Saturday, 29 March 2014

માફ કેવી રીતે કરવું

માફી એ એક સોગાદ છે. તેમાં આપનારની સાથે તેને મેળવનારનું પણ મહત્વ છે.
આ એક એવો સવાલ છે કે જે મને સૌથી વધુ વખત પૂછાતો હોય છે: માફ કેવી રીતે કરવું? ઘણીવાર વાંચકો મને જણાવતા હોય છે કે તેમને સામેની વ્યક્તિને માફ કરી દીધી હોય તો પણ તેઓ અંદરથી ઘવાતાં રહેતાં હોય છે. એ વિચાર કે એ વ્યક્તિનું દર્શન માત્ર લાગણી ભર્યું દર્દ ઉભું કરી દે છે. જો કે તેમને સામેની વ્યક્તિને માફ કરી દીધી હોય છે તેમ છતાં તેનાં માટે પ્રેમની લાગણી થતી હોતી નથી. કે પહેલાની જેમ સારો વખત પાછો ફરે તેમ લાગતું નથી. અને મને ખબર છે આ દ્વારા તમે શું કહેવા માંગો છો.

માફી માટે એક ભળતો જ વિચાર પ્રચલિત છે – આપણે મોટાભાગે એવું માનીએ છીએ કે એક વાર આપણે જો કોઈને માફ કરી દઈએ તો આપણે તરત જ તેનાં પ્રત્યે પ્રેમ નો અનુભવ કરતાં થઇ જઈએ. હકીકતમાં એવું નથી હોતું. જયારે આપણે સામેની વ્યક્તિને માફ કરી દેવાનાં વિચાર સુધી પહોંચીએ ત્યાં સુધીમાં તો આપણા હૃદયને ઠેંસ પહોંચી ગઈ હોય છે. જ્યાં સુધી આપણે એ ઠેંસથી થયેલાં નુકસાનમાંથી સાજા ન થઈએ ત્યાં સુધી સુસંવાદીતા અને શાંતિની સ્થાપના થઇ શકતી નથી. અને આ સાજા થવાનો સમયગાળો કોઈવાર એક મિનીટથી લઈને આખા જન્મારા સુધીનો હોઈ શકે છે. તે સંબધની ગુણવત્તા, આપણી આંતરિક શક્તિ અને ઉલ્લંઘનની તીવ્રતા ઉપર આધાર રાખે છે.

વધુમાં, માફીને પુનર્મેળ સમજવાની ભૂલ ન જ કરવી જોઈએ. તે બન્ને એક સમાન બાબતો નથી. જયારે તમે કોઈને માફ કરો છો ત્યારે તેનો અર્થ એવો નથી કે તમે તેમનાં આચરણ, વ્યવહાર કે કૃતિનો પણ સ્વીકાર કરો છો. તેનો સરળ અર્થ એટલો જ થાય છે કે તમે દયાળુ કે કાળજી કરનાર બનીને, સામેવાળાનાં કે તમારા પોતાનાં ભલા માટે થઇને, તેમનાં ભૂતકાળનાં કૃત્યોથી તમારી શાંતિનો ભંગ થવા દેવા નથી માંગતા. કોઈને તરત માફ કરી દેવાથી મળતી શાંતિ, જો સામેવાળી વ્યક્તિ પાછી એ જ ભૂલનું પુનરાવર્તન કરે કે તમારા માયાળુપણાની કદર ન કરે તો તરત ચાલી જતી હોય છે. માફીને એક ભેટ સ્વરૂપે જુઓ કે જે તમે તમને દુ:ખ પહોંચાડનારને આપતાં હોવ છો. જયારે સામેની વ્યક્તિ પોતાનાં વ્યવહારનાં પુનરાવર્તન દ્વારા તેની કદર નથી કરતુ હોતું, કે તેની ઓછી કિંમત આંકે છે ત્યારે ખરેખર તો તેમને તમારી ભેટનો સ્વીકાર નથી કર્યો હોતો. તમારી ભેટ તમને પાછી આપી દેવામાં આવી હોય છે અને હવે તે તમારી પાસે પડી હોય છે. તમે હતાં ત્યાં નાં ત્યાં પાછાં આવી જાવ છો – ઘવાયેલા, અપ્રસન્નચિત્ત, અને અશાંત.

સાચી માફી પુનર્મેળ સિવાય શક્ય નથી. અને, પુનર્મેળ એ સ્વીકાર કર્યા વગર નથી આવતો. જ્યાં સુધી સામેની વ્યક્તિ પોતાનાં કૃત્યોનો સ્વીકાર નથી કરતી ત્યાં સુધી તમે ખરેખર તો તેને માફ જ નથી કરી શકતા. જયારે તેઓ એવું નથી માનતાં હોતા કે તેમનાંથી કોઈ ભૂલ થઇ છે અથવાતો તમે તેનાંથી કેવું અને શું અનુભવો છો તેની તે દરકાર નથી કરતાં હોતા, ત્યારે તેવાં સંજોગોમાં, હું માફી માંગું છું તમને એ કહેવા બદલ, પણ ત્યાં માફ કરવું શક્ય જ નથી હોતું. સામેની વ્યક્તિ તરફથી પસ્તાવાની લાગણી સહીતની એક સ્વીકૃતિ અને માફી એ તેમને માફ કરવા માટે બિલકુલ અનિવાર્ય હોય છે. હા કોઈને સો વખત માફ કરવું શક્ય છે જો તે સો વખત આવીને પોતાની ભૂલનો સ્વીકાર કરીને માફી માંગતા હોય તો, પરંતુ જો તે તમારી માફી નહિ માંગતા હોય તો તેમને એક વખત પણ માફ કરવા અશક્ય છે. અને પ્રશ્નનું ખરું મૂળ પણ અહી આગળ જ છે: તમે તેને માફ કરવા માંગો છો અને તેનાં માટે કોઈ કડવી લાગણી નથી રાખવા માંગતા, પરંતુ, તમે તેમ નથી કરી શકતા કારણકે તેઓ એવું નહિ સ્વીકારે કે તેમને તમારી સાથે ખોટું કર્યું છે.

ભિખ્ખુઓ, આ બે જણ મુર્ખ છે, કયા બે? એક તો એ કે જે પોતાનાં ઉલ્લંઘનને ઉલ્લંઘન તરીકે નથી જોતો, અને બીજો એ કે જેણે પોતાની ભૂલનો સ્વીકાર કરી લીધેલો છે છતાં તેને યોગ્ય રીતે માફ નથી કરતો. આ બે મુર્ખ છે.


આ બે જણા ડાહ્યા હોય છે. કયા બે? એક તો એ કે જે પોતાનાં ઉલ્લંઘનને ઉલ્લંઘન તરીકે જુવે છે, અને બીજો એ કે જેણે પોતાનાં ઉલ્લંઘનને સ્વીકાર્યું છે તેને યોગ્ય રીતે માફ કરી દે છે. આ બે જણા ડાહ્યા છે.
(ધનીસ્સારો ભીખ્ખુનો અનુવાદ. બાલ-પંડિત સૂત્ર)

  
મૂળ વાત એ છે કે જેણે પોતાની ગેરવર્તણૂકને સ્વીકારી છે તેને યોગ્ય માફી આપવી. ભૂલના સ્વીકાર વગર માફી નથી મળતી. અને શરતી અથવા તો અધૂરો સ્વીકાર એ સ્વીકાર નથી પરંતુ એક દંભ દેખાવ માત્ર જ છે, ફક્ત પોતાનાં મુદ્દાને યોગ્ય ઠરાવવાની વાત, એક દેખાડો. દાખલા તરીકે, જો કોઈ પોતાની ભૂલનો સ્વીકાર કરે પણ તરત પોતે જે કર્યું તે શા માટે કર્યું એ કહેવા માંડે કે તે ફક્ત ખાલી એક તેમનો જ વાંક નહોતો એવું સાબિત કરવા માંડે ત્યારે તેનો અર્થ તેઓ હજુ પણ માફી માંગવાનો કોઈ ઈરાદો ધરાવતાં હોતા નથી. અંદરથી તે હજુ પોતાનાં ઉલ્લંઘનને યોગ્ય જ માને છે. આવી પરિસ્થિતિમાં સાચી માફી શક્ય હોતી જ નથી. એવું કહેવાય છે કે, એક પ્રાણહીન ક્ષમા યાચના એક વધુ અપમાન છે. ભૂલનો સંપૂર્ણ સ્વીકાર અને તેની જવાબદારી લેવી તેમજ તેનું ફરીથી પુનરાવર્તન નહિ કરવા માટે પ્રતિજ્ઞા લેવી તે સૌથી વધારે સારું અને ઘણું વધારે અસરકારક હોય છે.

