Saturday, 31 May 2014

ધ્યાનની નવ સ્થિતિઓ

ઊંડી ગહનતાની સ્થિતિમાં પહોંચવા માટે મનને તાલીમ આપવાની જરૂર પડે છે. તે સ્તરોમાં માપી શકાય તેવી રીતની વિભાગીત હોય છે.
ગયા અઠવાડિયાનાં લેખ પછી મારું ઈનબોક્સ ઈ-મેઈલથી છલકાઈ ગયું છે. મોટાભાગનાં વાંચકોની એકસમાન સમસ્યાઓ હતી. એમાંની સૌથી મહત્વની સમસ્યા એ હતી કે જયારે તેઓ ધ્યાન કરવા બેસે ત્યારે તેમનું મન બીજે ભટકવા માંડે છે અને તેમને તેને પાછું ધ્યાનના વિષય કે વસ્તુ પર લાવવા માટે ઘણો પ્રયત્ન કરવો પડે છે. બીજી સામાન્ય સમસ્યા એ હતી કે શેનાં ઉપર ધ્યાન કરવું જોઈએ? મારા છેલ્લાં લેખમાં, મેં કશું જ નહિ કરવા ઉપર તેમજ વર્તમાન ક્ષણમાં હાજર રહેવા ઉપર ભાર મુક્યો હતો. “કશું જ નહિ કરવાનું અને વર્તમાન ક્ષણમાં હાજર રહેવાનું એવું કેવી રીતે કરવું?” તેઓએ પૂછ્યું છે. ચાલો એક પછી એક બધાં મુદ્દા ઉપર વિચાર કરીએ.

આજની મારી યોજના મહામુદ્રા ધ્યાનનાં નવ સ્તર ઉપર પ્રકાશ પાથરવાની હતી, પરંતુ તમારા પ્રશ્નો જોયા પછી, મેં વિચાર્યું કે સૌ પ્રથમ મારે તમને મનની નવ સ્થિતિઓથી અવગત કરાવવા જોઈએ, કે જેને ધ્યાનની નવ સ્થિતિઓ પણ કહેવામાં આવે છે. યોગિક ગ્રંથો તેને નવકાર ચિત્તસ્થિતિ પણ કહે છે. વર્ષો સુધી ધ્યાનનો અભ્યાસ કર્યા પછી, હું તમને દ્રઢતાપૂર્વક કહી શકું છું કે દરેક ધ્યાન કરવાવાળી વ્યક્તિ, જે એકદમ નવી હોય કે પછી કોઈ ઉચ્ચ યોગી હોય, દરેકજણ આ સ્થિતિઓમાંથી પસાર ચોક્કસપણે થતાં જ હોય છે. કોઈ પણ વ્યક્તિ ધ્યાન કરવાનાં કૌશલ્ય સાથે જન્મ્યું  હોતું નથી. ધ્યાન એક એવી વસ્તુ છે કે જે તમે શીખો છો. અને તે શીખવા માટે ક્યારેય વહેલું કે મોડું થયું હોતું નથી.

તે દરેક ધ્યાન કરવા વાળાઓ કે જેઓ એક આનંદની ચરમસીમાનો અનુભવ કરવા માંગે છે, સદા શાંત રહેતા મનની ખેવના રાખે છે, તેઓ એ જાણી લે કે ધ્યાનમાં એ સ્થિતિએ પહોંચવું કે જ્યાં તમારું મન સંપૂર્ણપણે સંતુલનમાં રહે અને જ્યાં તમે તમારા વિચારો સાથે સતત સંઘર્ષમાં નથી રહેતા, ત્યાં સુધી પહોંચવા માટે ખંતપૂર્વક, શિસ્તબદ્ધ એવો એક મહાન પ્રયત્ન માંગી લે છે. કેટલો મોટો પ્રયત્ન, તમે કદાચ પૂછશો? તો પ્રથમ, હું ધ્યાનની નવ સ્થિતિઓ વિષે તમને વાત કરીશ. તેને તમારા મનને તાલીમ આપવાનાં માર્ગ તરીકે જોશો. મોટાભાગનાં લોકો ધ્યાનમાં નવમી સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરવાં માંગતા હોય છે. જો કે ત્યાં પહોંચવા માટે તમારે દરેક સ્થિતિમાં સ્નાતક થવું પડશે.

૧. ધ્યાનનું સ્થાપન
ગ્રંથો તેને ચિત્તસ્થાપના કહે છે, જેનો અર્થ તમારા મનનાં ધ્યાનને ક્યાં રાખવું એવો થાય છે. સાધકના જીવનમાં આ પ્રથમ સ્થિતિ આવે છે. આ સ્થિતિમાં મન સતત રખડતું રહે છે અને કોઈ એક વિચાર ઉપર થોડી ક્ષણોથી વધુ વાર સ્થિત થતું નથી. આ સ્થિતિમાં ધ્યાન એ મન સાથે સતત ચાલતાં એક યુદ્ધ સમાન લાગે છે. મુલત:, આ સ્થિતિમાં એક સાધક જેટલી વાર પોતાનાં વિચારોને એક દિશામાં લઇ જવા માટે પ્રયત્ન કરે છે તેટલી વાર તે વધુ ને વધુ બેચેનીમાં પરિણમે છે.

૨. તુટક તુટક ધ્યાન
આ સ્થિતિને સંસ્થાપના કહેવાય છે અને તેનો અર્થ એ પણ થાય છે કે તમારા ધ્યાનને પ્રોત્સાહન અને આરામદાયકતાથી રાખવું. સાધક થોડા સમય માટે (જે થોડી ક્ષણો સુધી ચાલતું હોય છે) એક સરસ ધ્યાનનો અનુભવ કરે છે. આ સમય દરમ્યાન મન બીજે ક્યાંય ભટકતું હોતું નથી. માનસિક શાંતિની આ થોડી ક્ષણો બાદ, વિચારો પાછો મનનો દરવાજો ખટખટાવે છે, અને વારેવારે સાધક આ થોડી મીનીટો સુધી ચાલતાં રહેતાં ભટકતા વિચારોથી અજાગૃત રહે છે. તેઓ ભૂલી જાય છે કે પોતે ધ્યાન કરવા માટે બેઠા હતાં.

