુધી તેમનાં કર્મો તેમનાં શબ્દો સાથે મેળ ખાતા હશે, ત્યાં સુધી હું એમાં કોઈ વિશ્વાસઘાત જોતો નથી. જો તમારા ગુરુ ખુલ્લા અને પ્રામાણિક છે, તો પછી તેઓ ખોટા નથી, પછી ભલેને તમે તેમની સાથે અસહમત થતાં હોવ. એ સમયે તમારી પાસે પસંદગી હોય છે, ત્યાં રહેવાની કે ત્યાંથી ચાલતાં થવાની. અને, ખુલ્લા અને પ્રામાણિક હોવાનો મારો અર્થ એ નથી કે તેઓએ તેમની અંગત ડાયરી તમારા હાથમાં આપી દેવી (જો એ તમારી અંગત ડાયરી નથી માંગી રહ્યા તો). જો તેમનાં કાર્યો અને વ્યવહાર તમારી સાથે સારી રીતે બંધબેસતા નથી, તો પછી આગળ નીકળી જાવ. કારણકે, દરેક વસ્તુને ચકાસવાની પણ જરૂર નથી અને તમારી જેમ, તમારા ગુરુને પણ તેમની પોતાની જિંદગી હોવાનો અધિકાર છે.

આટલું કહ્યા પછી, હું તમને કહી શકું કે ખોટું શું છે પછી ભલેને તમારા ગુરુ કેટલાંય મુક્ત કેમ ન હોય, કે પછી પરીસ્થિતી ગમે તેટલી આધ્યાત્મિક કેમ ન હોય. જયારે લોકો દુ:ખી થતાં હોય છે, શોષિત થતાં હોય છે, તેમની સાથે શારીરિક છેડછાડ કે ગેરવર્તણુંક થતી હોય છે, ત્યારે તે હંમેશાં ખોટું હોય છે. હંમેશાં. જયારે તમને તમારા ગુરુબંધુઓ સાથે જ કોઈ પણ કારણોસર અસત્ય બોલવાનું જણાવવામાં આવતું હોય ત્યારે તે હંમેશા ખોટું હોય છે. જયારે તમારા ગુરુ તમને એમ કહેતાં હોય કે તેમનો રસ્તો જ એકમાત્ર સાચો રસ્તો છે, તો એ તો મોટામાં મોટું જુઠ્ઠાણું છે. જયારે તમે ખોટું થતું જુઓ, ત્યારે ફક્ત તેની સાથે નાતો કાપી ને ત્યાંથી નીકળી ન જાવ. તેનાં વિરોધમાં અવાજ ઉઠાવો. તમારા આંતર્નાદનો વિશ્વાસ કરતાં શીખો. બધા ગુરુ જો કે ખરાબ નથી હોતા. આજના દિવસે અને સમયે જો કે તેમાંના અનેક પાખંડીઓ છે, તેમ છતાં પણ પ્રામાણિક અને સારા ગુરુઓ પણ અનેક છે. જો તમે આ માર્ગ ઉપર પ્રામાણિકતાથી ચાલતાં રહેશો તો કુદરત તમારા જીવનમાં ગુરુની વ્યવસ્થા આપોઆપ કરી આપશે. આ બાબતે મારો વિશ્વાસ રાખો.

કોઈપણને તમારા ગુરુ તરીકે સ્વીકારતા પહેલાં તમારે જોઈતો પુરતો સમય લો. તેમને પૂરી રીતે ચકાશો. વારંવાર ચકાશો. સુસ્પષ્ટપણે ચકાશો. જો તેઓ જે પ્રસ્તુત કરતાં હોય તેને તમે સંપૂર્ણપણે સ્વીકારતા હોવ અને તમે તેમના જેવા બનવા માંગતા હોવ તો જ તેમને ગુરુ તરીકે સ્વીકારો. એક વખત તમે તૈયાર હોવ, યારે તમારો વિશ્વાસ તમારા ગુરુમાં નહિ પરંતુ તેઓ જેનું પ્રતિનિધિત્વ કરતાં હોય તેમાં મુકો. કારણકે, જયારે તમે તમારો વિશ્વાસ તથ્યમાં મુકો છો અને વ્યક્તિમાં નહિ, જયારે તમે તમારી સંવેદનાઓને એક માન્યતામાં કે એક કારણમાં મુકો છો અને નહિ કે તેનાં પ્રસ્તાવકમાં ત્યારે તે ફક્ત એક વિશ્વાસ માત્ર નથી બની રહેતો, તે એક શ્રદ્ધા બની જાય છે. અને, શ્રદ્ધાનો, વિશ્વાસની જેમ ક્યારેય ઘાત થતો નથી કારણ કે સાચી શ્રદ્ધા બિનશરતી હોય છે. તે કશાય ઉપર આધારિત નથી હોતી.

ગુરુ એ અબાધિત સત્તાનું કોઈ પદ નથી પરંતુ અમર્યાદિત કરુણાના વાહક છે. તે ક્યારેય સત્તાનો દુરુપયોગ નહિ કરે કેમ કે તેમની પાસે કોઈ સત્તા હોતી જ નથી, આમ જોવા જઈએ તો, ફક્ત પ્રેમ જ હોય છે. એક સાચા ગુરુ તમને ક્યારેય તમને પોતાનાં માર્ગનું આંધળું અનુકરણ કરવાનું નહિ કહે, ઉલટાનું એ તમને તમારો પોતનો માર્ગ શોધવા માટે પ્રોત્સાહન આપશે. તે મંદ ગતિએ વહેતી નદી જેવા હોય છે, શિયાળાના સુરજની જેમ હુંફાળા હોય છે, પૂનમનાં ચંદ્રમાં જેવા પ્રકાશમાન હોય છે, મોસમની પ્રથમ વર્ષાની જેમ તમને ફરી તાજા અને યુવાન બનાવનાર હોય છે. અને જો તમે તેમની હાજરીમાં એ મંદતા, હુંફ, પ્રકાશ અને એ તાજગીનો અનુભવ ન કરતાં હોવ, તો એ તમારા માટે સાચા ગુરુ નથી.

શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

Saturday, 6 December 2014

The Wellness Sense – સ્વાસ્થ્ય સમજ

તમારા શારીરક અને લાગણીકીય સ્વાસ્થ્ય માટે આયુર્વેદીક અને યૌગિક જ્ઞાન ઉપર આધારિત એક વ્યવહારુ માર્ગદર્શન.
ક્યારેય વિચાર્યું છે કે શા માટે અમુક આહાર અમુક લોકો માટે અદ્દભુત રીતે કામ કરે છે અને અન્ય માટે નથી કરતો? શા માટે અમુક લોકોને જ અમુક ઋતુઓમાં એલર્જી થાય છે? શા માટે અમુક લોકો ફક્ત એક દારૂનો ગ્લાસ પીવા માત્રથી જ નશામાં ધુત થઇ જાય છે જયારે અમુક લોકો બોટલોની બોટલો ગટકાવી ગયા પછી પણ સંયમિત વર્તન કરતાં રહેતા હોય છે? અને, શા માટે અમુક લોકો ફક્ત અડધો કલાક શારીરિક કામ કર્યા પછી પણ થાકી જાય છે જયારે અમુક લોકોમાં અથાક ઉર્જા ભરેલી હોય છે?