માફ કરવું અને જતું કરવું આ બન્ને વાત સમાન નથી, કારણકે, માફી ત્યારે જ શક્ય છે કે જયારે સામેની વ્યક્તિ પણ આ પ્રક્રિયામાં ભાગ લે. રોડ પરના બે અકસ્માતની કલ્પના કરો. એક પ્રસંગમાં અપરાધી ગાડીમાંથી બહાર આવી, સોરી કહી ને ઇન્સ્યોરન્સની વિગતોની આપ-લે કરે છે કે જેથી કરીને તમે ઇન્સ્યોરન્સની રકમ માટે અરજી કરી શકો. બીજા પ્રસંગમાં, કોઈ તમારી સાથે ભટકાડીને ભાગી જાય છે. તે ઉભા પણ નથી રહેતા અને પોતાની ગતિ વધારીને ભાગી જાય છે. જયારે સામે વાળા તરફથી માફીની પ્રક્રિયામાં કોઈ સહયોગ નથી હોતો, ત્યારે તમે સાચી રીતે માફ નથી કરી શકતા કે તેમાં કોઈ સામંજસ્ય પણ નથી સધાતું. તમે, મોટાભાગે, કદાચ અનિચ્છાપૂર્વક તેનો સ્વીકાર કરી લેતાં હોવ છો કે તમારી સાથે છેતરપીંડી કરવામાં આવી છે. કોઈવાર, તમને એવું લાગે કે તમે માફી આપવા માટે સક્ષમ નથી અને પછી તમને માઠું પણ લાગી શકે કે તમારું હૃદય વિશાળ નથી. પણ સત્ય તો એ હોય શકે છે કે તમે તમારા સોનેરી હૃદય સાથે તમારી માફીની ભેટને દયા, પ્રેમ અને કાળજીનાં કાગળથી વીંટાળીને ખુબ જ ધીરજપૂર્વક ઉભા રહીને આતુરતાથી રાહ જોતા હોવ છો, પરંતુ તેને સ્વીકારવા માટે સામેની વ્યક્તિ ઉપસ્થિત રહેવામાં નિષ્ફળ રહેતી હોય છે.

જો તમે સામેના કિનારે ઉભા હોવ, જો તમે કોઈને દુ:ખ પહોંચાડ્યું હોય કે તમને ઊંડેઊંડે અંદરથી એવું લાગતું હોય કે તમે સામેની વ્યક્તિ સાથે અન્યાય કર્યો છે, તો તમે તેની બિનશરતી અને પ્રામાણિક ક્ષમા માંગો. તમને યોગ્ય કર્યાનો અનુભવ થશે અને તેઓ અંદરથી રૂઝાયા હોય તેવું અનુભવશે. માફી માંગવી એ માફ કરવાની ઈચ્છા કરતાં ક્યાંય વધુ ગહન હોય છે.

જો સામેની વ્યક્તિ હવે તમારા જીવનમાં ન રહી હોય તો શું? તો શું માફ કરવાનો કોઈ રસ્તો નથી રહેતો? હા, જરૂર રહે છે; પણ એનાં વિષે ફરી કોઈ વાર. અને, તે વખતે, માફીનાં કૃત્ય અને માફીની લાગણી વચ્ચેનાં તફાવતને હું વિસ્તારપૂર્વક પૂર્વક વર્ણવીશ.
(Image credit: Lesley Spanos)
શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.



Saturday, 22 March 2014

એક નૈતિક દુવિધા

શું તમે તમારું જીવન એક સુનિશ્ચિતતાથી કાળું કે ધોળું રાખીને જીવી શકો ખરા?
કેટલાંક સવાલોનો કોઈ જવાબ નથી હોતો, હકીકતમાં જો કે ઘણાં બધાં સવાલોનો કોઈ ચોક્કસ જવાબ નથી હોતો. એક દિવસ, એક યુવાન ફિઝીશ્યન આશ્રમમાં આવી હતી, ચાલો તેને અનુ નામથી બોલાવીએ. તે પોતાનાં કાર્યાલયની પરિસ્થિતિને લઈને થોડી તણાવગ્રસ્ત હતી. એક સ્વાયત સંસ્થામાં એક ડોક્ટર તરીકે આર્મીમાં કામ કરતી વખતે અનુને નકલી દવાઓ વહેંચવી પડતી હતી. તેનાં દર્દીઓ આર્મીના માણસો હતાં – કે જે લોકો દેશનું સરંક્ષણ કરતાં હતાં. અને તેમને નકલી દવાઓ આપવામાં આવતી હતી? કોઇપણ દેશનું અધ:પતન આનાંથી વિશેષ બીજું શું હોઈ શકે? વારું હું કોઈ નૈતિકતાનો નિર્ણાયક નથી, કે નથી રાજનીતિનો લેખક, એનાં બદલે હું તો આધ્યાત્મિક મત આ બાબતમાં આપીશ.

“તે આ બાબત તારા ઉપરી અધિકારીઓને કરી છે? મેં કહ્યું.
“હા, સ્વામી,” અનુએ કહ્યું, “તેમને મને એમ કહ્યું કે મારે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. ‘આવું તો ચાલ્યા કરે’ તેમને કહ્યું. પરંતુ મારું અંત:કરણ મને આવું ચલાવી લેવાની મંજુરી આપતું નથી. હું મારા દર્દીઓને નકલી દવાઓ આપું છું અને મને ખબર છે કે તેનાંથી તેઓ સાજા થવાનાં નથી. મારે આ નોકરી છોડી દેવી છે પણ મારા ઘરનાં હું એ ચાલુ રાખું એમ ઈચ્છે છે કેમ કે આ સરકારી નોકરી છે કે જેમાં પેન્શન સહીત ઘણાં આકર્ષક ફાયદાઓ છે.”
“ખાલી છોડી દઈશ નહિ,” મેં કહ્યું, “એનાં કરતાં તો આની સામે અવાજ ઉઠાવ. જો તું છોડી દઈશ, તો આ પ્રશ્ન તો ચાલુ જ રહેશે.”
“પરંતુ, મેં તો તમને માત્ર આ એક જ પ્રશ્ન વિશે વાત કરી છે,” અનુએ કહ્યું. “તેઓ તો પેથોલોજીની લેબોરેટરીમાંથી પણ કમીશન અને રૂશ્વત લે છે જ્યાં સામાન્ય રીતે દર્દીને ટેસ્ટ માટે મોકલવામાં આવતાં હોય છે. દરેકજણ ભ્રષ્ટ છે. જો હું આ કમાન્ડીંગ ઓફિસરને જણાવું, તો કોને ખબર મારે શેમાં શેમાંથી પસાર થવું પડે? વધુમાં, મારા બીજા ડોક્ટર મિત્રો કે જે બીજી સંસ્થાઓમાં કામ કરી રહ્યાં છે તે મને કહેતાં હોય છે કે હું બહુ વધારે પડતી પંડિતાઈ કરી રહી છું, કે હું જરા વધારે પડતી સંવેદનશીલ છું. આવું તો તેમનાં કાર્યાલયોમાં પણ સામાન્ય રીતે ચાલતું હોય છે.”
“કમીશન લેવું તે કદાચ એક દુષ્ટાચરણ છે. પરંતુ નકલી દવાઓ આપવી તે તો એક સરાસર ગુનો છે. તે એક નૈતિક તેમજ કાનૂની ગુનો છે. તે એક માનવતાની વિરુદ્ધ થતો ગુનો છે. મૌન એ કઈ કાયમ સોનેરી નથી હોતું, અનુ. મૌનથી તો ગુનેગારોને વધારે ઉત્તેજન મળે છે. જો તું શાંતિ રાખીશ, તો તું પણ આ ખોટા કામમાં એક સહાયક બની જઈશ.”
“પરંતુ, જો હું આ વાતની ફરિયાદ પણ કરું, સ્વામી, તો તે લોકો મારી સાથે કઈ ખરાબ પણ કરી શકે, કોને ખબર, મને કદાચ કાઢી પણ મુકવામાં આવે અને એમના તરફથી જે ચાલી રહ્યું છે તે પાછુ હતું તેમનું તેમ ચાલવા માંડે. ઓહ, હું એટલી બધી મૂંઝવણમાં છું કે શું કરું. કાશ, મારું કુટુંબ મારી દુવિધા સમજતું હોત, એનાંથી મને ખુબ જ રાહત અનુભવાત.”

