Saturday, 18 January 2014

શું હું એક ખરાબ માવતર છું?

બાળ-ઉછેરનો કોઈ નિર્ધારિત સારો કે ખરાબ રસ્તો નથી હોતો. જરા હળવાશથી લો.
મારી ક્યાં ભૂલ થઇ? હું કેવી રીતે મારા બાળકોને સમજાવું કે મેં બનતો બધો જ પ્રયત્ન કર્યો છે, કે અમારી કોઈ ખરાબ માં-બાપ બનવાની કોઈ ગણતરી નહોતી, કે તેઓ તો અમારી પ્રાથમિકતા હતાં અને અમે તો હંમેશાં તેમનું કલ્યાણ જ ઈચ્છ્યું હતું? હું એવાં ઘણાં માં-બાપને મળ્યો છું કે જેઓએ પોતાની ઇચ્છાઓનું દસકાઓ સુધી બલિદાન આપ્યું અને અંતે તેમને એવું ભાન થયું કે તેમને માં-બાપ તરીકે બાળકોને ઉછેરવાની ફરજને બરાબર નથી નિભાવી, કે તેઓ તો ખોટા સાબિત થયાં છે, કે તેઓ તો એક ખુબ જ ખરાબ માં-બાપ છે (એવું મોટાભાગે જો કે તેમને તેમનાં બાળકો માનવા માટે પ્રેરતા હોય છે). મેં માં-બાપની લાગણીઓને ખળભળી ઉઠતાં જોઈ છે કારણકે તેમને તેમનાં બાળકોએ પોતાનાં હાવ-ભાવ, છાપ અને શબ્દો દ્વારા એવું માનવા માટે મનાવી લીધા હોય છે કે તેઓ – માં-બાપે – તેમનું કાર્ય બરાબર કર્યું નથી.

એ વાતે હું સંમત છું કે ઘણાં તૂટેલાં કુટુંબો પણ હોય છે, નિ:શંકપણે કોઈ વખત માં-બાપ પણ બેજવાબદાર હોય છે ખાસ કરીને જયારે તેઓ પોતાનાં બાળકોનું શારીરિક કે લાગણીકીય શોષણ કરતાં હોય છે. લાગણીની દ્રષ્ટીએ થતાં શોષણમાં માં-બાપ પોતાનાં દરેક સ્વપ્નાં પોતાનાં બાળકો દ્વારા પુરા કરવાથી લઈને બાળકોને તેમને નક્કામાં હોવાની લાગણી આપવા સુધીની વાત આવી જતી હોય છે. પરંતુ હું જેટલાં કુટુંબોને મળ્યો છું તેમાંના મોટાભાગનાં સાથે આવું બન્યું હોય તેવું નથી. આ કુટુંબો એક સામાન્ય કુટુંબો છે કે જેમાં માં-બાપ અને બાળકો એક-બીજાની કાળજી કરે છે, જ્યાં માં-બાપ સારા માવતર બનવાં માટે થોડો વધારે પ્રયત્ન પણ કરતાં હોય છે. અને છતાં પણ બાળકો તેમનાંથી ખુશ નથી હોતા. તેઓ એવું માનવા માટે તૈયાર જ નથી હોતા કે તેમનાં માં-બાપ બહુ સરસ કામ કરી રહ્યાં છે. તેઓ વારંવાર એવાં ઉદાહરણો આપતાં રહે છે કે જેમાં બીજા કોઈકના પિતા કે માતા એ કેટલાં સરસ માવતર બની રહ્યાં છે. અરે તેમનાં પોતાનાં માં-બાપ પણ આવું આવું સાંભળીને તે સાચું માનવા લાગે છે.


એક રસપ્રદ અવલોકન છે કે જે હું તમારી સાથે વહેંચવા માંગું છું. નવયુવાનો કે જે આળસુ છે અને એક બેજવાબદારી ભર્યું જીવન જીવતાં હોય છે તેઓ પોતાનાં બાળપણનો તેમજ પોતાનાં માં-બાપનો વાંક કાઢવામાં સૌથી પહેલાં હોય છે. એક કુટુંબમાં, ધારો કે ચાર ભાઈ-બહેનો હોય, તેમાં જો બે જણા એકદમ સફળતાપૂર્ણ અને હકારાત્મક જીવન જીવતાં હોય તો મેં તેમનાં મોઢેથી એવું ક્યારેય સાંભળ્યું નથી કે તેઓ એમ માનતાં હોય કે તેમનાં માં-બાપે તેમનું જીવન બગાડ્યું છે. બીજા બે, કે જે પોતાની કારકિર્દીમાં તેમજ પોતાનાં સંબધોમાં સંઘર્ષ અનુભવતા હોય તેઓ હંમેશાં તુરંત પોતાનાં માં-બાપને પોતાની દશા માટે જવાબદાર ગણતાં હોય છે.