ઉપરોક્ત સવાલોનો તેમજ અન્ય અનેક એવાં સવાલોનો જવાબ આયુર્વેદમાં રહેલો છે કે જેમાં શરીરને ફક્ત હાડ-માંસની થેલી તરીકે જ જોવામાં નથી આવતું, પરંતુ દરેક પ્રકારના આનંદ અને દુઃખને અનુભવવાનાં એક સુંદર વાહન તરીકે જોવામાં આવે છે. યોગ અને તંત્રની જેમ આયુર્વેદમાં પણ વ્યક્તિની તંદુરસ્તી એ માત્ર શારીરિક સ્થિતિની વાત નથી પરંતુ શરીર એ ઇન્દ્રિય, મન અને આત્માનો એક સમસ્ત સમૂહ છે. આપણું શરીર એક પવિત્ર જગ્યા છે, તે આપણી જાગૃતિનું આસનસ્થાન છે. અને જો આપણે તેની જરૂરિયાતો અને વૃત્તિઓ તરફ ધ્યાન આપીએ તો એ આપણું ઘણું કલ્યાણ કરી શકે તેમ હોય છે.

આપણામાંનાં દરેકજણ એક વિશિષ્ટ બંધારણ સાથે જન્મેલા હોય છે. અને આ બંધારણ તે નક્કી કરે છે કે આપણે જે પણ આહાર આરોગીએ છીએ તેનો કઈ રીતે સ્વીકાર થાય, કઈ રીતે તેનાં ઉપર પ્રક્રિયા થાય, અને કેવી રીતે તેનું શોષણ થાય. આ બંધારણ આપણે આપણી આજુબાજુના વાતાવરણને કેવી રીતનો પ્રતિભાવ આપીએ છીએ તેનાં પર પણ અસર કરતુ હોય છે. પ્રત્યેક વ્યક્તિનાં આ બંધારણને માટે આયુર્વેદમાં એક શબ્દ છે પ્રકૃતિ. તેનો અર્થ છે આપણું આનુવંશિક બંધારણ, આપણો જન્મજાત સ્વભાવ. આ એક ખુબ જ રસપ્રદ વાત છે કેમ કે કુદરત માટે પણ સંસ્કૃતમાં વપરાતો શબ્દ છે પ્રકૃતિ.

આપણે કુદરતનો જ એક ભાગ છીએ. આપણી પ્રકૃતિ (સ્વભાવ, ઝુકાવ, આદતો...) તે પ્રકૃતિ (કુદરત)નો જ નિષ્કર્ષ છે. આ કોઈ રૂપક વાક્ય નથી પરંતુ એક વૈજ્ઞાનિક સત્ય છે. કારણકે, જે આહાર આપણે આરોગીએ છીએ, જે પાણી આપણે પીતા હોઈએ છીએ, જે હવા આપણે શ્વાસમાં ભરતા હોઈએ છીએ, તે બધું જ એક સમયે આપણી બહાર, કુદરતમાં હોય છે. એક વખત આપણે તેનો ઉપભોગ કરીએ છીએ ત્યારે તે આપણી અંદર હોય છે. તે આપણું અસ્તિવ બની જાય છે. આપણે તેમાંથી જ બનેલાં હોઈએ છીએ. આપણી પોતાની પ્રકૃતિ, બંધારણને સમજવું ખુબ જ જરૂરી હોય છે, જેથી કરીને આપણે એ જાણી શકીએ કે પ્રકૃતિ (કુદરત)માંથી આપણને શું અનુકુળ આવશે.

તંદુરસ્તી માટે સંસ્કૃત ભાષામાં શબ્દ છે સ્વાસ્થ્ય: તેનો અર્થ થાય છે આત્મ-નિર્ભરતા કે શરીર અને મનની મજબુત અવસ્થા. જો તેને હજુ વધુ ચકાસવામાં આવે તો તેનો અર્થ થાય છે તમારો મૂળ કુદરતી સ્વભાવ; સ્વા અર્થાત કુદરતી અને સ્થ્ય અર્થાત અવસ્થા કે સ્થિતિ. આયુર્વેદનું લક્ષ્ય છે તમારા સ્વાસ્થ્યની કુદરતી અવસ્થાને પુન:સ્થાપિત કરવી કે જેથી કરીને તમે માનસિક અને શારીરિક રોગોમાંથી મુક્ત રહી શકો.

મહત્તમ રીતે, અને પુખ્ત વયનાઓ માટે તો ચોક્કસ વાત છે કે મોટાભાગનાં રોગો એ દમિત અને ઉઝરડા પડેલી ચેતનાના પરિણામ સ્વરૂપે થતાં હોય છે. માનસિક પીડાઓ શારીરિક સ્તરે રોગ પેદા કરતી હોય છે અને શારીરિક રોગો, પાછા, માનસિકતાનાં સ્તરને વિક્ષુબ્ધ કરે છે. તમે શરીરમાં થયેલાં રોગની સારવાર કરી શકો છો પણ તેનો અર્થ ફક્ત એટલો જ છે કે તમે ખાલી લક્ષણોની સારવાર કરી રહ્યા છો. તે કાયમી ઉપાય નથી.

આધુનિક દવાઓ ફક્ત લક્ષણોને જ ધ્યાનમાં લે છે. જો મને માથું દુઃખતું હોય, તો એ મને દર્દ-શામક દવા લેવાનું જ કહેશે. પરંતુ આયુર્વેદ એ લક્ષણોની સારવાર કરવામાં નથી માનતું. તે દર્દીને સમજવાનું અને લક્ષણોના મૂળની સારવાર કરવામાં માને છે. અને આ કરવા માટે, પ્રાચીન ગ્રંથોએ આપણી જીવન જીવવાની પદ્ધતિને તેમજ આપણી પ્રકૃતિને (કે જે વ્યક્તિ-વ્યક્તિએ અલગ પડતી હોય છે) એકસાથે સાંકળી લઈને તંદુરસ્તી પ્રત્યે એક ખુબ જ વિશાળ દ્રષ્ટિકોણ લીધો છે. કોઈ પણ દવા દરેક વ્યક્તિ ઉપર એક જ પ્રકારે અસર નથી કરતી હોતી. બીજા શબ્દોમાં કહેવું હોય તો: એક માણસ માટેની દવા બીજા માણસ માટે ઝેર હોઈ શકે છે.

શારીરિક તંદુરસ્તી પ્રત્યે ફક્ત સારા આહાર અને કસરત દ્વારા જ ધ્યાન આપવું એ તો ફક્ત આંશિક ઉકેલ છે; તમારું માનસિક અને લાગણીકીય સ્વાસ્થ્ય પણ એટલું જ મહત્વનું છે. જીવન તમારી તરફ જે કઈ પણ ફેંકે તેનાં પ્રત્યે તમે કઈ રીતે પ્રતિક્રિયા આપો છો તે બાબત તમારી તંદુરસ્તીને ખુબ જ મહત્વપણે પણ અસર કરે છે. તમે કોઈપણ વસ્તુ પ્રત્યે કેવી રીતે જુઓ છો અને તમે તેને કઈ રીતે સ્વીકારો છો કે તેનાં પ્રત્યે કેવી પ્રતિક્રિયા આપો છો તે તમારા સમગ્ર સ્વાસ્થ્યને નક્કી કરવા માટેનાં બે બહુ અગત્યનાં પરિબળો છે. તમે જેનાંથી હેરાન હોય તેનાં પ્રત્યેનો તમારો દ્રષ્ટિકોણ જો તમે બદલી શકો તો નેવું ટકા કામ થઇ ગયું સમજો. બાકીના દસ ટકા ફક્ત શારીરિક તંદુરસ્તી વિષેની વાત છે. યૌગિક જ્ઞાન તમને માનસિક સંતુલન પ્રાપ્ત કરવામાં મદદરૂપ બને છે અને આયુર્વેદ તમારા શારીરિક સ્વાસ્થ્યને પ્રાપ્ત કરવામાં મદદરૂપ થાય છે.