૩. સતત ધ્યાન
આ સ્થિતિને અવસ્થાપન કહે છે, જેનો રસપ્રદ એવો બીજો અર્થ થાય છે અનાવૃત કરવું. તમારું શરીર જયારે ઠંડી કે ગરમીમાં અનાવૃત થાય તો શું થાય છે? તમને તે ઠંડી કે ગરમીનો વધારે પ્રમાણમાં અનુભવ થાય છે, ખરુંને? એ જ રીતે, જયારે તમે તમારા મનને ધ્યાન દરમ્યાન અનાવૃત કરો છો ત્યારે તમે વધારે જાગૃત અને સજાગ બનો છે. સજાગતા તમારા મનને અનાવૃત કરે છે. આ સ્થિતિ અને તેનાં પહેલાની સ્થિતિ વચ્ચેનો મૂળભૂત તફાવત સજાગતાની માત્રા જેટલો હોય છે. આ પરિસ્થિતિમાં, સાધક પોતાની સતર્કતા રાખે છે અને જેવું પોતાનાં મનનું ધ્યાન ભંગ થાય કે તેઓ તેનાં પ્રત્યે જાગૃત થઇ જાય છે.

૪. સ્થિર ધ્યાન
તેને ઉપસ્થાપના પણ કહે છે. તેનો શબ્દશઃ અર્થ થાય છે તૈયાર રહેવું, અને આ સ્થિતિમાં તેનાં વિશેની જ વાત છે: એક સાચા ધ્યાન માટે હવે તૈયાર થઇ જવું. આ સ્થિતિમાં, ઈચ્છુક પોતે પોતાનું ધ્યાન સમગ્ર બેઠક દરમ્યાન ટકાવી રાખી શકે છે પણ તેમ છતાં તે વચ્ચે આવતી બેચેની અને મંદતાથી પરેશાન રહે છે.

૫. સ્પષ્ટ ધ્યાન
અહી સાધક પોતે મનની ઊંડી શાંતિનો અનુભવ કરે છે. સંસ્કૃતમાં આ સ્થિતિને દમન કહેવાય છે. જેનો અર્થ થાય છે તાલીમબદ્ધતા અથવા તો કોઈ પણ પ્રકારની લાગણીથી દોરવાઈ ન જાય તેવું. સાધકનું ધ્યાન આ સ્થિતિમાં તાલીમ પામેલું હોય છે. હું અહી સાધકોમાં જે એક ખોટી માન્યતા રહેલી છે તેનો ચોક્કસ ઉલ્લેખ કરીશ: જયારે તમે ધ્યાનમાં એક શાંતિનો અનુભવ કરો છો તે કોઈ વખત ફક્ત તમે ધ્યાનમાં સ્પષ્ટતા કે તીક્ષ્ણતાને ગુમાવી દેતા હોવ છો તેનાં લીધે પણ થતી હોય છે. અને તેમાં અને ધ્યાનને તાલીમ આપવી તેમાં ફર્ક છે.

૬. મનનું શમન કરવું
આ સ્થિતિને શમન પણ કહે છે અને તેનો અર્થ થાય છે શાંત કરવું. સાધકના મનની અંદર વિચારો શાંત થઇ ગયા હોય છે, અને, મનનાં મોટાભાગનાં માનસિક અવરોધો હવે દુર થઇ ગયા હોય છે પરંતુ મનનો આ માનસિક પ્રયત્ન ઘણી વાર બેચેની કે ઉત્સુકતાની લાગણીને જન્મ આપે છે. અને એવું એટલાં માટે થાય છે કારણકે તમે આ સ્થિતિમાં તમારા મન સાથે એવું કરેલું હોય છે કે જેનાંથી તે બિલકુલ ટેવાયેલું નથી હોતું અને તે છે – શાંત રહેવું, સ્થિર રહેવું. ફક્ત પ્રામાણિક અને સમર્પિત સાધકો જ આ સ્થિતિ સુધી પહોંચી શકે છે.

૭. મનનું સંપૂર્ણ શમન
તેને વ્યુપાશમન પણ કહે છે. વ્યુપાનો રસપ્રદ અર્થ છે તે કે જે પોતે સ્વયં પોતાનાં હાથે ખાય છે. આ ધ્યાનની એક ખુબ જ સરસ સ્થિતિ છે. આ સ્થિતિમાં, મન પોતાની સામે તીક્ષ્ણતાથી જુવે છે. મન હવે મંદતા, બેચેની, વિચારો, લાગણીઓને તેમજ બીજા અવરોધોને ઓળખી શકે છે. મન હવે સંપૂર્ણપણે શાંત થઇ ગયું હોય છે અને હવે તેને આ શાંતિમાં સ્થિત રહેવાનો કોઈ ભય રહ્યો હોતો નથી.

૮. તીવ્ર ધ્યાન
સાધકના મને હવે આ સ્થિતિમાં એકલ-બિંદુ ધ્યાન કરવાની ક્ષમતાને પ્રાપ્ત કરી લીધી હોય છે. તેને એકોટીકરણ કહે છે. સાધક હવે અસ્ખલિતપણે, એકજ મુદ્રામાં સ્થિત રહી, સ્પષ્ટ ધ્યાનની બેઠકમાં બે કલાક સુધી સ્થિર રહી શકે છે. અને અહી ધ્યાનમાં બિલકુલ મંદતા કે બેચેની હોતી નથી.

૯. ગહન તન્મયતા
તેને સમાધાન પણ કહે છે અને તેનો અર્થ થાય છે સંપૂર્ણ શાંત અને સંતુલિત. સાધક આ સ્થિતિમાં વિના પ્રયત્ને ધ્યાનાવસ્થામાં પોતાની શાંતિ અને સંતુલિતતાને સરેરાશ ચાર કલાક સુધી પોતાની એક જ મુદ્રામાં સ્થિત રહીને જાળવી રાખી શકે છે.