તેની દુવિધા એ હતી કે જો તે આ બાબત જાહેર કરી દે તો પણ શું આ કઈ બદલાશે ખરું, અને તો પછી શું એવું જોખમ લેવા જેવું ખરું? મેં અનુને તેનાં પોતાનાં સિદ્ધાંતો એક કાગળ ઉપર લખવા માટે કહ્યું, કે એને કઈ કઈ બાબતો માટે ખડે પગે ઉભા રહેવું જોઈએ અને પોતાની જિંદગી તે મુજબ જીવવી જોઈએ. તેની પરિસ્થિતિ જટિલ હતી, તેનાં સવાલો જે હતાં તે બિલકુલ ઉચિત હતાં. તેને પોતાને પસંદ કરવાનું હતું કે શું તેણે પોતાનાં અંત:કરણ ઉપર આ બોજ લઈને પણ નોકરી ચાલુ રાખવી જોઈએ એવી આશા એ કે એક દિવસ એવો આવશે કે પોતાને આ બાબત વિશે ખરાબ લાગવાનું બંધ થઇ જશે, કે, પછી આ બધું ઉઘાડું પાડી દેવું અને પછી તેનું જે પરિણામ આવે તેનાં માટે તૈયાર રહેવું કે જેમાં સસ્પેન્ડ થવાથી લઈને પોતાની સાથે અકલ્પનિય બાબત પણ બની શકવાની શક્યતા છે. અને આ દરમ્યાન નિર્દોષ લોકોને તો સહન કરવું જ રહ્યું.

હું નથી માનતો કે નૈતિકતા એ કોઈ સુનિશ્ચિત બાબત હોય, પણ જયારે તમે ખુદ તમારા પોતાનાં સિદ્ધાંતોને મરોડો છો ત્યારે તમે તમારી જાત પર અનૈતિકતાનો બોજ મુકો છો. તમે તમારી જાતથી ભાગી નહિ શકો. જો તમે ફરીથી તેનું પુનરાવર્તન નહી કરવાનાં હોવ તો જ તમે કદાચ તમારી જાતને તે બદલ માફ કરી શકો. હું હંમેશાં દરેકજણને તેનાં પોતાનાં સિદ્ધાંતોને, સૌથી મોટા ત્રણ સિદ્ધાંતોને, લખી કાઢવા માટે કહેતો હોવ છું. તેનાંથી મારે શેનાંમાટે ઉભા રહેવાનું છે તેનાં વિશે મદદ મળતી હોય છે. તેનાંથી નિર્ણય લેવામાં થોડી સરળતા રહેતી હોય છે.

મુલ્લા નસરુદ્દીન એક સ્થાનિક અદાલતના ન્યાયાધીશ હતાં. અરજદારે પોતાનો કેસ રજુ કર્યો અને મુલ્લાએ એક નાના વિરામની જાહેરાત કરી. વિરામમાંથી આવ્યા બાદ મુલ્લાએ તરત જ ફરિયાદીની તરફેણમાં ચુકાદો આપી દીધો.
“પણ તમે તો હજી અમારી વાત સાંભળી પણ નથી” પ્રતિવાદી વકીલે કહ્યું
“ચુપ રહો,” મુલ્લા બોલ્યા. “મેં અરજદારની વાત સાંભળીને જ નિર્ણય લઇ લીધો છે. હવે તમારી વાત સાંભળીને હું મારી મૂંઝવણમાં ફક્ત ઉમેરો જ કરીશ.”

સત્ય તો એ છે કે જીવન તમને મુંઝવતું રહેવાનું. તમારે પસંદગીઓ તો કરવી જ પડશે, નિર્ણયો તો લેવા જ પડશે. તમારે તમારું મન મક્કમ કરવું જ પડશે. તેનાંથી વિમુખ થવામાં કોઈ ડહાપણ નથી. જેણે ચાલતી આવતી પરંપરાને ચુનોતી આપી છે, જેણે ખોટા દબાણને સહેવાની તૈયારી નથી દાખવી, જેણે સામે પડવાની તૈયારી બતાવી છે તેનાંથી ઈતિહાસની ઘટનાઓમાં બદલાવ આવ્યો છે નહિ કે ચુપ રહીને બેસી રહેનારાઓથી. જ્યાં સુધી આપણે ખુદ તેનાં ઉપર કાર્ય નથી કરતાં ત્યાં સુધી કશું જ બદલાતું નથી.

એક ઉમદા જીવનને તેનાં પોતાનાં હિસ્સાના તણાવ અને ચુનોતીઓ રહેવાનાં જ, પરંતુ તે જીવન આંતરિક શાંતિથી અને અસામાન્ય શક્તિ ભરપુર રહેવાનું. તેમાં અવસાદને કોઈ સ્થાન જ નથી. જીવનમાં હંમેશા કોઈ ને કોઈ મુશ્કેલીઓ આવતી રહેવાની. અને કોઈ વાર તો તમે હવે નિર્ણય લેવામાં પણ વિલંબ કરી શકો તેમ નહી હોવ, જયારે તમારે કોઈ એક બાજુ ને પસંદ કરવી જ રહી. એ સમયે જો તમે મૂંઝવણ અનુભવતાં હોય તો એક શાંત સ્થળ શોધો અને તમારા માટે જીવનમાં શું મહત્વનું છે તે એક કાગળ ઉપર લખી કાઢો. ત્યારબાદ, એવો વિકલ્પ પસંદ કરો કે જે તમારા સિદ્ધાંતોને અને તમારી પ્રાથમિકતાઓને ટેકો આપતું હોય. અવરોધો એક સુખદાયક ચુનોતીઓ બની જશે, અને તેનું અનુધાવન (શોધ) એ એક સંતોષકારક મુસાફરી બની જશે, અને તમારા જીવનને ત્યારે એક નવો અર્થ મળશે.

જયારે તમે કારણને તમારા કરતાં મોટું ગણો છો, ત્યારે સમગ્ર બ્રહ્માંડ પોતાનું આવ્હાન કરીને તમારા ચરણે આવી પડે છે, તમારી મદદે. આ કુદરતનો એક અવિવાદાસ્પદ નિયમ છે.
(Image credit: Luke Chueh)
શાંતિ.
સ્વામી



P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

Saturday, 15 March 2014

એ તમારો વાંક નથી

માટીનો પીંડ એ કદાચ ગમે તેટલો અપૂર્ણ હોઈ શકે છે, પરંતુ અંતે તો કુંભાર જ તેને આકાર આપતો હોય છે.
મેં અનેક વાર એક માં-બાપનાં દ્રષ્ટિકોણથી લખ્યું છે. એ મારા મગજમાં હતું જ કે હું એક બાળકનાં દ્રષ્ટિકોણથી પણ લખું, જેથી કરીને બીજી બાજુની પણ ખબર પડે. તો લો આ રહ્યો આ લેખ. સમાજ, સહકર્મચારી, શાળા, શિક્ષકો, જાહેરાતો અને ટેલીવિઝન કરતાં પણ જો વધારે બાળકનાં મનને કોઈ ઘાટ આપતું હશે તો તે છે ઘરનું વાતાવરણ. શારીરિક રીતે હુંફ આપનારું તો તે હોય છે જ પરંતુ ત્રણ મુખ્ય વાતો તેમાં વીશેષ છે:
૧. માં-બાપનો એકબીજા સાથે નો સંબધ.
૨. બાળક વિશેનો તેમનો મત
૩. માં-બાપનું સમગ્ર દુનિયા સાથેનું વર્તન.