ઉપરોક્ત વાત એ The Wellness Sense નામના મારા તંદુરસ્તી અને સ્વાસ્થ્ય ઉપરનાં પુસ્તકની એક ઝલક છે. આ પુસ્તક તેની પ્રામાણિકતા અને ચોક્કસાઈ માટે આઠ ફિઝીશ્યન દ્વારા ચકાસવામાં આવ્યું છે. આ પુસ્તકમાં મેં યૌગિક અને આયુર્વેદિક ગ્રંથોના જ્ઞાનનાં સારને આધુનિક મેડીકલ સાયન્સમાં ઉપલબ્ધ લેખો સાથે સાંકળી લીધા છે.

એ પહેલાં કે તમે મને ઈ-મેઈલ કરીને આ પુસ્તકની પ્રત ક્યારે મળી શકશે તે પૂછો તે પહેલાં હું તમને તેનો જવાબ અહી જ આપી દઉં: હાલમાં, મારી પાસે આ પુસ્તકની પ્રત છપાવવા માટેનાં જરૂરી એવાં સ્રોત ઉપલબ્ધ નથી, એટલાં માટે, આ પુસ્તક એક ઈ-બુક તરીકે દુનિયાભરમાં ઉપલબ્ધ કરવામાં આવ્યું છે. તમે આ પુસ્તકના નમુના માટેનું લખાણ વાંચવા ઇચ્છતાં હોવ કે ખરીદવા ઇચ્છતાં હોવ તો તમે Amazon પરથી તેમ કરી શકો છો. થોડા દિવસોમાં જ આ ઈ-બુક iBooks, Koboમાં પણ ઉપલબ્ધ થશે.

પ્રાચીન જ્ઞાનનાં ગૂઢ અર્થોને સરળ શબ્દોમાં સમજાવતું આ પુસ્તક તમે વર્તમાન સમયમાં – કે જેમાં આપણી પાસે તમામ સુવિધાઓ હોવા છતાં આપણે બેચેન છીએ – તેમાં તમારી જાતની સારી રીતે કાળજી કઈ રીતે લઇ શકો અને તંદુરસ્તી ભર્યું જીવન કેવી રીતે જીવી શકો તે બતાવે છે. આપણી પાસે ઓર્ગેનિક નાસ્તો તો છે પણ તેને ખાવાનો સમય નથી. આપણી પાસે આરામદાયક ગાદલું છે પણ ઊંઘ ઓછી છે. કલ્યાણકારી જીવન તેમજ તમારી તંદુરસ્તીની ચાવી તમારા પોતાનાં જ હાથમાં છે. તમને ફક્ત એક સાચા દ્રષ્ટિકોણ અને શિસ્તની જ જરૂર છે. તમે જો આયુર્વેદ માટે જિજ્ઞાસુ હોય અને પોષણ અને તંદુરસ્તી માટે તમને જો જુસ્સો હોય તો તમે આ વિગતવાર પુસ્તકને એક વાર અજમાવી શકો છો.

શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

Saturday, 29 November 2014

ટીકા કે આલોચના સાથે કામ લેવાના ત્રણ સિદ્ધાંતો

જયારે તમે આલોચના સાથે ગુસ્સે થયા વગર કેવી રીતે કામ લેવું તે શીખી જશો, ત્યારે તમે તમારી જાતને શાંતિના એક સાશ્વત કિનારે આનંદપ્રમોદ કરતાં પામશો.
આપણું મન ટીકાને એક દખલંદાજી તરીકે જુવે છે. આ સત્ય છે. ખાસ કરીને સામે વાળાથી જયારે નકારાત્મક અભિપ્રાય અવાંછિત હોય. મોટાભાગે સંબધોમાં દ્વેષનું બીજ ત્યારે જ ફૂટી નીકળતું હોય છે જયારે અનિવાર્ય એવી ટીકા ખુબ નિર્દયતાથી કરવામાં કે કહેવામાં આવે. ત્યારપછી, હકારાત્મક અભિપ્રાયને પણ સામાવાળા વ્યક્તિનો એક પક્ષપાતી મત ગણીને નકારી દેવામાં આવતો હોય છે. “ટીકા સાથે કદાચ સહમત ન થઇ શકાય એવું બની શકે પરંતુ તે જરૂરી હોય છે. તે શરીરમાં ઉઠતાં દર્દ જેવું જ કાર્ય કરે છે. તે વસ્તુની નાદુરસ્ત પરીસ્થિતી તરફ તમારું ધ્યાન ખેંચે છે.” વિન્સ્ટન ચર્ચિલનાં આ શબ્દો ખુબ જ સુંદર રીતે ટીકા તરફ કેવી રીતે જોવું જોઈએ તેનાં વિષે કહે છે. તેમછતાં, ટીકા પ્રત્યે ખુલ્લા મને જોવાની વાત છે તે એક કૌશલ્ય છે જે બહુ થોડા લોકો પાસે હોય છે.

અસંખ્ય વખત મેં એવું અવલોકન કર્યું છે કે લોકો તમારા પ્રામાણિક મત માટે પૂછતાં હોય છે, તે પણ પ્રામાણિક શબ્દ ઉપર ભાર મૂકીને, પરંતુ જયારે તમે તે ખરેખર આપો, ત્યારે તે તેનાં પ્રત્યે રક્ષણાત્મક બની જતાં હોય છે. પરંતુ ટીકા એ આપણા જીવનનું એક અગત્યનું અંગ છે અને આપણે તે હકારાત્મકતાથી કેવી રીતે લઇ શકાય તે શીખીને જ તે પ્રાપ્ત કરી શકીએ છીએ. જે લોકો ટીકાની સાથે વિવેકપૂર્ણ રીતે કામ લઇ શકે તેઓ પોતાનાં જીવનમાં સંઘર્ષનો અનુભવ ઓછો કરે છે અને તે જ્યાં પણ જાય ત્યાં સન્માન મેળવે છે. જો કે મેં આ વિષય ઉપર ભૂતકાળમાં લખ્યું છે, તેમ છતાં હું મારા મતને આજે એક અલગ સંદર્ભમાં રજુ કરીશ. ટીકા થતી હોય ત્યારે મનની શાંતિ જાળવી રાખવાના ત્રણ સોનેરી નિયમો આ રહ્યા. હવે ફરી વખત જયારે તમારે અસંમતીનો સામનો કરવો પડે, ત્યારે આ ત્રણ સિદ્ધાંતો ઉપર ચિંતન કરજો અને તમે મોટાભાગે તેનાંથી અવિચલિત રહી શકશો.