આ નવ સ્થિતિઓની પેલે પાર એક ઉચ્ચ ચેતનાનું સ્તર – સંસારિકતાની પેલે પારનાં અસ્તિત્વનું એક પરિમાણ રહેલું હોય છે. મહામુદ્રા ધ્યાનનાં નવ સ્તર તે ઉપરોક્ત ધ્યાનની નવ સ્થિતિઓ સમાન જ છે. એક ગંભીર સાધક તેનાં વિષે વધારે જાણીને ફાયદો મેળવી શકે છે. માટે હું તેને આવતાં અઠવાડિયે આવરી લેવાનો પ્રયત્ન કરીશ. હજી એ પ્રશ્ન તો રહે જ છે: કેટલો મોટો પ્રયત્ન જરૂરી છે? તેનાં માટે મારા આવનાર લેખની રાહ જુઓ.

શાંતિ.
સ્વામી



P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

Saturday, 24 May 2014

ધ્યાનનાં છ સિદ્ધાંતો

તિલોપાએ પોતાનાં મુખ્ય શિષ્યને ધ્યાન ઉપર છ ટૂંકા અને ગહન સૂચનો આપ્યા છે. દરેક સાધકે તે જાણવા જોઈએ.
એક વખતે એક શિષ્યે પોતાનાં ગુરુને પૂછ્યું, “આપણે શા માટે ધ્યાન કર્યા બાદ પ્રાર્થના કરીએ છીએ?”
“આપણે ભગવાનનો આભાર માનવા માટે તેમ કરતાં હોઈએ છીએ કે હાશ ધ્યાન છે તે હવે પૂરું થઇ ગયું.” ગુરુએ મજાક કરતાં જવાબ આપ્યો.

જો કે તે એક મજાક છે તેમ છતાં ધ્યાન કરવાની બાબત વિશે કોઈ વખત એવું જ લાગતું હોય છે. પ્રામાણિક અને શિસ્તબદ્ધ ધ્યાન કરવાવાળાઓ માટે ધ્યાન એક ખુબ જ કઠિન મુસાફરી હોય છે. તમે લાગણીઓની ગાંઠોને દુર કરો છો, તમે વિચારોના અવરોધોને દુર કરો છો, તમે ઇચ્છાઓના સ્તરોને દુર કરો છો, તમે તમારા મનને શાંત કરવાની કોશિશ કરો છો. આ બધું સરળ નથી હોતું. મન ને શાંત અને સ્થિર કરવા માટે એક મહાન કૌશલ્ય અને પ્રયત્નની જરૂર પડે છે.

મેં મારા જીવનનો એક મોટો ભાગ ધ્યાનના અનેક પ્રકારો અને સ્વરૂપો વિશે પ્રયોગ કરવામાં ગાળ્યો છે. અમુક પદ્ધતિઓ અત્યંત માનસ દર્શન કરવાની બાબત ઉપર કેન્દ્રિત કરે છે, તો અમુક રીતો ધ્વનિ ઉપર ભાર મુકે છે, અમુક પદ્ધતિઓમાં મંડલાનો સમાવેશ થાય છે, તો કોઈમાં શ્વાસનાં નિયમનની વાત આવે છે, તો ઘણાંમાં તમારા વિચારો અને સંવેદનાઓને જોવાની વાત આવે છે, પરંતુ ધ્યાન એ કોઈ કૃત્રિમ સંવેદનાનું સર્જન કરવા વિશેની બાબત નથી, એ તો છે તમારી અત્યંત કુદરતી સ્થિતિને શોધવાની વાત – કે જે એક મૂળ જાગૃતતતા અને સ્પષ્ટતાનું સ્તર છે. માટે, ધ્યાનની જે પ્રણાલી હું પોતે પસંદ કરું છું તે છે મહામુદ્રા; કારણકે તેમાં તમારા મનના કઈ પણ સર્જનને દુર કરી તમારા મનને જેવું છે તેવું જોવાની બાબત ઉપર ભાર મુકવામાં આવેલો છે – સ્થિર, અનંત અને શાસ્વત.

વર્ષો સુધી, મેં મહામુદ્રાની તાંત્રિક અને અતાંત્રિક એમ બન્ને રીતે સાધના કરી છે અને મને એ બન્ને અસાધારણપણે વિશિષ્ટ લાગ્યા છે. મહામુદ્રાનો અક્ષરસઃ અર્થ થાય છે એક મહાન કવચ. તમે તેનો અર્થ સ્થિરતાનું, શાંતિનું, આનંદનું કે પછી સહજ ખાલીપાનું કવચ તરીકે કરી શકો. હું કોઈ દિવસ આપણું વિશ્વ (આપણે જે રહીએ છીએ તે વિશ્વ નહિ) કેવી રીતે એ આપણા મનની પરિકલ્પના છે તેના વિશે વિસ્તારપૂર્વક લખીશ. આજે હું તમારી સાથે ધ્યાનનાં મૂળભૂત છ સિદ્ધાંતો અને તેનાં મૂળ વિશેની વાત ટૂંકમાં વહેંચીશ.

૧૫૦૦ વર્ષ પહેલાં, ભારતમાં એક મહાન ધ્યાન કરવાવાળી વ્યક્તિ રહેતી હતી. તેમનું નામ હતું તિલોપા. ગૌતમ બુદ્ધની જેમ તેઓ પણ પોતાનું રાજપાટ છોડી, ધ્યાનનાં સાર માત્રનું નિશ્ચિતરૂપ ગંભીર સાધકો સારું શોધવા માટે, ચાલ્યા ગયા હતાં. તેને તે મહામુદ્રા કહે છે અને તેમને તે ધ્યાન પ્રણાલીને પોતાનાં મુખ્ય શિષ્ય અને અનુગામી એવાં નરોપા કે જે પણ એક અસાધારણ શિષ્ય હતો તેને પોતાનાં મુખેથી કહીને તેનામાં પ્રસારિત કરી હતી. નરોપાને આ મહામુદ્રા કહ્યા પછી, તિલોપાએ તેને ૬ સોનેરી નિષેધો  કહ્યા– આખી પ્રણાલીનો ફક્ત ૬ શબ્દોમાં જ સાર કહી દીધો. મૂળ સંસ્કૃત પ્રત વર્તમાનમાં પ્રાપ્ય નથી પરંતુ તેમની સલાહનું અંગ્રેજીમાં ટૂંકો અનુવાદ છે જે સોનાથી તોલવા જેટલું મુલ્યવાન છે. તિલોપાના મત મુજબ, અને હું પણ તેની સાથે સંપૂર્ણપણે સહમત છું, નીચે જણાવેલી છ બાબતો એક સારા સાધકે-ધ્યાનકર્તાએ ધ્યાન કરતી વખતે ટાળવી જોઈએ:

૧. યાદ (Recollection): ભૂતકાળના વિચારોનો પીછો ન કરો.
૨. ગણતરી (Calculation): વર્તમાનના વિચારોનો પીછો ન કરો.
૩. કલ્પના (Imagination): ભવિષ્યમાં શું થશે તેનો વિચાર ન કરો.
૪. ચકાસણી (Examination): તમાર વિચારોનું પૃથ્થકરણ ન કરો.
૫. સર્જન (Construction): તમારા અનુભવનું સર્જન કરવાની કોશિશ ન કરો.
૬. પથચ્યુતતા (Digression): તમારા માર્ગેથી ભટકી ન જશો; સહજપણે વર્તમાન ક્ષણમાં રહો.

તમે જેટલો વધુ પ્રયત્ન ઉપરોક્ત સૂચનાઓને અનુસરવાનો કરશો, તેટલો વધુ ફાયદો તમને તમારા ધ્યાનમાંથી થશે. તમે જો ધ્યાન કરવા બેસશો અને તમારા વિચારોનો પીછો  કે તેનું પૃથ્થકરણ કરવાનું ચાલુ કરશો તો તમે માનસિક સ્થિરતા અને શાંતિને પ્રાપ્ત કરવા માટે કોઈ પ્રગતિ નહિ કરી શકો. બેચેની, આળસીપણું, વિચારો અને ચિત્રો આ ચાર મુખ્ય અવરોધો આવા સાધકને પરેશાન કરતાં રહેશે. ભૂતકાળમાં, મેં ધ્યાનના ચાર અવરોધો ઉપર લખ્યું છે. તમે તે અહી વાંચી શકો છો.

જેમ સમુદ્રમાં મોજા સતત બનતા રહે છે તેમ મનની અંદર વિચારો લગાતાર ઉઠતાં રહે છે. એક મહાન ધ્યાનનું સૌથી મોટું વળતર વાળું પરિણામ જો કોઈ હોય તો તે છે વિચારોની તદ્દન સ્થગિતતા – એક ઠહેરાવ. તે એકદમ અસામાન્ય અનુભૂતિ છે; કલાકો ના કલાકો એવી અવસ્થામાં રહેવાથી શું અનુભૂતિ થાય છે એનું વર્ણન કરવા માટે મારી પાસે કોઈ શબ્દો નથી. જો તમે ધ્યાન કરવા માટે ગંભીર હોવ તો, તિલોપાની આ છ સલાહને અનુસરવાથી તમે તમારા ધ્યાનની પ્રગતિમાં એક હનુમાન કુદકો લગાવી શકશો.

ટૂંકમાં: ધ્યાન કરતી વખતે ચિંતા ન કરો. નારાજ કે અપ્રસન્ન ન રહો. ભૂતકાળ વિશે પશ્ચાતાપ ન કરો. તમારા વર્તમાન જીવનમાં શું ચાલી રહ્યું છે તેની ચકાસણી ન કરો. તમારા ભવિષ્યની કલ્પના ન કરો. કોઈ વિચારનું પૃથ્થકરણ ન કરો. જયારે કોઈ વિચાર આવી જાય, ત્યારે તેની પાછળ ન દોડો. તે આપોઆપ અદ્રશ્ય થઇ જશે. કોઈપણ વિશિષ્ટ અનુભવને માટે અભિલાષા ન રાખો નહિતર તમે માનસિક રીતે તે અનુભવનું સર્જન કરીને તમારા સમગ્ર ધ્યાનને પ્રદુષિત કરી નાંખશો. તમારા મનને પથચ્યુત ન થવા દો. અત્યારે જ્યાં છો તે વર્તમાન ક્ષણમાં જ રહો. તમારી જાગૃતિને પુરેપુરી સજાગતા સાથે જાળવી રાખો.

જો તમે ધ્યાનની સાધના ખંતપૂર્વક અને શિસ્તપૂર્વક કરશો તો ધ્યાનની ક્રિયા એક સાધના માત્ર ન બની રહેતા તે મનની એક શાંત અવસ્થામાં રૂપાંતર પામશે.

મહામુદ્રા ધ્યાનમાં સાધકના પથમાં આવતી નવ પ્રગતીની સ્થિતિ વિશેની વાત પણ આવે છે. હું આવતાં લેખમાં તેનાં વિશે લખતાં આનંદ અનુભવીશ.

શાંતિ.
સ્વામી



P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

Saturday, 17 May 2014

તમારે ખરેખર શું જોઈએ છે?

બુલબુલે શા માટે જમીન પર પથરાયેલી જાળ ન જોઈ? જાણવા માટે આ વાર્તા વાંચો
એક વખત એક માણસ પાસે એક અત્યંત સુંદર બગીચો હોય છે, જેમાં ખુબ જ સુંદર ફળ અને ફૂલનાં વૃક્ષો હોય છે. રંગબેરંગી પંખીઓ તેમાં સુંદર ગાન કરતાં હોય છે, ભમરાઓ ગુંજન કરતાં હોય છે  અને પતંગિયા આમથી તેમ તે બગીચામાં ઉડતા હોય છે. તે એકદમ જીવંત સ્થાન હોય છે, જાણે કે સ્વર્ગનો કોઈ ટુકડો ન હોય. તેમાં એક નાનું તળાવ પણ હોય છે કે જેની અંદર ઘણાં પ્રકારનાં કમળ ખીલ્યા હોય છે. તે માણસે પોતાનાં બાગની સંભાળ દુનિયાની કોઈ પણ વસ્તુ કરતાં વધારે લીધી હતી. ખાસ કરીને, તળાવમાં એક વિશેષ ફૂલ કે જે એક કાળું હિમાલયનું કમળ હતું, તે તેને ખુબ જ પસંદ હતું. તે કમળમાંથી માદક સુગંધ આવતી અને બારે માસ તે ફૂલ ખીલતું