માં-બાપ તે બાળકની દુનિયા સાથેની થતી સૌથી પ્રથમ ઓળખાણ છે. દરેક જણ પોતાનાં માં કે બાપ કે બન્નેને પોતાનાં આદર્શ માનીને શરૂઆત કરે છે. એક નાના બાળક માટે પોતાનાં માં-બાપ એ ભગવાનથી જરાય ઉતરતા નથી. જયારે તે પોતાનાં માં-બાપને લડતા અને દલીલો કરતાં જુવે છે ત્યારે તે મનમાં ખુબ જ મોટી ગડમથલ અનુભવે છે. અરે એક નાનું શિશુ કે જે શબ્દોને કે ભાષાને નથી સમજતું હોતું તે પણ વિના પ્રયત્ને અવાજનાં સ્વર તેમજ ચહેરાનાં હાવભાવ પરથી શું કહેવાઈ રહ્યું છે તેનો  સાચો અર્થ જાણી લેતાં હોય છે. તમે ચહેરા ઉપર ભવા ચડાવો તો પણ તે કદાચ હસશે, પરંતુ સાથે સાથે તમે બુમ પણ પાડો તો તરત જ તમે તે શિશુની અંદર એક ડર પેદા કરો છો. તેઓ તરત સમજી જશે કે કશુંક છે જે આનંદદાયક નથી, કઈક છે કે જે બરાબર નથી.

જયારે બન્ને સાથી એકબીજા માટે બહુ ઓછો કે બિલકુલ સન્માનનો ભાવ નથી દાખવતાં હોતાં કે પછી કોઈ એક સાથી વધારે પડતું તાનાશાહી વાળું હોય ત્યારે તે બાળકનાં મનમાં એક વિનાશ ફેલાવી દે છે. પોતાનું આદર્શ પાત્ર અપેક્ષાઓ મુજબનું નથી ઉભરી રહ્યું તે વિચાર બાળકને અવાસ્તવિક લાગે છે અને તેનાંથી તેનાં મન પર બધું બરાબર કરી દેવાનો એક અસહ્ય બોજ ઉત્પન્ન થાય છે. પરંતુ, એ સરખું કરવું તેનાં હાથની વાત હોતી નથી કારણકે માતા-પિતાનાં સંબંધોની ગુણવત્તા પર એક બાળકના વર્તનની જો કઈ હોય તો પણ બહુ ઓછી અસર હોય છે.

માતા-પિતા બન્ને પોતાનાં વર્તનમાં ગમે તે કારણોસર જયારે સુવ્યવસ્થિત નથી હોતા ત્યારે તે ભલે સત્ય લાગે કે પછી અસંગત લાગે, પણ કોઈ એકજણ પોતાનાં બાળક તરફથી હુંફ કે લાગણીકીય આધારની ઈચ્છા રાખતાં થઇ જાય છે. તે કુદરતી છે; તમે જે નજીકની વ્યક્તિ હોય તેનાં તરફથી જ ટેકાની અપેક્ષા રાખતાં હોવ છો. પરિણામે જે પીડિત વાલી  છે તે બાળક તરફ વધારે વળગેલું રહે છે. પરંતુ એક બાળક કે જે હજી મોટું થઇ રહ્યું હોય છે હજી આ બોજા માટે સક્ષમ નથી હોતું. કે તે એટલું અનુભવી પણ નથી હોતું કે સંબધોનાં તાણાવાણાને સમજી શકે. પોતાની માંને હંમેશા હુંફ આપતાં રહી તેને પોતાને એક પિતાનું પાત્ર ભજવવું પડતું હોય છે. અને તેનાંથી બાળકની પોતાની જાતને, આ દુનિયાને અને આવનાર સમયમાં બંધાતા પોતાનાં અંગત સંબધોને સમજવાની શક્તિને ખુબ મોટું નુકશાન થાય છે.

સમય જતાં, આવું બાળક પોતાની કારકિર્દીમાં સફળ હશે, તે કદાચ આંતરરાષ્ટ્રીય પુરસ્કારો પણ જીતી લાવે, તે કદાચ એક નિપુણ વૈજ્ઞાનિક પણ બને, પરંતુ તેની વ્યવહારિક સંબધ બાંધવાની ક્ષમતા ખુબ મોટા પાયે બગડી જતી હોય છે. એવું કેમ? ઘણાં બધા કારણોમાંનું એક મુખ્ય કારણ એ છે કે તે પોતાનાં સાથી માટે પણ માં-બાપનું પાત્ર ભજવતા થઇ જાય છે. આવા સંબધોમાં કોઈ સમાનતા નથી હોતી અને માટે કાં તો આ સંબધ તૂટી જાય છે કાં તો નિષ્ફળતા પામે છે. મહેરબાની કરીને આ ફરીથી વાંચો: જયારે એક સાથી બીજાને સમકક્ષ ગણીને વર્તન નથી કરતું પણ માલિકી કે કાબુ રાખવાની કોશિશ કરે છે ત્યારે આ સંબધમાંની નિકટતા કે હું કોઈનો/કોઈની છું ની ભાવના અળગી થઇ જાય છે. એક બાળક કે જેનાં માતા કે પિતામાંથી કોઈ એક જયારે વધારે પડતું તાનાશાહી વાળું હોય ત્યારે તે બાળક મોટાભાગે તેનાં પોતાનાં જીવનમાં પોતાનાં અંગત સંબધમાં એક અસંતુષ્ટિનો અનુભવ કરે છે.

એક બાળક પોતાનાં માં-બાપ ઉપર બધી રીતે આધારિત હોય છે. સો ટકા. ચાર થી આઠ વર્ષનાં બાળકો જે ચિત્રો દોરે છે તેમાં હંમેશા મોટાભાગે તેમનાં માં-બાપ હોય જ છે. તેઓ પોતાનાં માતા-પિતા વગરની દુનિયાની કલ્પના પણ નથી કરી શકતા હોતા. એક બાળક માટે પોતાનાં માં-બાપનું ધ્યાન, ટેકો, પ્રેમ અને કાળજી અત્યંત આવશ્યક છે તેનાં માટે કોઈ ભાવતાલ ન થઇ શકે. બાળકોનું અસ્તિત્વ અને તેમનો વિકાસ તેનાં ઉપર આધારિત હોય છે. માં-બાપનો શબ્દ તેમનાં માટે અંતિમ હોય છે. માટે, જયારે માં-બાપ પોતાનાં બાળક વિશે પોતાનો મત આપે છે ત્યારે બાળક સૌ પ્રથમ તો તેને સત્ય જ માની લેતું હોય છે. માં-બાપ પોતાનાં બાળકને જે લેબલ આપતાં હોય છે તેમાંના મોટાભાગનાં બાળકો તે લેબલને પોતાની આખી જિંદગી સુધી લઇ જતાં હોય છે. આમ એક સક્ષમ મનની એક સુંદર જિંદગી એક સંઘર્ષમાં રૂપાંતર પામે છે કારણકે તેઓ પોતાનાં માં-બાપની આંખમાં સારા નહોતાં.

અધુરૂ, નક્કામું, અશિસ્ત, બગડેલ, બેફીકર વિગેરે લેબલ જયારે લગાડવામાં આવે ત્યારે એક બાળક કાં તો બિલકુલ બિન્દાસ થઇ જાય છે કાં તો પછી હંમેશાં પોતાને એક ધ્યાન કે અનુમોદન મળે તેની શોધ કર્યા કરતું હોય છે. આ બન્નેમાં એક નિમ્ન આત્મ-ગૌરવનાં દર્શન થાય છે, અને બન્ને પ્રકારમાં તેઓ એક નકારાત્મક જીવન પસાર કરે છે. પોતાનાં કામમાં તેઓ સફળ થાય છે કારણકે તેઓ પોતાનાં પ્રદર્શનમાં કે બઢતીમાં A+  મેળવવા માટે કઠોર પ્રયત્ન કરી જાણતા હોય છે, પણ આ પર્યાપ્તતા અને ધ્યાન ખેંચવાની જરૂરિયાત તેમનાં પોતાનાં અંગત સંબધો ઉપર એક દોષારોપણાત્મક અસર કરે છે. હું ઘણીવાર એવાં લોકોને મળતો હોવ છું કે જેઓ હજી પણ એક પુખ્ત શરીરમાં રહેતાં બાળક જેવાં હોય છે. તેઓ હંમેશાં પોતાને ધ્યાન કે અનુમોદન મળે કે પોતાની પીઠ કોઈ થાબડે તેવી અપેક્ષા રાખતાં હોય છે.