૧. શું તે ફાયદાકારી છે?
મોટાભાગે જયારે આપણી ટીકા થતી હોય, ત્યારે આપણો અહંકાર આપણી અંદર તેનું માથું ઊંચકતો હોય છે. અને આપણામાંના મોટાભાગનાં લોકો રક્ષણાત્મક બની જતાં હોય છે, અરે સામેવાળી વ્યક્તિને શું કહેવાનું છે તે પૂરું સાંભળ્યા પણ વિના. આપણે એવું માનવા માટે ટેવાયેલા હોઈએ છીએ કે આપણે આપણા વિષે સંપૂર્ણપણે જાણીએ છીએ અને આપણને ખબર છે કે આપણે શું કરી રહ્યા છીએ. અને જયારે પણ આપણને ચુનોતી આપવામાં આવે ત્યારે આપણી જાત પ્રત્યેની માન્યતા હલી જતી હોય છે, તે આપણને ઉદ્વિગ્ન બનાવી દે છે. અમુક લોકો ખુબ જ તીક્ષ્ણતાથી પ્રતિભાવ આપશે તો અમુક લોકો પોતાની જાતને પાછી ખેંચી લેશે, પણ સૌથી ઉત્તમ વસ્તુ તો એ છે કે તમારી જાતને એ વખતે આ સવાલ પૂછો: શું આ ફાયદાકારી છે? જયારે પણ સામે વાળાની ટીકા કે સલાહ, પછી તે વણજોઇતી હોય કે પછી નકારાત્મક, જો તે તમારા ફાયદા માટે હોય તો તેનાં પ્રત્યે ધ્યાન આપવું એ સમજદારી છે. તમારે તેમની ટીકાને વ્યક્તિગત રીતે લેવાની જરૂર નથી; ફક્ત સાંભળો અને જયારે તેમની વાત પૂરી થઇ જાય ત્યારે તેનાં ઉપર ઊંડાણપૂર્વક વિચાર કરો અને નક્કી કરો કે તેમાં કઈ ફાયદો છે કે નહિ. ત્યારબાદ તમે, તેને સ્વીકારવું કે અસ્વીકારવું તેનાં વિષે જાગૃત પસંદગી કરી શકો છો. આ વલણ તમને ટીકા કે આલોચના પ્રત્યે ખરાબ અનુભવ્યા વગર અહિંસક રીતે કઈ રીતે કામ લઇ શકાય તે શીખવે છે.

૨. શું આ સાચું છે?
જયારે ટીકા ફાયદાકારી કે સર્જનાત્મક ન હોય ત્યારે તે તમારા ઉપર, તમારી વિશ્વસનીયતા ઉપર, અને તમારા કૌશલ્ય ઉપર એક કટુતાભર્યા આક્રમણ સમાન લાગી શકે છે. જયારે પણ નકારાત્મક ટીકા આવે ત્યારે આપણી કુદરતી ટેવ એ હોય છે કે કાં તો બિલકુલ ચુપ થઇ જવું કાં તો હિંસક રીતે પ્રતિભાવ આપવો. આપણે આપણી ટીકા કરનારને આપણા વિરોધી ગણી લેવામાં ખુબ જ ઉતાવળા હોઈએ છીએ અને તેમને બસ નકારી દેતા હોઈએ છીએ. પણ, જો તેઓ ખરેખર સાચા હોય તો? અને આ લઇ જાય છે આપણને બીજા સવાલ તરફ. શું તે સાચું છે? જો તેઓ જે કહેતાં હોય તે સાચું હોય તો, પછી ભલે ને તે આનંદદાયી ન હોય અને કડવું હોય, આપણે તેના પ્રત્યે કોઈ પણ પ્રતિભાવ આપ્યા વિના કે તેને નકાર્યા કરતાં ચુપચાપ સાંભળવું જોઈએ. સામેની વ્યક્તિ કોઈ નૈતિક દબાવ હેઠળ નથી કે તે તેનાં વાક્યો ઉપર સાકર લગાવીને બોલે. અરે જયારે તેમની આલોચના ફાયદાકારી ન લાગે પરંતુ જો તે સત્ય હોય તો તેનાં ઉપર ચિંતન કરવાથી આપણને કોઈ નુકશાન નથી થવાનું. ગમે તે રીતે પણ તે ટીકા એ વિચારોનો આહાર છે અને તે આપણે જે કઈ પણ કરી રહ્યા હોઈએ તેમાં આપણને વધુ સારા જ બનાવશે.

૩. શું તેમાં કોઈ ઉમદા ઈરાદો છે?
કોઈ વખત તેમની ટીકા સાચી પણ નથી હોતી કે ફાયદાકારી પણ નથી હોતી. આ એક પેચીદો મામલો છે અને અઘરો પણ, કારણકે તમને ખબર છે કે તેઓ ખોટા છે. વારુ, તમારી શાંતિ જાળવી રાખવા માટે તમે તેમનો ઈરાદો શું છે તે ચકાસો. જો તેમનાં ઈરાદાઓ ખરાબ ન હોય, જો તેઓ તમારા શુભ-ચિંતક હોય, તો પછી પ્રતિભાવના બદલે અનુકંપાને પસંદ કરો અને જતું કરો. આ કોઈ સમય નથી કે તમે તેમને તમારો દ્રષ્ટિકોણ સમજાવવા બેસો. તમે જયારે તોફાન જતું રહે ત્યારે તેનાં વિષે પછી વાત કરી શકો છો. વધુમાં, એટલું યાદ રાખો કે જો તેમનાં ઈરાદાઓ ઉમદા નથી તો પછી તેમની ટીકાનું પણ કોઈ મહત્વ નથી. જયારે આપણને ખબર જ છે કે તેમની ટીકા સાચી નથી તો પછી તેને શા માટે વ્યક્તિગત તરીકે લેવી જ જોઈએ? અને જો તેમનો ઈરાદો સારો હોય તો પછી તે ટીકાને અંગત રીતે નહિ લેતાં, ચાલો તેનાં ઉપર કામ કરવાનું ચાલુ કરીએ.

મૂલત: ટીકા એ હિંસક અભિવ્યક્તિ છે. પણ તેમ છતાં, કોઈ વખતે આપણે નકારાત્મક પ્રતિસાદ આપવો પણ પડે એવું બને. તો ત્યારે શું કરવું, તમે કદાચ પૂછશો? વારુ, કોઈની દોષિત નિંદા કરવી અને તેમનાં દોષો કે કમીઓનું દર્શન કરાવવું તેમાં ફર્ક છે.

દાખલા તરીકે, જો કોઈ ટેનીસનો રમતવીર ઘણી કોશિશ કર્યા પછી પણ જો રમત હારી જાય ત્યારે હિંસક અને બિન-ફાયદાકારી ટીકા આવી ભાસશે: “તું ક્યારેય જીતતો જ નથી. શું ખરાબી છે તારા માં? સર્જનાત્મક ટીકા કઈક આવી હશે: “મને લાગે છે કે તારે ખરેખર બેકહેન્ડમાં ખુબ જ મહેનત કરવાની જરૂર છે. આજે મોટાભાગના પોઈન્ટ તારા એટલાં માટે ગુમાવ્યા કે તારું બેકહેન્ડ નબળું છે.”
અને હકારાત્મક પ્રતિસાદ આવો હશે: “તારો આજનો ફોરહેન્ડ સ્ટ્રોક અસાધારણ કહેવાય એટલો સારો હતો. આપણે સર્વિસમાં થોડો સુધારો લાવી શકીએ, પરંતુ, સૌથી અગત્યની વાત મને એ લાગે છે કે આપણે બેકહેન્ડની ખુબ જ વધારે પ્રેક્ટીસ કરવી પડશે. તેનાં લીધે જ તારો પ્રતિસ્પર્ધી આજે ૧૪ પોઈન્ટ લઇ ગયો.”