એક સવારે, એ ગુલાબના ફૂલોની સંભાળ લઇ રહ્યો હતો ત્યારે એક બુલબુલ સરસ રાગમાં ગાતું હતું. તેને તે પંખી જોવાની ઈચ્છા થઇ આવી અને તે અવાજની દિશામાં ચાલવા લાગ્યો. ત્યાં તેને જોયું કે તે પંખી તેનાં મનપસંદ કાળા કમળને પોતાની ચાંચથી ખોતરતું હતું. તેની પાંદડીઓ નીચે ખરી પડી હતી અને કમળ આખું પીંખાઇ ગયું હતું. તે એકદમ ગુસ્સે થઇ ગયો અને એક પત્થર તેને તે પંખી તરફ ફેંક્યો પણ બુલબુલ તો ઝડપથી ઉડીને કુશળતાપૂર્વક ભાગી ગયું.

તે દુ:ખી અને ક્રોધિત થઇ ગયો અને તેણે આ પંખીને પકડીને મારી નાંખવાનું મનમાં નક્કી કરી લીધું. તેણે તળાવ આગળ એક જાળ પાથરી અને તેનાં પર જવ-તલનાં દાણા અને ગોળ પાથરી દીધાં અને ધીરજપૂર્વક પંખીની રાહ જોવા લાગ્યો. થોડી વારમાં જ બુલબુલ ફરી ઉડીને આવ્યું અને તેને ત્યાં પોતાનો ખોરાક પડેલો છે તે જોયું. તે તો તરત આ જાળ ઉપર ઉતર્યું અને ખુશી ખુશી પોતાનું ચણ ખાવા લાગ્યું, પણ, જયારે ઉડવાનો સમય થયો ત્યારે તેને પોતાની ભૂલ ખબર પડી; તે હવે તેમાં ફસાઈ ગયું હતું.

પેલાં માણસે પંખીને કચકચાવીને ગરદનથી પકડી લીધું. અને કહ્યું “હું તને મારી નાંખીશ.”
“મને મારી નાંખીશ? પણ, કેમ? આ ચણ તો જમીન ઉપર પડેલું હતું. મેં તારા કોઠારમાંથી ચોરીને નથી ખાધું.”
“અરે, ના એટલાં માટે નહિ, પણ તે મારું કાળું કમળ બગાડી નાંખ્યું ને એટલાં માટે હું તને મારી નાંખીશ.”
“મારી ભૂલ થઇ ગઈ,” બુલબુલ કરગરવા માંડ્યું. “હું તો ખાલી મારો ખોરાક શોધતું હતું. મારા પર દયા કર. હું તો હંમેશા એવું માનતું હતું કે આ સુંદર બગીચાનો માલિક કોઈ દયાળુ, કાળજી કરનાર અને પ્રેમાળ વ્યક્તિ હશે. મને તો ખબર જ નહિ કે...”
પેલાં માણસે તેનાં પર વિચાર કર્યો અને તેની અંદર એક દયાની લહેર ઉઠી આવી.

“સારું, હું તને જવા દઈશ.” તેને પોતાની પકડ ઢીલી કરી.
“હું તને એક રહસ્ય કહેવા માંગું છું, દોસ્ત,” બુલબુલ બોલ્યું. “મારી દ્રષ્ટી આરપારનું જોઈ શકે છે. તારા બગીચામાં પેલાં જૂના પીપળાનાં વૃક્ષ નીચે સોનાથી ભરેલો ઘડો દાટેલો છે. તે તારા માટે છે.”

પેલાં માણસે તો ત્યાં જેવો ખાડો ખોદ્યો કે તેને સાચ્ચે જ સોનાનાં સિક્કા ભરેલો ઘડો મળ્યો અને તેનાં આનંદનો તો કોઈ પાર ન રહ્યો.

“મને નવાઈ લાગે છે,” તેને ઉંચે ડાળ પર બેઠેલા બુલબુલને કહ્યું. “તું જમીનમાં દટાયેલો ખજાનો જોઈ શકે છે તો પછી તને જમીન પર સ્પષ્ટ પથરાયેલી જાળ ન દેખાઈ?”
“મારા માટે સોનાની કોઈ જરૂર નથી માટે મને તેની કોઈ ઈચ્છા પણ નથી, પણ તલ અને ગોળથી તો હું આકર્ષિત થઇ ગયું હતું. મને તે ખાવાનું ખુબ જ મન થઇ ગયું હતું. મારી ઈચ્છાએ મને અંધ બનાવી દીધું હતું.”

બસ આ જ વાત છે કે જેની પ્રત્યેક મનુષ્યને ખબર હોવી જોઈએ: ઈચ્છાઓ આપણને અંધ બનાવી દે છે. ઇચ્છાઓ માણસને તેની પૂર્તિ માટે દોડતો કરી દે છે અને મોટાભાગે તો તેનાંથી તે પોતાની પાસે જે પહેલેથી જ આનંદ માટે જે કાંઈ રહેલું છે તેનાં પ્રત્યે અજાણ બનાવી દે છે. માટે જ બુદ્ધે ઈચ્છાને દરેક દુ:ખોનું મૂળ કહ્યું છે, માટે જ કૃષ્ણે ફળની ઈચ્છાથી નિર્લિપ્ત રહેવાની શિક્ષા આપી છે. ઇચ્છાઓ તમને પ્રવૃત રાખે છે, તે તમને હંમેશા ભાગતા રાખે છે, અને સૌથી મહત્વનું તો, તેઓ તમારી પાસે જે કઈ પણ પહેલેથી છે તેને નાનું અને અપૂરતું હોય તેવું બતાવે છે.

તમારી પાસે એક ઘર છે અને તમારી મોટું ઘર લેવાની ઈચ્છા વારંવાર તમને તમારી પાસે જે છે તે પુરતું નથીની લાગણી કરાવતું રહે છે. તમારા સાથી તમને પ્રેમ કરે છે પરંતુ તેમનાં તરફથી વધુ કે બીજું કાઈ મેળવવાની ઈચ્છા તમને વર્તમાનમાં અધૂરા હોવાનો અહેસાસ કરાવે છે. વધારે કમાવવાની ઈચ્છા, વધારે પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા, કઈક વધારે મોટા બનવાની ઈચ્છા, વધુ મેળવવાની ઈચ્છા વિગેરે તમારા વર્તમાન ક્ષણનાં આનંદને  માણવામાં મોટા અવરોધો બની જાય છે.