જયારે બાળકો પોતાનાં માં-બાપને એકબીજા સાથે જુઠ્ઠું બોલતા જુવે છે, જયારે તે તેમને એક ચોક્કસ રીતે જીવન જીવતાં જુવે છે, ત્યારે તે એમનાં માટે પણ એક સત્ય બની જાય છે. એક બાળક માટે પોતાનાં માં-બાપ અપૂર્ણ છે તેની કલ્પના કરવી અઘરી હોય છે. આવું ભાન તેમને બહુ મોડું થતું હોય છે અને જયારે થતું હોય છે, ત્યારે પણ સૌ પ્રથમ તો તેઓ આવું વિચારવા માટે ગ્લાની અનુભવે છે, કારણ કે તેમને લાગે છે કે આમ વિચારીને તેઓ પોતાનાં માં-બાપ ઉપર વિશ્વાસ નથી કરી રહ્યાં કે પછી પોતે કૃતઘ્ની બની રહ્યાં છે. ખાસ કરીને જયારે કોઈ બાળક મોટું થઇને એક વિફળ સંબધમાંથી પસાર થયું હોય અને હવે તે પોતાનાં માં-બાપની પાસે પાછું હુંફ અને ટેકા માટે આવતું હોય છે ત્યારે તો ખાસ. આવું એટલાં માટે બને છે કેમ કે મગજ આપોઆપ પોતાનાં માં-બાપ સાથે ગાળેલી ખુશીની પળોને ફરી યાદ કરે છે. પણ, કમનસીબે માં-બાપ તો બિલકુલ બદલાયા હોતા નથી. માટે, હવે, તેઓ ફરી પેલાં લેબલોનો ઉપયોગ કરે છે ત્યારે તે બાળકમાં પોતાનામાં કઈક ખૂટે છેની ભાવનાને વધુ દ્રઢ બનાવે છે. અને તે, બદલામાં, હવે તેમને ફરીથી એક બીજા નિષ્ફળ સંબધ માટે કે એક જીવનને જ નિષ્ફળ કરવા માટે તૈયાર કરે છે.

એ મારે નથી કહેવાનું કે માં-બાપ આવું એટલાં માટે કરે છે કારણ કે તેમને વધારે સારાની ખબર નથી હોતી કે પછી કોઈ બીજું કારણ હોય છે. એ તો માં-બાપે જાતે વિચારવાનું છે. મારે મારા પીઢ વાંચકોને કે જેમને એક તકલીફભર્યું બાળપણ વિતાવ્યું છે તેમને એટલું જ કહેવાનું છે કે તમારો કોઈ વાંક નથી. જયારે તમારા માતા-પિતા તકરાર કે દલીલો કરતાં હતાં, જયારે તેઓ એકબીજા સાથે ફરિયાદ કે ઝઘડો કરી રહ્યા હતાં, ત્યારે એમાં તમારો કોઈ વાંક નહોતો. જયારે તમે તેમની વચ્ચે બધું બરાબર નહોતા કરી શકતા, જયારે તમે તેમને હુંફ નહોતા આપી શકતા, જયારે તમે તેમનાં પ્રચંડ ક્રોધના લક્ષ્ય બની જતાં હતાં, ત્યારે તમારો તેમાં કોઈ ભાગ નહોતો.

તેમની અપરીપક્ક્વતા એ ક્યારેય તમારા ઉપરનું દોષારોપણ નહોતું, તેમને તો તેમનાં પોતાનાં જ પ્રશ્નો હતાં; તે તમારા વિશે નહોતા. તમે કારણ નહોતા પણ શિકાર હતાં. એવું કશું નહોતું કે જે તમે તેમનાં સંબધને સરખો કરવા માટે, કે બચાવવા માટે કે તેમનાં પ્રશ્નો ઉકેલવા માટે કરી શક્યાં હોત.

એ બહુ ભયાનક બાબત હતી કે જેનાં માટે તમે કારણભૂત નહોતા તેમ છતાં તમારે તેમાંથી પસાર થવું પડ્યું. મહેરબાની કરીને તમારી જાતને તેનાં માટે જવાબદાર ન ગણો. અને તમે જો કોઈ ભૂલ કરી પણ હોય તો તે ભૂતકાળમાં હતી. તેને ભૂલી જાવ. તમારા ભૂતકાળને ખંખેરી નાંખો. પ્રયત્ન તો કરો. તમારી જાતને મુક્ત કરો.

આપણામાંના દરેકજણને અર્થપૂર્ણ જીવન જીવવાનો હક છે. જાવ, તમારી જાતને શોધો; તમારા ભૂતકાળમાં નહિ તમારા વર્તમાનમાં.
(Image credit: Stephen Darlington)
શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

Saturday, 8 March 2014

ધ્યાન આપવાની કલા

તમેઉપરોક્ત ચિત્રમાં છૂપો વાઘ જોઈ શકો છો? ધ્યાનથી જુઓ.
આપણે શા માટે દુભાઈ જવાની લાગણીમાંથી બહાર આવવા માંગતા હોઈએ છીએ? એ જે કઈ બન્યું છે તે ભૂતકાળની બાબત છે ખરું કે નહિ? એ તો જતું રહ્યું, પૂરું થઇ ગયું. પરંતુ સત્ય એ છે કે તે હજી પણ પરેશાન કરતું હોય છે. અને આપણને જેનાંથી પરેશાની અનુભવાતી હોય તે તમામ બાબતોથી આપણે દુર થઇ જવા ઇચ્છતાં હોઈએ છીએ. આ આપણો મૂળભૂત સ્વભાવ હોય છે. જો ભૂતકાળની કોઈ પણ યાદ તમને પરેશાન ન કરતી હોય તો તે તમને દુ:ખ પણ નહિ પહોંચાડે. તે તમને દુ:ખ આપે છે કારણકે તે તમને પરેશાન કરતી હોય છે. જો તમે તે વિચારો અને લાગણીના લીધે થતી પરેશાનીથી ઉપર ઉઠી શકો તો તમે દુ:ખથી પણ ઉપર ઉઠી શકશો. ચાલો તમને એક નાની વાર્તા કહું:

એકવાર એક માણસ બજારની લટાર મારવા નીકળ્યો હોય છે. તે સોનીની દુકાન પાસે આવ્યો અને તેને સોનાનાં ઘરેણાં પ્રદર્શનમાં મુકેલા હતાં તે જોયા. તેને બાજુમાં પડેલો એક પત્થર હાથમાં લીધો અને એક જોરથી ઘા કરીને બારીનો કાચ તોડી નાંખ્યો. હજી બીજા લોકો કઈ વિચારે તે પહેલાં તો તે ઘરેણાં લઈને ઉતાવળે ભાગી નીકળ્યો. પરંતુ સલામતી રક્ષકોએ તેને પળવારમાં ઝડપી લીધો અને અદાલતમાં ન્યાયાધીશ સામે તેને ઉભો રાખ્યો.
“મને નવાઈ લાગે છે,” ન્યાયાધીશે કહ્યું. “તે ધોળા દિવસે ભરબજારમાં લુંટ કરવાની કોશીશ કરી છે. તું શું ધારતો હતો?”
“એ સોનું હતું, જજ સાહેબ,” ચોરે કહ્યું. “હું મારી જાતને રોકી જ ન શક્યો. હું એટલો આંધળો થઇ ગયો કે હું કશું જોઈ જ નહોતો શકતો. મને દુકાનનો માલિક કે સલામતી રક્ષકો કોઈ દેખાયા જ નહિ. મેં આજુબાજુ રહેલાં લોકોને પણ ન જોયા ને. મેં ખાલી જોયું તો સોનું જ જોયું.”