મુલ્લા નસરુદ્દીનના મિત્રને તેનાં જીવનમાં પહેલી વાર સ્મશાનયાત્રામાં જવાનું થયું હતું. તેને પોતાને કઈ વ્યવહારની ખબર નહોતી માટે તે સલાહ માટે મુલ્લાને મળ્યો.
“મારે દફનવિધિમાં કઈ બાજુએ રહેવાનું, મુલ્લા?” તેણે પૂછ્યું. “પાછળ, આગળ કે આજુ બાજુમાંથી કોઈ એક બાજુએ?”
“તું કઈ બાજુએ ઉભો રહે છે તેનો કોઈ વાંધો નથી, દોસ્ત,” મુલ્લાએ કહ્યું, “જ્યાં સુધી તું શબપેટીમાં નથી ત્યાં સુધી.”

ટીકા સાથે કઈ રીતે કામ લેવું તે પણ તેનાં જેવું જ છે. જ્યાં સુધી અલોચનાને તમે તમારા આત્મ-ગૌરવને નષ્ટ નથી કરવા દેતા ત્યાં સુધી તમે તેને કઈ રીતે લો છો તેનાંથી કોઈ ફરક નથી પડતો, ત્યાં સુધી તમે બરાબર છો. જે દિવસથી તમે ટીકા સાથે કામ લેતાં શીખી જશો, પ્રામાણિકપણે કે પછી બીજી રીતે, કોઈ પ્રતિકારકર્યા વિના, અહિંસકપણે, ત્યારે તમે આનંદના એક નવા કિનારે પહોંચી જશો. પ્રતિકાર, સંઘર્ષ અને ટીકા ત્યારે તમારી શાંતિનો ભંગ નહિ કરી શકે. ત્યારે તમે તમારી નુતન જાતને પામશો.

શાંતિ.
સ્વામી



P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

Saturday, 22 November 2014

મારા ખરાબ સમયનો અંત ક્યારે આવશે?

“આવું કાયમ મારી જોડે જ કેમ થાય છે?” જયારે લોકોનાં જીવનને સમયનું ગ્રહણ લાગે ત્યારે કે પછી વિપત્તિઓ તેમનાં જીવનની ખુશીઓને કોતરી ખાય ત્યારે તેઓ આ સામાન્ય સવાલ હંમેશા કરતાં હોય છે.
આ વર્ષ ઘણાં લોકો ઉપર બહુ ભારે સાબિત થયું. વાંચકોએ મને તેમનાં પ્રિયજનને ગુમાવ્યાની ખોટ વિષે, તેમનાં સંબધ-વિચ્છેદ વિષે, મહિનાઓ સુધી તેઓ નોકરી વગર રહ્યા તેનાં વિષે મને લખી જણાવ્યું છે. તેઓ પોતાનાં ભવિષ્ય વિષે ચિંતિત છે, તેઓ પોતાનાં જીવનમાં રહેલી અસલામતી અને અસ્થિરતાથી થાકી ગયા છે. તેઓ પાસે ઘણું બધું એવું છે કે જેમની કાળજી તેમને કરવી જ પડે તેમ છે, એવું તેઓ મને કહેતાં હોય છે. વાસ્તવમાં, કોઈ પણ સમયે, આપણામાંના મોટાભાગનાં લોકોના જીવનમાં એકસાથે ઘણું બધું ચાલી રહ્યું હોય છે.

આપણે આપણી ઉપર એટલી બધી જવાબદારીઓ લઇ લીધી હોય છે કે તેમાં કોઈ પણ પ્રકારનો ફેરફાર આપણને પોષાય તેમ નથી હોતો. અરે નાનો સરખો બદલાવ પણ બહુ મોટો પ્રશ્ન ઉભો કરી દે તેમ હોય છે. આપણે હંમેશા લોકો, વસ્તુ, અને પરિસ્થિતિઓને સારા અને ખરાબ એમ બે વર્ગોમાં વર્ગીકૃત કરતાં હોઈએ છીએ. જયારે લોકો કઠણાઈઓમાંથી પસાર થતાં હોય છે, તેઓ સામાન્ય રીતે પોતાનું હૃદય ઠાલવી દેતા હોય છે અને મને કહી નાંખતા હોય છે કે જીવન કેવી રીતે તેમનાં ઉપર અન્યાય કરી રહ્યું છે, પરંતુ છેલ્લે, તેઓ મને બે સવાલ કરતાં હોય છે:

અ. આવું મારી જોડે જ શા માટે થઇ રહ્યું છે? અને,
બ. મારા ખરાબ સમયનો અંત ક્યારે આવશે?

મને ખબર છે કે તેઓ શું કહેવા માંગે છે, તેઓ જે કહેતાં હોય છે તે હું સાંભળું છું, પરંતુ વ્યક્તિગત રીતે, હું નથી માનતો કે સમય સારો કે ખરાબ હોય. આ મૂળભૂત વર્ગીકરણની પેલે પાર, આપણે જે કઈ કરતાં હોઈએ છીએ તેને આપણે કેવી રીતે જોઈએ છીએ તેનાં ઉપર આપણી ખુશીઓનો આધાર હોય છે. થોડા સમય પહેલાં મેં તેનાં ઉપર એક લેખ લખ્યો હતો (અહી વાંચો). જયારે આપણી જોડે જો કશું પ્રતિકુળ ઘટતું હોય તો તેને આપણે ખરાબ તરીકે જોઈએ છીએ, અને જયારે જીવન આપણી અનુકુળતાઓ મુજબનું વીતતું હોય ત્યારે આપણે તેને સારું ગણતા હોઈએ છીએ. આ એક દિલગીર અને અધુરી વ્યાખ્યા છે.

દરેક વસ્તુને સુનિશ્ચિતતાથી સારું-ખરાબ, એમ બે વિભાગોમાં વર્ગીકૃત કરવાની જે દ્વિવિધતા છે તે એક ખતરનાક અને અત્યંત મર્યાદિત દ્રષ્ટિકોણ છે. શું ઉનાળો ખરાબ અને શિયાળો સારો હોય છે? વસંત સારી અને પાનખર એ ખરાબ છે? એ તમામ આપણી જરૂરિયાત અને ઈચ્છા શું છે તેનાં ઉપર આધારિત છે. જે લોકોને સ્નોબોર્ડીંગની રમત પ્રિય છે તેઓ શિયાળાની રાહ જોતા હોય છે અને જેને સ્કેટબોર્ડીંગની રમત પ્રિય છે તે ઉનાળા માટે આતુર હોય છે. હું તમને ચોક્કસાઈ પૂર્વક એ નથી કહી શકતો કે તમે જેમાંથી પસાર થઇ રહ્યા છો તે શા માટે થઇ રહ્યા છો. તે કદાચ તમે શેની પસંદગી કરી છે તેનાં લીધે છે, તમારું શું કૌશલ્ય છે તેનાં લીધે કે પછી ફક્ત સંજોગો એવાં છે માટે એવું છે. પરંતુ, હું તમને એ ચોક્કસ ખાતરી પૂર્વક કહી શકું તેમ છું કે તમારા ખરાબ સમયનો અંત ક્યારે આવશે. વાંચતા રહો.