ઘણાં બાળકો કે જેમનો ઉછેર એક વાલી (માં કે બાપ) દ્વારા થયો હોય છે તેઓ એવું માનતાં હોય છે કે તેમનાં માં-બાપ એકબીજા સાથે ન રહી શક્યાં માટે તેઓ નિષ્ફળ રહ્યાં છે. જેમનાં માં-બાપ ભેગા રહ્યાં હોય છે તેમનાં બાળકો એવી ફરિયાદ કરતાં હોય છે કે પોતાનાં માં-બાપ હંમેશાં દલીલો અને ઝઘડો જ કરતાં આવ્યાં છે એનાં કરતાં તો તેઓ છુટા પડી ગયાં હોત તો સારું. જે માં-બાપ નરમ હોય છે, તેમનાં માટે બાળકો કહે છે કે તેઓ જરાય મજબુત નથી અને માટે કોઈ પણ મહત્વનો નિર્ણય તે લઇ શકતા નથી. જે માં-બાપ હંમેશાં પોતાનાં બાળકોની સાથે રહ્યાં હોય છે, તેઓ મને કહેતા હોય છે કે તેમનાં માં-બાપ હંમેશા તેમનાં ઉપર નજર રાખે છે. જે માં-બાપ પોતાનાં બાળકોને સ્વતંત્રતા આપે છે તેમનાં માટે બાળકો કહે છે તેમનાં માં-બાપ તેમનું બિલકુલ ધ્યાન નથી રાખતાં, તેઓ તેમનું રક્ષણ કરવાની દરકાર પણ રાખતાં નથી.

Every parent has been an unwilling player in the you-can’t-win game. Require your daughter to take piano lessons, and later she will complain that you wrecked her love of the piano. Let your daughter give up lessons because she didn’t want to practice, and later she will complain that you should have forced her to keep going—why, now she can’t play the piano at all. Require your son to go to Hebrew school in the afternoon, and he will blame you for having kept him from becoming another Hank Greenberg. Allow your son to skip Hebrew school, and he will later blame you for his not feeling more connected to his heritage. Betsy Petersen produced a full-bodied whine in her memoir Dancing With Daddy, blaming her parents for only giving her swimming lessons, trampoline lessons, horseback-riding lessons, and tennis lessons, but not ballet lessons. 'The only thing I wanted, they would not give me,' she wrote. Parent blaming is a popular and convenient form of self-justification because it allows people to live less uncomfortably with their regrets and imperfections.
(Carol Tavris & Elliot Aronson. Mistakes were Made (but not by me).)

 
જો તમે એક બાળક હોવ અને તમે જો એવું માનતાં હોવ કે તમે જે પ્રકારનું જીવન જીવી રહ્યાં છો તેનાં માટે તમારા માં-બાપ જવાબદાર છે તો કદાચ જીવનમાં તમે શું પસંદગીઓ કરી છે એનાં ઉપર એક વખત તમારે ચિંતન કરવાની જરૂર છે, તમે કેવા પ્રકારનાં મિત્રોની સોબતમાં ફરતા રહ્યાં છો તેનાં ઉપર એક વાર ઊંડાણપૂર્વક વિચારવાની જરૂર છે. જો તમારાથી ભૂલ થઇ જ ગઈ હોય તો તેને એક મનોહર ઢંગથી સ્વીકાર કરો, નહિ કે તમે જીવનમાં જે કઈ પણ કર્યું કે ન કરી શક્યાં તેનાં માટે તમારા માં-બાપને જવાબદાર ઠેરવો. આત્મ-સ્વીકારથી તમે પોતાનાં જીવનમાં ભૂતકાળને એક તુચ્છ બાબત ગણવા માટે સક્ષમ બનશો; તમારે તમારી ત્રુટીઓની જાહેરાત કરવાની કોઈ જરૂર નથી, તમારે ફક્ત તેનો સ્વીકાર કરવાનો છે કે જેથી કરીને તમને અંદરથી એક શક્તિ પ્રાપ્ત થાય અને તમે જીવનમાં આગળ વધી જાવ.