હું એવું નથી કહી રહ્યો કે તમારે કોઈ ઈચ્છા ન રાખવી જોઈએ. કોઈવાર, તમારી ઈચ્છાની વસ્તુ મેળવવા માટેની સફર આનંદકર પણ હોઈ શકે છે. જ્યાં સુધી એક ઉન્નત અને સિદ્ધ સ્તરે તમે ન પહોંચી જાવ ત્યાં સુધી ઈચ્છાઓ રાખવી અને તેનાં માટે પ્રયત્નશીલ રહેવું તે બિલકુલ બરાબર છે, ઈચ્છાપૂર્તિ વખતે પ્રફુલ્લિત થવું અને જયારે તેની પૂર્તિ ન થાય તો દુ:ખી થઈ જવું પણ યોગ્ય જ વાત છે. તે માનવીય અને કુદરતી બાબત છે. પરંતુ, તમે કોની પ્રાપ્તિની પાછળ લાગેલા છો તેની જાગૃતિ રાખવાથી તમને ચોક્કસ ફાયદો થતો હોય છે.

એક જીવન બદલી નાંખે તેવો પ્રયોગ કરવો હોય તો – કોઈ એક શાંત જગ્યાએ બેસીને તમારી જે ઇચ્છાઓ હોય તેને પ્રશ્ન પૂછતાં જાવ, કારણકે એક વખત તમે તમારી જે પ્રાપ્તિ માટેની દોડ છે તેનાં પ્રત્યે જાગૃત થઇ જશો ત્યારે તમે દરેક વસ્તુને એક નવા પ્રકાશમાં જોઈ શકશો. તેમાંય ખાસ કરીને જાગૃતિથી તમે તમારી ઈચ્છાઓને પકડવા માટે દોડતા હશો ત્યારે તે તમને અંધ નહિ બનવા દે, તે તમારી પાસે જે કઈ પણ પહેલેથી છે તેનાં પ્રત્યે તમને અજાણ નહિ બનવાં દે, તમે જે તમારી અનેક ઇચ્છાઓને પૂરી કરી દીધી છે તેને ભૂલવા નહિ દે. તે તમને હકારાત્મક રાખશે, અને ખુશ તેમજ સુખી રાખશે. તેનાંથી તમને જમીન પર પથરાયેલી જાળ પણ દેખાશે અને જમીનની નીચે દટાયેલો સુવર્ણથી ભરેલો ઘડો પણ દેખાશે.

તો, તમારી જે ઈચ્છા હોય તે હવે શું ખરેખર તમારે જોઈએ છે?
(Image credit: Ruth Bain)
શાંત.
સ્વામી.



P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

Saturday, 10 May 2014

શાંત કેવી રીતે રહેવું?

એક વિશાળ યોજનામાં તમારી પાસે ગમે તેટલું હોય, તે હંમેશા ઓછુ રહેવાનું. સંતુષ્ટિમાં શાંતિ હોય છે.
આપણામાંના ઘણાં લોકો પાસે પોતાનાં જીવનમાં જોઈતી વસ્તુઓની યાદી હોય છે. તેમાં સામેલ હોય છે એક ચોક્કસ પ્રકારની આજીવિકા, એક જુદી જીવનપ્રણાલી, કદાચ જુદી ગાડી કે મોટું ઘર, કોઈ વખત તો જુદા પ્રકારનું પ્રેમાળ વ્યક્તિ પણ. ઘણી વાર એમાં નવાઈ નથી હોતી કે કેટલાંક લોકો પોતાનાં માં-બાપ કોઈ બીજાના માં-બાપ જેવા હોય એવું ઇચ્છતાં હોય, જો તેમની જિંદગી કઈ જુદી હોત તો કેવું નહિ વિગેરે. આવું ઇચ્છવું કઈ એટલું ખરાબ નથી – કારણકે ઈચ્છાઓ મોટાભાગનાં  લોકોને કાર્યાન્વિત કરે છે અને અમુક પ્રકારનું જીવન જીવવા માટે પ્રેરણા આપે છે. તો શું આ ભૌતિક જગતમાં રહીને શાંતિનો અનુભવ કરવાનો કોઈ રસ્તો છે ખરો? હા. કેવી રીતે? ચાલો હું પહેલાં તમને એક વાર્તા કહું.

ઘણાં સમય પહેલાં એક સાધુ કૃતજ્ઞતા (અર્થાત આપણા ઉપર કોઈએ કરેલા ઉપકારને યાદ રાખવો અને તે બદલ આભાર માનવો) ઉપર પ્રવચન આપતાં હતાં. તેઓ કહી રહ્યા હતાં કે દરેકજણ પાસે કોઈને કોઈ બાબત માટે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા જેવું ચોક્કસ હોય છે. કે, આપણી દરેકની પાસે કઈક મુલ્યવાન કહી શકાય એવું ચોક્કસ કઈક તો હોય છે જ. કે, દરેકજણની ઉપર ભગવાનનાં આશીર્વાદ હોય છે. જેવું તેમને પોતાનું પ્રવચન પૂરું કર્યું કે તેમની પાસે એક ભિખારી આવ્યો.