તમારા ખરાબ સમયનો અંત એ ક્ષણે જ આવશે જયારે તમે તેને ખરાબ કહેવાનું બંધ કરશો. “ખરાબ” છે તે ચાલ્યું જશે અને “સમય” છે તે પોતાની ટીક-ટીક ચાલુ રાખશે, કારણકે સમય, તેનાં પોતાના ઢંગ પ્રમાણે જોઈએ તો કોઈ પણ પ્રકારના વર્ગીકરણથી પરે છે, કેમ કે તે ક્યારેય અટકતો પણ નથી કે તેનો અંત પણ આવતો નથી. તે ફક્ત ચાલ્યા જ કરતો હોય છે. અને, તે કોઈ પણ પ્રકારના વિશેષણ વગર ચાલતો રહેતો હોય છે. આપણે જેને સારા કે ખરાબનું લેબલ લગાવીએ છીએ તે તો ફક્ત જીવનની ઋતુઓ હોય છે, સમયના રંગો હોય છે. દરેક રાત્રીનું સ્વાગત પ્રભાત કરતુ જ હોય છે અને દરેક દિવસ સાંજમાં અદ્રશ્ય થઇ જ જતો હોય છે. આ જ જીવનનું સત્ય છે.

દરેક વસ્તુ હંગામી, અનિત્ય, અને એક બીજા ઉપર આધારિત હોય છે. તે એક પસાર થતી જતી અવસ્થા હોય છે. સમય હંમેશા “સારો” જ રહેવો જોઈએ તેવી અપેક્ષા રાખવી એ ગેરવ્યાજબી જ માત્ર નહિ પરંતુ એક મુર્ખામી પણ છે. સમય, પ્રકૃતિની જેમ, જેવી રીતે બ્રહ્માંડમાં બીજી દરેક વસ્તુ છે તેમ, કોઈ પણ પ્રકારનો ભેદભાવ કર્યા વગર ચાલતો રહેતો હોય છે. સૂર્ય એવું નથી કહેતો કે હું અહી થોડો વધારે તેજોમય બનીને પ્રકાશ પાથરીશ અને ત્યાં થોડો ઓછો પ્રકાશમય બની રહીશ કેમ કે તેવું લોકો ઈચ્છી રહ્યા છે કે પછી એવી મારી ઈચ્છા છે. તે ફક્ત બસ પ્રકાશ પાથરે છે.

એક વ્યસ્ત બજારમાં, મુલ્લા નસરુદ્દીને પોતાનું ઘરડું ગધેડું એક યુવાન માણસને ૩૦ દીનારમાં વેચ્યું. તે યુવાને તરત તે ગધેડાની હરાજી કરવા માંડી.

“આ રહી તમારા  જીવનની અમુલ્ય તક,” તે ચિલ્લાવા લાગ્યો. “શું સુંદર ગધેડું છે! શાંત અને મહેનતુ! તેનાં આ મજબુત સફેદ દાત જુઓ! આહ, તેની કોમળ આંખો!”
તેણે આ ગધેડાનાં રહસ્યમય વખાણ કરીને તેનું ગૌરવ ગાવાનું ચાલુ રાખ્યું.
“૪૦ દીનાર!” એક માણસે બુમ પાડી.
“૪૫ દીનાર! બીજો અવાજ આવ્યો,
“૫૦!”
“૬૦ દીનાર! બીજો એક અવાજ આવ્યો,
“૭૦!”

મુલ્લા ત્યાં આગળ એકદમ અવાચક બનીને ઉભા રહ્યા. “હું કેટલો મુર્ખ કહેવાય કે મેં તેને બસ ફક્ત એક ગધેડા તરીકે જ જોયો,” તેને વિચાર્યું. “આ લોકો તો ગધેડા માટે કેટલાં તલપાપડ થયા છે.”

“૮૦!” કોઈએ બુમ પાડી જેમ જેમ હરાજી આગળ વધવા લાગી તેમ. દરેકજણ આ મોંઘી કિંમત આગળ શાંત થઇ ગયું.
“૮૦ દીનાર એક....૮૦ દીનાર બે – “
“૧૦૦ દીનાર!” મુલ્લાએ ગર્જના કરી. “આ ભવ્ય પ્રાણીનો માલિક તો હું જ થઇ શકું.”

કોઈ વખત જીવન સામાન્ય લાગી શકે, સમય ખરાબ લાગી શકે કારણકે તે આપણા મુજબ નથી વીતતું હોતું પરંતુ જયારે આપણે તેનાંથી જુદા થવા લાગીએ ત્યારે જ તેની ખરી કિંમત જોવાનું શરુ કરતાં હોઈએ છીએ. આ એજ જીવન હોય છે, એ જ ગધેડું હોય છે, પણ હવે કોઈ બીજા તેની કિંમત વધારે આંકવા લાગે છે ત્યારે, આપણે પણ તેનાં ઉપર વધારે ધન લગાવી દેતા હોઈએ છીએ. આપણો દ્રષ્ટિકોણ બદલવા લાગે છે, આપણી પ્રાથમિકતાઓ બદલવા લાગે છે, હવે તે આપણને જોઈતું હોય છે.

જીવનને નથી ખબર કે તમારે શું જોઈએ છે, તે ફક્ત તમે શું કરો છો તે જ જુએ છે. અને જો તે કદાચ તમને તેનાં તરફથી શું જોઈએ છે તે સમજી પણ લે તો તેમ છતાં પણ તે ખુબ અલિપ્ત રહેતું હોય છે, તે એટલું ડાહ્યું હોય છે કે તમને ગંભીરતાથી લેતું જ નથી. તમે ક્યારેય એ નોંધ્યું છે કે એક પલની અંદર કેવું મહેસુસ થતું હોય છે? આ જ જીવન છે જેને આપણે ખુબ જ વ્હાલપૂર્વક થામીને, રક્ષા કરીને, યાદ કરતાં દસકાઓ સુધી પકડી રાખીને બેઠા છીએ. પરંતુ, જયારે તે આપણને છોડીને જતું હોય છે, ત્યારે તે એવું એકદમ અચાનક કરતુ હોય છે, ખુબ જ ક્રુરતાપૂર્વક. આપણે આપણી આ દુનિયામાંથી, અન્ય લોકો તરફથી શક્યત: શું અપેક્ષા રાખી શકીએ તેમ છીએ જયારે આપણું પોતાનું જ જીવન આપણી તરફ પાછું વળીને જોવાનું નકારી દેતું હોય પછી ભલેને આપણે તેનાં માટે આજ સુધી શું લાગણી રાખીને બેઠા હોય.