જો તમે એક માં-બાપ હોવ અને તમારા બાળકો જો તમને એવું કહેતાં હોય કે તેમનાં જીવનમાં જે કઈ પણ બરાબર નથી થઇ રહ્યું તેનાં માટે તમે જવાબદાર છો, તેનો અર્થ એવો નથી થઇ જતો કે તમે એક ખરાબ વાલી છો. તેનો અર્થ એવો થાય છે કે તેઓ પોતાનાં જીવનમાં વર્તાયેલી ખોટ કે ખાલીપાને માટે પોતે હવે શું સારું કરી શકે છે તેમ વિચારવાને બદલે તેઓ પોતે કરેલી પસંદગીઓ અને કાર્યોની જવાબદારી બીજાનાં માથે ઢોળી દેવા માંગે છે. હવે આ સમય છે કે તમે તમારી જાતને આ નારાજગી, પસ્તાવો, કે આત્મ-ગ્લાનીની લાગણીમાંથી મુક્ત કરો. અને જો તમે ખરેખર એવું માનતાં હોવ કે તમે ભયાનક ભૂલો કરી નાંખી છે (એટલાં માટે નહિ કે તેવું તમને તમારા બાળકો કહે છે, પરંતુ જો તમે એવું કઈ જાણતા હોવ તો), વારુ, તો પછી માફી માંગો અને આગળ વધી જાવ કેમ કે ભૂતકાળને આપણે બદલી નથી શકવાના. અને જો તમે કોઈ ભૂલ કરી પણ હોય તો તેનો અર્થ એવો નથી કે બાળકોનાં જીવનમાં જે કઈ પણ અનિચ્છનીય બની રહ્યું હોય તે એ ભૂલના પરિણામે થઇ રહ્યું છે.
 
એક વખત ઘરે મહેમાનો જમવા માટે આવે છે. ડાયનીંગ ટેબલ ઉપર, માં પોતાની ૬ વર્ષની દીકરીને કહે છે, “તું જમતાં પહેલાં કૃતજ્ઞતા પૂર્વક પ્રાર્થના કરીશ?”
“પણ મને નથી ખબર શું બોલવાનું!”
“હું જેવું બોલું તેવું તું પાછળથી બોલ,” માતાએ કહ્યું.
“હે ભગવાન! મેં શા માટે આ લોકોને જમવા માટે નોતર્યા છે!” છોકરીએ નિર્દોષતા પૂર્વક કહ્યું.


હવે આ એક ખુબ જ મહત્વની વાત છે: તમારું બાળક અમુક રીતે જીવન જીવે એવી જો તમારી ઈચ્છા હોય તો તેનો એક જ રસ્તો છે, અને તે છે તમે બિલકુલ એવું જ જીવન પૂરી પ્રામાણિકતાથી જીવો. એ જો તમને તમે જે કરી રહ્યાં છો તેનાંથી તમને ખુશ થતાં દેખશે તો તેઓ પણ આપોઆપ તમારા રસ્તે આકર્ષિત થશે. તેઓ એ કાર્યોને અનુસરતા હોય છે કે જેને કરવાથી તમને કેટલો આનંદ મળી રહ્યો છે તે તેઓ જો જોઈ શકતા હોય. પરંતુ કોઈ વાર, એવું ન પણ થાય, કારણકે અહી તો દરેકજણ અસલી છે. અને એમાં કશું ખોટું નથી.

બાળ-ઉછેરનો કોઈ સંપૂર્ણ સારો કે સંપૂર્ણ ખરાબ રસ્તો હોય એવું નથી. કુદરતે પોતાનાં ખોળે થોડી છૂટ-છાટ લેવાની છૂટ રાખેલી છે. અમુક ભૂલો કરવાની છૂટ, થોડી ખોટી પસંદગી કરવાની છૂટ, કેટલાંક ખોટા નિર્ણયો કરવાની છૂટ. એ બિલકુલ સામાન્ય વાત છે, કુદરતી છે. આપણા જીવનની સુંદરતા એ આપણી અંદર રહેલી અપૂર્ણતામાં, આપણી અનન્યતામાં, આપણી ભૂલોમાં, અને જે કઈ વસ્તુઓને આપણે નથી સમજતા તેમાં જીવતી હોય છે. તમને જે સમયે જે બરાબર લાગ્યું તેમ તમે કર્યું, અને જો તે બરાબર પાર ન પડ્યું, તો તેને હળવાશથી લો, તે એક પ્રામાણિક ભૂલ હતી. તમારી જાતને માફ કરો.

તમે તમારા બાળકોને ફક્ત માર્ગદર્શન આપી શકો, તમે તેમને જોઈતું પુરવાર કરી શકો, અંતે તો તેમને જ મહેનત કરવી પડશે, એક કલ્યાણકારી જીવનનાં માર્ગે તેમને ખુદને જ ચાલવું પડશે. જો તમે એમને તમારાથી થઇ શકે તેટલો શ્રેષ્ઠ પ્રેમ કર્યો છે, જો તમે એમને તમારી ક્ષમતા મુજબ જે કઈ પણ આપી શકો તેમ હતાં તે આપ્યું હોય, તો મારો વિશ્વાસ કરો, તમે બધું બરાબર જ કર્યું છે.
(Image credit: Miki)
શાંતિ
સ્વામી.



P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.
 

No comments:

Post a Comment

Share