મેં ખાલી જોયું તો સોનું જ જોયું. જે કઈ પણ છે તે આ ધ્યાનમાં શું લીધું એ જ છે, વધુ સ્પષ્ટતાથી કહેવું હોય તો ધ્યાન આપવાની કલા ઉપર જ બધું આધારિત છે. તમે કઈ અનુભવો એ પહેલાં તમારું મગજ તેનાં વિશે વિચારી લેતું હોય છે. તે તમને પાછું તે યાદ તરફ, તે વ્યક્તિ તરફ, તે પ્રસંગ તરફ લઇ જતું હોય છે અને પછી પ્રતિક્રિયાની હારમાળા અંદર શરુ થઇ જતી હોય છે. પાછું મન ચારે કોર વધુ આ પ્રકારની યાદોથી ભરાઈ જતું હોય છે અને તમે તેનાં વિશે હજી જાગૃત થાવ તે પહેલાં તો આવી યાદોમાં ઉમેરો થઇ-થઇ ને તમારી મનોદશા બિલકુલ બદલાઈ ચુકી હોય છે. તમે થોડી ક્ષણો પહેલાં બિલકુલ બરાબર હતાં પરંતુ હવે તમારો આખો દિવસ ખરાબ થઇ ગયો હોય છે કેમ કે એ વિચારોએ હવે લાગણીનું સ્વરૂપ લઇ લીધું હોય છે અને આ લાગણીઓ હવે તમારી ઉપર બરાબરની છવાઈ ગઈ હોય છે. આવું થઇ તો પલભરમાં જતું હોય છે પણ તે કોઈપણનું માનસિક સંતુલન ગુમાવી દેવા માટે પુરતું હોય છે. કારણકે, વિચારોની શક્તિ તેની ગતિ જેટલી જ શક્તિશાળી હોય છે.

કોઈ પણ વસ્તુ વિશે વિચાર કર્યા પહેલાં તેનાં માટે સારું કે ખરાબ અનુભવવું શક્ય નથી. દુભાઈ જવું એ એક લાગણી છે, એક અનુભવ છે. જો તમે આવું તમારી સાથે શા માટે થયું, તેને તમારી સાથે આવું કેમ કર્યું, કે એ તમારી સાથે આવું કેવી રીતે કરી શકે વિગેરે વિચારો કરીને તેનું પૃથ્થકરણ કરવાનું છોડી દો તો તમે દુભાઈ જવાની લાગણીમાંથી બહાર આવી શકો. આપણે કોઈ એક વિચાર ઉપર વિચાર કર્યા કરીને તેમાંથી કઈ બહાર ન આવી શકીએ. ભૂતકાળનું વિશ્લેષણ કર્યા કરવાથી કઈ તેમાંથી બહાર નહિ આવી શકાય. કોઈ વખત બીજી કોઈ સારી વ્યક્તિ આવે અને તમને સારા કરે તેવું બનતું હોય છે. તે તમને તેનાં પ્રેમથી સારા કરતું હોય છે, તે તમને એમનાં અસ્તિત્વનો એક ભાગ બનાવીને તમને સારા કરતું હોય છે. પણ ફક્ત એ જ એકમાત્ર કારણ નથી હોતું. તમને તમે સાજા થઇ ગયા હોય એવું લાગે છે કારણકે તે વ્યક્તિ તમને વર્તમાનમાં ખેંચી લાવતાં હોય છે. તમારું ધ્યાન ભૂતકાળમાંથી વર્તમાન તરફ ફંટાઈ જતું હોય છે.

અંતે બધું ધ્યાન ઉપર આવી જતું હોય છે. જો તમે તમારા વર્તમાન તરફ ધ્યાન આપશો તો ભૂતકાળનાં વિચારો તમને હેરાન નહિ કરી શકે. આપણું મન આપણે જે સતત વિચારો ઉપર ધ્યાન આપ્યા કરતાં હોઈએ છીએ તેનાં ઉપર જ બનતું હોય છે. મન જે વિચારોની ગાડી અંદર ચાલ્યા કરતી હોય છે તેને સંબધીત બીજી માહિતીઓને પુન: યાદ કર્યા કરવાનું ચાલુ જ રાખે છે. Mihaly Csikszentmihalyi (ઉચ્ચાર: મીહાય ચીકસેન્ટમીહાયી)નું શ્રેષ્ઠ સશોધન કાર્ય તેમના પુસ્તક Flow માંથી ટાંકીએ તો:

P.S.


માહિતી આપણી જાગૃતતામાં એટલાં માટે પ્રવેશતી હોય છે કેમકે આપણે તેનાં ઉપર ધ્યાન આપવાનો ઈરાદો રાખતાં હોઈએ છીએ કાં તો પછી આપણી જૈવિક અને સામાજિક સૂચનાઓ મુજબ ધ્યાન આપવાની જે ટેવ છે તેનાં લીધે તેમ થતું હોય છે. દાખલા તરીકે હાઇવે ઉપર ગાડી લઇને જતાં હોઈએ છીએ ત્યારે આપણે બીજી હજારો ગાડીઓને આપણે પસાર કરતાં હોઈએ છીએ અને આપણે તેમનાં તરફ ધ્યાન પણ આપતાં હોતા નથી. તેમનાં કલર તેમનો આકાર એક ક્ષણનાં ચોથા ભાગ માટે આપણી અંદર નોંધાય છે ખરો પણ તરત જ ભુલાઈ જાય છે. પણ કોઈ વાર પ્રસંગોપાત આપણે કોઈ વાહનની નોંધ લેતાં હોઈએ છીએ ખરા, કદાચ કારણકે તે બે લેન વચ્ચે આવ-જા કરતું હોય છે, કે પછી તે એકદમ ધીમું ચાલતું હોય છે, કાં તો પછી તે એકદમ વિચિત્ર દેખાવનું હોય છે. વિચિત્ર દેખાવની ગાડી આપણા જાગૃત ધ્યાનનાં ક્ષેત્રમાં પ્રવેશે છે અને આપણે તેનાંથી જાગૃત થઇ જતાં હોઈએ છીએ...

એ ધ્યાન હોય છે કે જે હજારો માહિતીમાંથી જે સુસંગત માહિતી હોય છે તેને પકડી પાડતું હોય છે. અને તમારી યાદમાંથી યોગ્ય સંદર્ભ શોધી કાઢી, પ્રસંગનું મૂલ્યાંકન કરીને પછી યોગ્ય કરવા જેવી વસ્તુ કરવા માટેનો નિર્ણય લેવા માટે ધ્યાન આપવાની જરૂર પડતી હોય છે.


આ મેં પહેલાં પણ કહ્યું હતું  અને પાછું પણ કહું છું: જયારે ભૂતકાળનાં વિચારો વિના આમંત્રણે આવી જતાં હોય ત્યારે સહજતાથી અને ખુબ જ હળવેથી તમારું ધ્યાન બીજે કશે લઇ જાવ, જે કઈ આનંદદાયક હોય તેનાં તરફ, તમારા સ્વપ્ન તરફ, તમારા વર્તમાન તરફ. આ દુઃખમાંથી બહાર આવવાની એક મૂળભૂત યૌગિક પદ્ધતિ છે. નકારાત્મક વિચારોને પકડશો નહિ, તમારી ભૂતકાળની યાદો ઉપર કોઈ પ્રતિક્રિયા આપશો નહિ. સમજો કે તે વિચારો માત્ર છે, અને તેની કોઈ મૂળ કીમત હોતી નથી. ત્રણ પગ વાળા હાથીની વાર્તા યાદ છે ને?