તમારો વર્તમાન સમય જે હોય તે, તેનાં પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા રાખો અને તેને માણતાં શીખો. આ જ રસ્તો છે તમારી જાતની સંભાળ લેવાનો. અને સંભાળ, હું કદાચ ઉમેરીશ, એ એક બહુ વિચિત્ર અને વિરોધાભાસ વાળી લાગણી છે. જો તમે કાળજી નહિ રાખો તો તે તમને થકવી નાંખશે અને તમે ચિંતિત થઇ જશો. અને જો તમે કાળજી રાખશો, તો તમને તે મુક્ત કરી દેશે અને તમે નિશ્ચિંત થઇ જશો. તમે પસંદ કરો. કાળજીપૂર્વક. કારણકે, તમારું જીવન તમારી પસંદગીઓ ઉપર બેઠું છે અને તમારી પસંદગીઓ તમારી પ્રાથમિકતાઓ ઉપર આધાર રાખે છે અને તમારી પ્રાથમિકતાઓ પાછી તમારી શું ઈચ્છા છે તેનાં ઉપર આધારિત હોય છે. તો ચાલો સમયને તેનાં માટે જવાબદાર ન ગણીએ કે જે આપણી ખુદની ઈચ્છાઓ અને શરતોમાંથી જન્મ્યું છે.

સમયને તે પોતે જે છે તેના તરીકે જ જાણો – હંમેશા ગતિમાન. તમારી જાતને તમે જેવા છો તેવાં ઓળખો – સાશ્વત. જો સમયનો આત્મા ગતિ હોય તો તમારો આત્મા એ મુક્તિ છે. સારા અને ખરાબની પેલે પાર સત્ય રહેલું હોય છે.

શાંતિ.
સ્વામી



P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.


Saturday, 15 November 2014

સૌથી મોટો આધ્યાત્મિક ગુણ

દયાનું બીજ શું છે? પ્રસ્તુત છે દયાળુ હોવાનું અનુભવવા માટે આવશ્યક એવાં સૌથી મોટા ગુણ ઉપરનું મારું મંતવ્ય.
જો તમે મને એ સવાલ પૂછો તો: કોઈ પાસે સૌથી મોટો ગુણ હોય તો તે કયો હોઈ શકે? એક પણ ક્ષણનાં ખચકાટ વગર હું કહીશ કે તે છે દયાનો. એવું કહ્યા પછી પણ હું એ વાતને નકારતો નથી કે કોઈ વાર તમારે કોઈ તાર્કિક કારણોસર દયાળુ બનવા કરતાં તમારે તમારા પોતાનાં હીતને પ્રથમ પ્રાધાન્ય આપવું પડતું હોય છે. હંમેશા દયાળુ બની રહેવું સહેલું નથી, પરંતુ, બીજા કોઈ પણ સદ્દગુણની માફક, આ ગુણને પણ શીખીને, અમલમાં મૂકીને અભ્યાસ કરતાં રહીને તેમાં નિપુણતા પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.

આજે, જોકે, હું દયા ઉપર વાત નથી કરી રહ્યો, કારણકે, તેનાં ઉપર હું ભૂતકાળમાં કેટલીય વાર લખી ચુક્યો છું. એનાં બદલે આજે તો હું તમારી સાથે એક બીજા મહત્વના ગુણ ઉપર વાત કરીશ. જે દયાનું બીજ છે. દરેક ધર્મના મહાપુરુષો આ સદ્દગુણના માલિક હતાં. અરે આજનાં આધુનિક યુગમાં પણ આ સદ્દગુણ સુસંગત અને સાશ્વત એવાં પારસ્પરિક સંબધો માટે પાયાનું કામ કરે છે. એ કયો ગુણ છે એ હું તમને કહું તે પહેલાં ચાલો તમને એક પ્રખ્યાત વાર્તા કહું.

એક નાના ગામડાની અંદર, એક ખેડૂતે નાના ગલુડિયાંઓ વેચવા માટેની એક જાહેરાત પોતાનાં ઘરની બહાર મૂકી. રવિવારની સવારે, એક નાનકડાં છોકરાએ દરવાજો ખટખટાવ્યો.

“કેટલાનાં છે તે?” નાના મુલાકાતીએ પૂછ્યું. “મારે તમારી પાસેથી એક ગલુડિયું લેવું છે.”
“ તેનો ભાવ છે ૫૦ થી ૭૦ રૂપિયા.”

“મહેરબાની કરીને મને આટલાં રૂપિયામાં તે ખાલી જોવા દેશો?” અને તેને પોતાનાં ખિસ્સામાંથી પાંચ રૂપિયાની નોટ બહાર કાઢી. ખેડૂતે એક ક્ષણનો વિચાર કર્યો અને કહ્યું, “કઈ વાંધો નહિ. ગલુડિયાઓ જોવાની કોઈ કિંમત નથી.”

તેને શ્વાનગૃહનો દરવાજો ખોલ્યો અને એક કુતરાનું નામ બોલીને બુમ પડી. તેમાંથી એક કુતરી બહાર આવી અને તેની પાછળ-પાછળ છ નાના ગલુડિયાઓ જાણે કે ફરના ગોટા ગબડતા હોય એમ બહાર આવ્યા. તેઓ પોતાની માતા સાથે કુચ કરતાં હોય તેવું લાગતું હતું. અને તરત તેઓ જાળીની નજીક પહોંચી ગયા જયારે એક ગલુડિયું કે જે નાનું અને ધીમું હતું, તે શ્વાનગૃહના દરવાજામાંથી બહાર દેખાયું અને લંગડાતી ચાલે પોતાની માં જોડે પહોંચ્યું.

“હું પેલું ગલુડિયું ખરીદી શકું છું, સાહેબ?” પેલાં છોકરાએ લંગડા ગલુડિયા તરફ આંગળી કરતાં કહ્યું. “હું તમને વચન આપું છું કે હું આવતાં ૧૦ મહિના સુધી તમને દર મહીને ૫ રૂપિયા આપી જઈશ.”

પેલો ખેડૂત નાના છોકરા પાસે ઘૂંટણીયે બેસી ગયો અને બોલ્યો, “બેટા, તારે એ ગલુડિયું નથી લેવું. બીજા કુતરાની જેમ તે તારી જોડે દોડી ને રમી નહિ શકે.”

“આ જ ગલુડિયું મારે જોઈએ છે, સાહેબ,” નાનો છોકરો એક કદમ આઘો ખસી ગયો અને પોતાનાં પગનું પેન્ટ ઉપર ચડાવવા લાગ્યો. સ્ટીલની એક પટ્ટી તેનાં એક ખાસ પ્રકારના બુટની સાથે બન્ને પગમાં જોડાયેલી હતી. “ખરેખર, તો હું પણ જાતે બહુ સારું દોડી શકતો નથી, અને આ ગલુડિયાને એવાં કોઈકની જરૂર છે કે જે તેને સમજી શકે.”