“હું તમારી સાથે સહમત નથી,” તેણે કહ્યું, “હું ઘરબાર વગરનો છું અને મારી પાસે કઈ મુલ્યવાન કહી શકાય એવી કોઈ મિલકત પણ નથી. મારી પાસે એવું કઈ નથી કે જેની આ દુનિયામાં કઈ કીમત આવે. તો, આપણામાંના બધા કઈ ભાગ્યવાન નથી હોતા.
કોઈ પૈસા વગરના અને મૂલ્યહીન પણ હોય છે જેમ કે મારા જેવા.”
સાધુએ એક દયાભરી નજરે તેની સામે જોયું અને કહ્યું, “જો હું તને એમ કહું કે તું કઈક એવું આપી શકે તેમ છે જેનાં બદલે તને દસ લાખ રૂપિયા ચુકવવામાં આવે, તો શું?”
“તમે મજાક કરી રહ્યાં છો. મારી પાસે એક લાખની કિંમતનું પણ કશું નથી, પણ, જો તમને એવું લાગતું હોય તો, હું તેનાંથી પણ ઘણાં ઓછા પૈસામાં તે આપી દેવા તૈયાર છું.”
“તું સાચ્ચું કહે છે?”
“હા, દસ લાખ માટે તો હું કઈ પણ આપી દઉં.”
“વારુ, હું કોઈને ઓળખું છું કે જે દસ લાખ રૂપિયામાં બે આંખો લેવા તૈયાર છે? તું તારી આંખો વેચીશ?”
“અરે બિલકુલ નહિ.”
“સારું તો તારી બે કીડની કાં તો બે પગ કે બે હાથ વેચી શકે તેમ છે?”
“અરે, હું મારા અંગો કેવી રીતે આપી શકું.”

“પણ તે તો હમણાં જ કહ્યું કે તારી પાસે મુલ્યવાન કહી શકાય એવું કશું છે જ નહિ. સત્ય તો એ છે કે તારી પાસે મુલ્યવાન કહી શકાય એવું ઘણું બધું છે, ફક્ત તું એની કિંમત કરવા માટે તૈયાર નથી. તું બસ એની કદર નથી કરી રહ્યો કેમ કે તે બધું તો મેળવવાનો તારો હક પહેલે થી જ જાણે કે ન હોય .”

આ મુદ્દો મને આજનાં મુખ્ય વિષય તરફ લઇ જાય છે: અને તે છે કૃતજ્ઞતા. મોટાભાગનાં લોકો એવું વિચારતાં હોય છે કે પોતે પોતાનાં જીવન માટે કૃતજ્ઞતા વ્યકત કરી શકે તે પહેલાં પોતાનું જીવન અમુક ચોક્કસ પ્રકારનું હોવું જોઈએ. જે એક મોટી ભૂલ છે. ઉલટાનું, તમે જે છે તેનાં માટે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા માંડો અને તમારું જીવન અમુક ચોક્કસ પ્રકારનું આપોઆપ થતું જશે. મારી વાત પર વિશ્વાસ કરવા માટે પ્રયત્ન કરી જુઓ. કલ્પના કરો કે ખુબ મુશળધાર વરસાદ વરસી રહ્યો છે. ઈચ્છા એ છે કે તમે વરસાદ બંધ થવા માટે ચાહના રાખો અને કૃતજ્ઞતા એ છે કે તમારી પાસે છત્રી છે. જો શાંતિ એ ખુશીનું બીજ હોય તો કૃતજ્ઞતા એ એક ગર્ભ છે કે જે તે બીજને (શાંતિને) પોતાની અંદર સાચવી રાખે છે.

શું આપણી પાસે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા માટે જરૂરી એવું બધું પુરતું નથી? તમારી આજુબાજુ નજર કરો ને તમને એવું ભરપુર માત્રામાં દેખાશે, ભરપુર કૃપા, ભરપુર આશીર્વાદ, અનેક મુલ્યવાન કહી શકાય એવી વસ્તુઓ પણ નજરે પડશે. આપણા હર શ્વાસે, ઓછા નામે, આપણે આપણી પાસે જે કઈ પણ છે તેનાં પ્રત્યે આભાર વ્યક્ત કરવો જોઈએ. અનંત ઈચ્છાઓને આપણા જીવનનો શ્વાસ રુંધવા દેવા કરતાં તો, શ્વાસ લેવાનું ભુલાવી દે તેટલું સુંદર જીવનને આપણે જો જોઈ શકીએ તો કેવું નહિ? ચાલો એક શ્વાસ અંદર ભરીને થોડી વાર થોભીને આપણું જીવન જેવું છે તેવું અને તેનાં પ્રત્યે ઊંડું ચિંતન અને કદર અભિવ્યક્ત કરીએ. કૃતજ્ઞતા એ કઈ આવતીકાલનું વચન નથી પરંતુ વર્તમાનની કટિબદ્ધતા છે.

મુલ્લા નસરુદ્દીનની સ્ત્રી મિત્રે તેની પાસે હીરાજડિત વીંટીની માંગણી કરી પરંતુ મુલ્લાએ તે નકારી દીધી.
“કેમ મુલ્લા,” તેને કહ્યું, “શું તમે નથી ઇચ્છતાં કે હું તમને હંમેશાં યાદ કરતી રહું? જયારે જયારે પણ હું મારી વીંટી તરફ જોઇશ ત્યારે ત્યારે તે મને તમારી યાદ અપાવશે.”
“અરે, જરૂર મારી વ્હાલી,” મુલ્લાએ કહ્યું, “પણ એ હીરા કરતાં, તો હું પોતે તું તારી વીંટી વગરની આંગળી જુવે એ વધારે પસંદ કરીશ. તે પણ તને મારી યાદ અપાવશે.”

બસ ત્યારે. તમે તમારી પાસે શું-શું હોવું જોઈએ તે વિચારીને દુ:ખી થઇ શકો છો અને કાં તો તમારી પાસે જે કઈ પણ છે તેનાં બદલે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરી શકો છો. મારો વિશ્વાસ રાખો, એક વિશાળ યોજનામાં એક પત્થરની હાજરી કે ગેરહાજરી, પછી તે હીરો હોય કે ગમે તે બીજું હોય, તેનાંથી કોઈ ફરક નથી પડતો. ભૌતિક સંપત્તિ તમને કેવી રીતે શાંતિથી રાખી શકે, કે પછી વધારે તંદુરસ્ત રાખી શકે, કે પછી વધારે જોડાયેલાં રાખી શકે? હું એમ નથી કહી રહ્યો કે પૈસો મહત્વનો નથી. તે છે જ. તે તમને મૂળભૂત સલામતી આપી શકે છે, પણ, કેટલો પૈસો પુરતો પૈસો ગણીશું?