જયારે તમે વર્તમાનમાં જીવતાં હોવ છો, જયારે તમારો વર્તમાન સારો અને મુલ્યવાન હોય છે, જયારે તમારી આજ તમારી ગઈકાલ કરતાં વધારે સુંદર હોય છે ત્યારે તમે સંતોષની લાગણી આપોઆપ અનુભવશો. અને ત્યારે તમે ભૂતકાળમાં રહેશો પણ નહિ અને ભૂતકાળ વિશે વિચારશો પણ નહિ. અને, જયારે તમે તેનાં વિશે વિચારતા જ નથી, ત્યારે ભૂતકાળની યાદો તમારી અંદર ઉઠશે પણ નહિ અને તમને હેરાન પણ નહિ કરે. આપણે વિચારની પસંદગી કરી શકતા નથી. એ કોઈપણ દિશામાંથી આવીને આપણી ઉપર હુમલો કરશે. પરતું, અભ્યાસથી આપણે તેને પસંદ કરી શકીશું, જે કઈ વિચાર સ્ફુરે ત્યારે તેનાં ઉપર જો આપણે ધ્યાન આપીશું તો. આપણી ગઈકાલને બદલવાનો કોઈ રસ્તો છે જ નહિ. અને આ હકીકત છે. આપણે તેમ છતાં આપણી આજને ચોક્કસ બદલી શકીએ છીએ. તે આપણા ભૂતકાળને તો નહિ બદલી શકે પરંતુ તેને કમજોર અને મહત્વહીન જરૂર બનાવી દેશે.

જો તમે મને પૂછો કે કરવા જેવું કામ શું હોય છે, તો હું કહીશ કે વર્તમાનને સુંદર બનાવવો તે, વર્તમાનને સુંદર બનાવી તમે તમારા ભવિષ્યને એક શ્રેષ્ઠ ભેટ આપી શકો છો. અને સુંદર વર્તમાન જ તમારા ભૂતકાળ ઉપર લગાવવા માટેનો એક સાંત્વનાદાયક બામ છે. એવું કહેવાય છે કે Present is a present. તે એક ભેટ છે.

વર્તમાન ખુબ જ તીવ્ર ગતિથી ભૂતકાળમાં રૂપાંતર પામી જતો હોય છે. ક્ષણે ક્ષણે. દરેક પસાર થતી ક્ષણ ઈમારતની એક એક ઈંટ જેવી છે; તમારા સ્વપ્નાંની ઈમારત, તમારા ભવિષ્યની ઈમારત એમાંથી બનતી હોય છે. અને સદ્દનશીબે તે આપણી પહોંચની અંદર હોય છે. તેને હાથમાંથી સરકી ન જવા દેશો. જે મહત્વનું હોય તેનાં ઉપર જ ધ્યાન આપો. તો, તમને ઉપરના ચિત્રમાં છૂપો વાઘ દેખાયો ખરો?
(Image credit: Rusty Rust)
શાંતિ.
સ્વામી



P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.





Saturday, 1 March 2014

દુભાઈ જવાની લાગણીમાંથી બહાર કેવી રીતે આવવું

જયારે તમે આંતરિક શરણું શોધો છો, ત્યારે તમે એક શાંત ઝરણા જેવા બની જાવ છો. તમે બસ આગળ વહેતા રહો છો.

મારાં ગયા સપ્તાહનાં લેખ દુભાઈ જવું એ રૂઝાવા કરતાં સરળ છે-ની ઉપર ટીકા કરતાં ઈ-મેઈલથી મારું ઈનબોક્સ છલકાઈ ગયું છે. મોટાભાગનાં વાંચકોએ જણાવ્યું છે કે દુ:ખમાંથી બહાર કેવી રીતે આવવું તેનાં વિશે મારા વિચારો તેમને જાણવા છે. તો કેટલાંક વાંચકોનાં મત જુદા પડતાં હતાં, તેમનું માનવું હતું કે તેમને નથી લાગતું દુભાવાની લાગણીને કોઈ દિવસ ટાળી શકાય. કોઈ એક વાંચકે લખી જણાવ્યું હતું કે:
 
“ તમને નથી લાગતું કે પોતાની પ્રિય વ્યક્તિનાં વર્તાવથી આપણી લાગણીને દુભાતા રોકવી એ બોલવા કરતાં કરવું બહુ અઘરું છે એનાં જેવું છે? શું તમારે તેમનાંથી પણ આઘું થઇ જવાનું? નિર્લિપ્તતા કે વૈરાગ્ય એ કોઈ માનવીય ગુણ નથી. તે એક દૈવી ગુણ છે અને તે દરેક વ્યક્તિમાં નથી લાવી શકાતો. નહિતર તો આપણે બધાં સૌથી સુખી હોત. અને તમે શું વિચારો છો કે અનુભવો છો એ દરેકને જણાવતાં રહેશો તો તમે હંમેશાં તમારી લાગણીને દુભાતી પામશો. અને મને એવું લાગે છે કે જો તમે તે વ્યક્તિને પ્રેમ કરતાં હશો અને જો તમે તેની સાથે લાગણીથી બહુ વધારે પડતાં જોડાયેલાં હશો, તો પછી તમે ગમે તેટલો પ્રયત્ન તેમને બદલવાનો કે માફ કરવાનો કે પછી ભૂલી જવાનો કે તેમની જિંદગીમાંથી ચાલ્યાં જવાનો કરશો તમારાથી તે જતું નહિ થાય...દુ:ખ વારે વારે પાછું આવતું હોય એવું જણાશે..”

એ બાબતમાં કોઈ શંકા નથી કે નિર્લિપ્તતા કે વૈરાગ્ય એ એક અસામાન્ય ગુણ છે, અને તે દૈવી ગુણ પણ છે જ. બિલકુલ સહમત છું. પણ તેટલાં માત્રથી કઈ તે ગુણને પડતો મુકવા જેવો નથી. તેમાં પણ કોઈ શંકા નથી કે તમારી લાગણી દુભાશે, પણ તેનો અર્થ એ નથી કે તમે તેમાંથી બહાર ન આવી શકો. આપણે ખરેખર આપણા સુખની ચાવી આપણા જ હાથમાં પકડીને બેઠા છીએ. સવાલ છે શું તમે તમારી જાતને સુધારવા માટે તૈયાર છો? જો હા, તો તમારે તમારી ઉપર કાર્ય કરવું પડશે. આપણે આપણી અંદર, આપણી મનોવૃત્તિમાં, આપણી જીવનશૈલીમાં, અને આપણા વલણમાં બદલાવ લાવ્યા વગર એવી અપેક્ષા રાખતાં ન બેસી શકીએ કે બધું આપોઆપ બદલાઈ જશે.

સવાલ હજી પણ એ રહે છે: દુભાવાની લાગણીમાંથી બહાર કેવી રીતે આવવું? હું આ પ્રશ્નનો જવાબ બે લેખમાં આપીશ. આજનાં લેખમાં ચાલો હું એક સુંદર વાર્તાથી શરૂઆત કરું:

એક વખત, એક યુવાન હોય છે. તે એક યુવતીને ખુબ જ ઊંડાણ પૂર્વક પ્રેમ કરતો હતો. તે બધો સમય તેનાં જ વિશે સ્વપ્ના જોતો હતો. તે તેને ફૂલ મોકલતો, ભેટ મોકલતો, સારી સારી વાત કરતો, અને પોતાનો પ્રેમ વ્યક્ત કરતો. પેલી યુવતી ભેટ, ફૂલ, ચોકલેટ અને એ બધું સ્વીકારતી, પણ બદલામાં ફક્ત તે આભાર જ વ્યક્ત કરતી તેનાંથી વધુ બીજું વળતું કશું આપતી નહિ. પેલાં યુવાને તેમ છતાં પણ આશા ગુમાવી નહિ અને તે વિચારતો કે એક દિવસ તેનો પ્રેમ તેને જરૂરથી જીતી લેશે અને એક દિવસ તે પીગળી જશે અને વળતો પ્રત્યુત્તર જરૂરથી આપશે. તેને લાગતું કે તે યુવતી તેને ચોક્કસ પ્રેમ કરે છે, પરંતુ ફક્ત તે હજી પ્રેમને અભિવ્યક્ત નથી કરી રહી. આમને આમ થોડા સમય ચાલ્યું. કશું બદલાયું નહિ જોકે.