કુદરતે આપણને એક ખુબ જ વિલક્ષણ લાગણી આશીર્વાદ સ્વરૂપે આપી છે – સમાનુભુતિ. સમાનુભુતિ એ દયાનું બીજ છે. સરળ શબ્દોમાં કહેવું હોય તો, સમાનુભુતિએ દુનિયાને બીજાના દ્રષ્ટિકોણથી જોવાનો એક પ્રામાણિક પ્રયત્ન છે. કોઈ બીજાના બુટમાં પગ નાંખીને એ જોવાનો પ્રયત્ન કે ખરેખર તે ક્યાં ડંખે છે. આપણું વલણ અન્ય વ્યક્તિને ખુબ જ જલ્દીથી પારખીને તેનાં વિષે મત બાંધી લેવાનું હોય છે, કે પછી તેમને આપણો દ્રષ્ટિકોણ સમજાવી દેવાનું વલણ હોય છે, પરંતુ, સમાનુભુતિમાં એક બિન-નિર્ણાયક શ્રોતા બનવાનું છે, એક ગ્રાહકભાવથી ગ્રહણ કરતા રહેવાનું છે.
સમાનુભુતિ સામે વાળી વ્યક્તિ શું અનુભવ કરી રહી છે તેને સન્માનપૂર્વક સમજવાનું નામ છે. પરંતુ સમાનુભુતિ આપવાને બદલે આપણને તો મોટાભાગે સલાહ કે ખાતરીઓ આપવાનું મન થઇ જાય છે અને આપણી સ્થિતિ કે લાગણીને કહેવા લાગી જતાં હોઈએ છીએ. સમાનુભુતીમાં જોકે, મનને ખાલી કરવાનું છે અને આપણા સમગ્ર અસ્તિત્વ સાથે સામેની વ્યક્તિને સાંભળવાનું અપેક્ષિત છે.
માર્શલ રોઝનબર્ગે ઉપરોક્ત શબ્દોમાં સમાનુભુતિનો બહુ સરસ રીતે સારાંશ આપી દીધો છે. વાસ્તવમાં, તેને પોતાના એક અહિંસક સંદેશા-વ્યવહાર ઉપરનાં પુસ્તકમાં, તેણે રૂથ બેબરમેયરની Words are Windows or They’re Walls નામની એકબહુ સુંદર કવિતા ટાંકી છે:
I feel so sentenced by your words,
I feel so judged and sent away,
​Before I go I’ve got to know
​Is that what you mean to say?


Before I rise to my defense,
​Before I speak in hurt or fear,
​Before I build that wall of words,
Tell me, did I really hear?


​Words are windows, or they’re walls,
They sentence us, or set us free.
When I speak and when I hear,
Let the love light shine through me.


There are things I need to say,
Things that mean so much to me,
If my words don’t make me clear,
Will you help me to be free?


If I seemed to put you down,
If you felt I didn’t care,
Try to listen through my words
To the feelings that we share.

જયારે તમારે કોઈ બીજા સાથે સમાનુભુતિ કરવી હોય, ત્યારે ફક્ત તેને સાંભળો. જયારે તમે તેવું કરો છો અને એટલી પ્રામાણિકતાથી કરો છો ત્યારે, થોડીવાર પછી તમને તે એકદમ બરાબર લાગવા લાગશે. તમે તેની ચુનોતીઓ અને અડચણોને, તેની પીડા અને દર્દને સમજવાની શરૂઆત કરો છો. આપણામાંના મોટાભાગનાં લોકોને જીવનની મોટાભાગની વસ્તુઓ માટે એક આપોઆપ પ્રતિભાવ હોય છે. પરંતુ, સજાગતાથી, તમે તમારી લાગણીને પસંદ કરીને ચૂંટી શકો છો. જયારે તમને કશું ન ગમે, ત્યારે તમે ગુસ્સો, નફરત, સમાનુભતિ, દયા, તટસ્થતા કે પછી આપણે જે સત્યાવીશ પ્રકારની અન્ય જુદીજુદી લાગણીઓ અનુભવીએ છીએ તેમાંથી ગમે તેને પસંદ કરી શકો છો.

જયારે તમે જાગૃતપણે એક ચોક્કસ લાગણીને પસંદ કરીને તેનો અમલ કરવા લાગો છો ત્યારે તરત પછી તે તમારો એક બીજો સ્વભાવ બની જાય છે. અને આ કારણ છે શા માટે અમુક લોકો કાયમ ક્રોધિત કે કાયમ સ્વાર્થી કે કાયમ ઘમંડી હોય છે. કે પછી અમુક લોકો શા માટે કાયમ માયાળુ, દયાળુ કે બીજાનું ધ્યાન રાખવા વાળા હોય છે. તેમનાં જીવનમાં કોઈ એક સમયે તેમને આ લાગણીકીય પ્રતિભાવને પસંદ કરેલો હોય છે અને તેમણે એ લાગણી જ્યાં સુધી તેમનાં DNAમાં વણાઈ ન જાય ત્યાં સુધી તેનું પુનરાવર્તન કરેલું હોય છે કે.

મુલ્લા નસરુદ્દીન એક વખત એક દુકાનમાં પોતાની પત્ની માટે સ્વેટર લેવા ગયા. જયારે પોતે પૈસા ચુકવવા માટે ગયા ત્યારે ત્યાં એક જાહેરાત થઇ કે આગલા એક કલાકમાં જે લોકો પૈસા આપવા માટે આવશે તેમને બીલની કુલ કિંમતમાં ૪૦%ની રાહત આપવામાં આવશે. તરત, ત્યાં અચાનક જ સ્ત્રીઓનું લશ્કર પૈસા ચુકવવા માટે આવી ગયું અને મુલ્લાને લાગ્યું કે પોતે કેટલીય દિશાઓમાં ખેંચાઈ કે ધકેલાઈ રહ્યા છે.
મુલ્લાએ ધીરજ રાખી નમ્ર રહેવાનું પસંદ કર્યું પરંતુ એક કલાક પછી પણ આ જંગલી ટોળાને લીધે પોતે કતારમાં સૌથી છેલ્લે ઉભા હતાં. ખુબ જ નારાજ અને હતાશ એવાં મુલ્લાએ પોતાની કોણી બહાર કાઢીને બધી ઓરતોને ધક્કા મારતાં-મારતાં પોતાનો રસ્તો આગળ કરતાં ગયા.

“તમારામાં કોઈ સભ્યતા છે કે નહિ?” એક સ્ત્રી ચિલ્લાઈ. “તમે એક સભ્ય-પુરુષની જેમ નથી વર્તી શકતા?”
“ના, મેડમ,” મુલ્લાએ જોરથી કહ્યું, “હું એક કલાકથી એક સભ્ય-પુરુષની જેમ વર્તી રહ્યો છું. હવે, મારે એક સ્ત્રીની જેમ જ વર્તવું જોઈએ.”

આ ફક્ત હસવા માટે છે, સમાનુભૂતિની બીજી બાજુ દર્શાવવાં માટે નથી.

તમારે અમુક ચોક્કસ પ્રકારે અનુભવીને પછી તે મુજબનાં ચોક્કસ પ્રકારે વર્તવાની જરૂર નથી. એનાંથી ઉલટું કરવું એ વધારે વ્યવહારુ અને અસરકારક છે: તમે અમુક પ્રકારે વર્તન કરવા લાગો અને પછી તમે તે પ્રકારે અનુભવવા પણ માંડશો. સમાનુભૂતિ, માટે જ એક લાગણી બને તે પહેલાં  તે એક ક્રિયા છે. તેનો અનુભવ કરવા માટે તેનો અમલ કરો. અને, સમાનુભૂતિને કેવી રીતે કેળવી શકાય? ફરી કોઈ વાર જોઈશું.

બુદ્ધના શબ્દોમાં: પોતાનાંથી નાના પ્રત્યે નરમ બનો, પોતાનાંથી મોટા પ્રત્યે દયાળુ બનો, જે સંઘર્ષ કરી રહ્યું હોય તેનાં પ્રત્યે સહાનુભુતિ દાખવો અને જે નબળા અને ખોટા હોય તેમનાં પ્રત્યે સહનશીલતા દર્શાવો. કોઈ વાર તમે પણ તમારા પોતાનાં જીવનમાં આ બધામાંથી પસાર થશો.

શાંતિ.
સ્વામી.


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

Share