એક દિવસે, પેલી યુવતીએ તેને જણાવ્યું કે તે આ શહેર છોડીને બીજે જઈ રહી છે. યુવાને તેને નહિ જવા માટે ખુબ આજીજી કરી. પરંતુ તે યુવતીએ કહ્યું તેને વધુ મહત્વની અમુક બાબતો કરવાની છે.
“શા માટે, તો પછી પ્રેમનું શું? શું તે મહત્વનો નથી? શું તું મને પ્રેમ નથી કરતી?” યુવાને પૂછ્યું.
“પ્રેમ? પ્રેમનું શું? મેં તો કોઈ દિવસ તને પ્રેમ નથી કર્યો,” યુવતીએ કહ્યું.

પેલો યુવાન ઉભો થયો અને ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો. તેનાં કુટુંબીજનો અને મિત્રોને તેની ચિંતા થવા લાગી. તેમને પાક્કી ખાતરી હતી કે તે યુવાન અંદરથી તૂટી ગયો હતો, પરંતુ યુવાનનાં ચહેરા ઉપર કે તેનાં નિત્યક્રમમાં દુ:ખની એકમાત્ર નિશાની પણ નહોતી દેખાતી. તો વળી કેટલાકે વિચાર્યું કે તે ખરેખર ખુબ દુ:ખમાં છે અને તેમ છતાં પોતાની લાગણીને અંદર દબાવી રાખીને જાણે કશું નથી થયું તેમ ફરી રહ્યો છે. આમને આમ થોડા દિવસો પસાર થયાં અને તે તો એકદમ સામાન્ય જીવન જીવવા લાગ્યો. એક દિવસે તેનાં મિત્રોએ તેને પૂછી જ લીધું.
“તું ખરેખર ખુબ દુ:ખ અને હૃદયભંગનું દર્દ સહન કરી રહ્યો હોઈશ કેમ? અમને ખબર છે તને દુ:ખ લાગ્યું છે,” તેમને કહ્યું.
“દુ:ખ? બિલકુલ નહિ. હું તો પહેલાં કરતાં પણ વધારે ખુશ છું.”
“એવું કેવી રીતે બની શકે? તું તેને અપાર પ્રેમ કરતો હતો, જયારે તે યુવતીએ તો તને બિલકુલ અસંવેદનશીલતાથી બસ કહી દીધું કે તેને તો તને ક્યારેય પ્રેમ કર્યો જ નહોતો.”
“જુઓ,” યુવાને કહ્યું, “મેં એવી વ્યક્તિને ગુમાવી દીધી છે કે જેણે મને ક્યારેય પ્રેમ નથી કર્યો, પરંતુ તેને તો એવી વ્યક્તિને ગુમાવી છે કે જે તેને ખુબ જ ઊંડાણપૂર્વક ચાહતી હતી. તો બોલો, ખરેખર આમાં કોણે ખોટ ખાધી છે?”

ઉપરોક્ત વાર્તા આપણને એક દ્રષ્ટિકોણ પૂરો પાડે છે. અને, અંતે બધું તમારા દ્રષ્ટિકોણ તમારા મત ઉપર જ આધાર રાખતું હોય છે કે આપણને જીવન જે કઈ આપે તેને આપણે કઈ રીતે લેતાં હોઈએ છીએ, જિંદગી આપણને જે બતાવવા માંગતી હોય છે તેને આપણે કઈ રીતે જોતા હોઈએ છીએ. અને આપણને કોઈને તે યુવતી કેવી છે તેના વિશે નિર્ણય કરવાનો કોઈ હક નથી. કોને ખબર તેની પાસે કોઈ બીજું જ કારણ હોય ના પાડવાનું કે જે તે પોતે કહેવા ન માંગતી હોય? ખરેખર તો હૃદયને લગતી બાબતો કોઈનાં ઉપર જોર જબરદસ્તીથી લાદી શકાતી નથી કે સંપૂર્ણપણે સમજી શકાતી હોતી નથી. વધુમાં મારું કેન્દ્રબિંદુ ઉપરોક્ત વાર્તામાંનો યુવાન છે કે જેને વધારે દુ:ખ થયું હોવાનું બધા માનતાં હોઈ શકે છે.

તો ઉપરોક્ત વાર્તામાંથી શું શીખવા જેવું છે, તમે કદાચ પૂછશો? તો તે છે: તમારી જાતને એક શિકાર કે પીડિત વ્યક્તિ તરીકે જોવાનું બંધ કરો. મને ખબર છે કે તમને આ નહિ ગમે પરંતુ આ જ સત્ય છે. તમે જો એક શોષિત સંબધમાં બંધાયેલાં હોવ અને જો તમે પીડાનો શિકાર થયા હોવ, તો તે વાત જુદી છે, તેમાં હું સહમત છું કે તમે પરિસ્થિતિનાં શિકાર છો. પરંતુ એક સામાન્ય સંબધમાં, જયારે તમે સામેની વ્યક્તિને ખરેખર શું જોઈએ છીએ તેનાં વિશે તમે અજ્ઞાન રહેવાનું પસંદ કરતાં હોવ અને તમને શું ગમે છે તેનાં ઉપર જ જો તમારું ધ્યાન રહેતું હોય, તો તમે જાતે જ આપોઆપ તમારાં માટે એક મોટી નિરાશા ઉભી કરો છો.

અને એટલું જ નહિ જોકે. લાંબા સમય પહેલાં મેં કર્મોનાં હિસાબ ઉપર એક લેખ લખ્યો હતો. કુદરત એક કલ્યાણમય અને એકીકૃત રીતે વર્તે છે. જયારે તમને દુ:ખ લાગતું હોય ત્યારે તમે એક ગહન વિચાર એ પણ કરી લેજો કે શું તમે પણ કોઈકને દુ:ખ નથી લગાડી રહ્યાંને? તેઓ કદાચ તમારા ભાઈ-બહેન, મિત્રો, કુટુંબીજનો, સાસરી પક્ષ વાળાઓ, સહકર્મચારીઓ, કે બીજું કોઈપણ હોઈ શકે છે. જયારે આપણે કોઈને દુ:ખ લગાડતા હોઈએ છીએ ત્યારે એનો અર્થ એ નથી કે તે વ્યક્તિ પણ આપણને વળતું દુ:ખ લગાડશે. તેનો સરળ અર્થ એ છે કે કુદરતના નિર્મળ નિયમો મુજબ, તે કદાચ કોઈક બીજી વ્યક્તિને તમારું પાર્સલ તમને પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા કરશે.

હું પુન: એ યાદ અપાવી દઉં કે આ લેખ એક બિન-શોષિત સંબધમાં અનુભવાતાં દુ:ખની વાત વિશે છે. પીડિત કે શોષિત સંબંધ તો કુદરતમાં એક અસંગતિ છે. તેની સાથે જુદી રીતે હિસાબ કરવામાં આવે છે. હું એ પણ માનું છું કે જે કોઈને દુભાવાની લાગણીનો અનુભવ થયો છે તેમનાં માટે આ કોઈ પ્રેરણાદાયી લેખ નથી પરંતુ હું આશા રાખું કે તમને કશુક વિચારવા જેવું આ લેખમાં મળ્યું હશે.

ટુંકમાં, આપણે એ ચકાસવાનું છે કે શું આપણે આપણી બીજા પ્રત્યેની અપેક્ષાઓમાં વ્યાજબી છીએ ખરા, અને, શું આપણે આપણી પસંદગીઓનાં પરિણામ માટે જવાબદારી લઈએ છીએ, અને આપણે કોઈ બીજાને, આ સર્જનમાં રહેલી કોઇપણ વ્યક્તિને, દુભાવી તો નથી રહ્યાંને,

ઉપરોક્ત બાબતો ઉપર વિચાર કરો અને એ મુજબ વર્તો, અને હું તમને વચન આપું છું કે તમે પોતે જ તમારા એક શક્તિશાળી આંતરિક રૂપાંતરના સાક્ષી બની જશો. તમારું મન જાણે કે એક શાંત સમુદ્ર બની જશે, જાણે એક ભૂરું આકાશ, એક મંદ હવાની લહેરખી, એક સ્થિર પ્રવાહ.

હવે પછીનાં લેખમાં, હું તમને દુઃખમાંથી કેવી રીતે બહાર આવવું તેનાં વિશે એક થોડો ઓછો ફિલસુફી દ્રષ્ટિકોણ આપીશ.
(Image credit: John and Kelley)
શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.




Share