સમુંદર તરફ જુઓ, કેટલો વિશાળ છે. તે દુનિયાનાં નકશામાં તમારા હાથનાં ખોબાથી વધારે મોટો નથી. આપણી પૃથ્વી આકાશગંગામાં એક ટેનીસ બોલથી વધારે મોટી નથી. અને આપણી આકાશગંગા આ સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં એક રાઈનાં દાણાથી મોટી નથી. અને આ આખું બ્રહ્માંડ અનંત સર્જનમાં એક નાનકડાં ટપકા જેવડું છે. એટલાં માટે, આપણા અસ્તિત્વનો અર્થ આપણી પાસે જે છે તેની કદર આપણે કઈ રીતે કરીએ છીએ તેનાં ઉપર છે, એનાં ઉપર નહિ કે આપણી પાસે કેટલાં મોટા પ્રમાણમાં ભૌતિક મિલકત છે – કારણ કે તે ગમે તેટલી વધારે હશે પણ આપણી આજુબાજુ જે છે તેનાં પ્રમાણમાં તે હંમેશા બહુ નજીવી જ રહેવાની.

શાંતિ એક પસંદગી છે, એક વિકલ્પ છે, એક માર્ગ છે. કૃતજ્ઞ બનવું એ શાંત રહેવાનો સહેલાંમાં સહેલો રસ્તો છે.
(Image credit: Wikia)
શાંતિ.
સ્વામી



P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

Saturday, 3 May 2014

માફી કેવી રીતે માંગવી

માફી માંગવી એ તૂટેલાં ઘડાને સમો કરવા જેવું છે. તે વિશ્વાસનું પુન:સ્થાપન છે.
પંદર વર્ષ પહેલાં, હું ઓસ્ટ્રેલિયામાં એક મલ્ટી-બિલિયન ડોલર મીડિયા કંપનીની ટેકનોલોજી ટીમનો લીડર હતો. મેં હમણાં હમણાં જ આ નવી જવાબદારી લીધી હતી અને નવા સોફ્ટવેરમાં અમુક પ્રશ્ન હતો જેનાંથી તેનો ઉપયોગ કરનારાઓ ઉપર અને અમારી કંપનીની રકમ ઉપર અસર પડતી હતી. ટેકનોલોજી લીડરના નાતે આ મુદ્દાનો ઉકેલ લાવવાની જવાબદારી મારી બનતી હતી. અમે ઘણાં તકનીકી તજજ્ઞોને બીજી કંપનીઓમાંથી બોલાવી જોયા પણ કોઈ આ પ્રશ્નનાં કારણ તરફ અંગુલીનીર્દેશ ન કરી શક્યું. અઠવાડિયાઓ પસાર થઇ ગયા અને આ દિશામાં અમારી કોઈ પ્રગતી નહોતી થઇ. એક સમયે, વિચારમગ્ન અને આત્મ-વિશ્લેષણ કરતો હું મધ્યરાત્રીએ ઘેર પહોંચ્યો. હું બાથરૂમમાં સ્નાન કરવા ગયો અને મને અચાનક પ્રભુપ્રકાશ થયો હોય એવું લાગ્યું. મને અચાનક લાગ્યું કે આ ક્ષતિને હું સુલઝાવી શકું છું. મને તરત કાર્યાલયે જવાનું મન થયું થોડું સુઈને હું તરત જ કામ પર જવા નીકળ્યો.

કામ પર, સવારની વહેલી પહોરે એકદમ નીરવ શાંતિ હતી. મેં મારું કમ્પ્યુટર ચાલુ કર્યું, અને જે ફિક્સ હતો તે રન કર્યો અને આહ, તેનાંથી તો કામ થઇ ગયું. હું અમારી જે વર્ઝન કંટ્રોલ સિસ્ટમ હતી તેને અવગણીને, સ્ટેજીંગ સર્વર (કે જ્યાં અમે અમારો સોફ્ટવેર દુનિયા ભરમાં પ્રાપ્ય કરતાં પહેલાં તેનાં માટેની બીઝનેસ માટેની મંજુરી લેવા માટે મુકતા) ઉપર સુપર યુઝર તરીકે લોગ-ઇન થયો. અને મેં વર્તમાન ડિરેક્ટરીને ક્લીન-અપ કરવા માટે એક કમાંડ ઇસ્યુ કર્યો કે જેથી કરીને હું નવો કોડ ત્યાં કોપી કરી શકું. હું ખુબ જ ખુશ હતો એવી કલ્પના કરીને કે સવારમાં એક્ઝીક્યુટીવ ટીમ જયારે કામ પર આવશે ત્યારે કેટલી ખુશ થશે એ જાણીને કે જે પ્રશ્ન હતો તે સુલઝાઈ ગયો છે. એક સરળ ફિક્સ કામ કરી ગયો જ્યાં હજારો ડોલર ખર્ચો કર્યા પછી પણ કઈ થઇ શક્યું નહોતું.

હવે અહી એક નાનકડો પ્રશ્ન હતો; જયારે મેં સર્વર ઉપર જે કમાંડ ચાલુ કર્યો ત્યાર બાદ મને મારી ભૂલની અનુભૂતિ થઇ. મેં એક એવો કમાંડ આપ્યો હતો કે જે મૂળ ફાઈલથી લઈને બધું જ ડિલીટ કરતુ હતું (સીસ્ટમ ફાઈલ સહીત બધું જ). તેને તો અસરકારક રીતે આખું સર્વર ફોર્મેટ કરી દીધું. જરા કલ્પના કરો કે તમારો ઈરાદો ફક્ત તમારા ઓરડાની લાઈટ બંધ કરવાનો હોય અને તેમ કરવા જતાં તમે તમારા આખા શહેરની વીજળી ગુલ કરી બેશો તો કેવું લાગે. મેં જે કર્યું હતું તે તો તેનાંથી પણ ક્યાંય વધારે ખરાબ હતું – મેં તો આખું વીજળી મથક જ ઉડાડી દીધું હતું.

આનાથી હાર્ડવેર ટીમને ચાર દિવસ લાગ્યા સર્વરને પુન:સ્થાપિત કરતાં, કેમ કે, પાછું ટેપમાં લીધેલ બેક-અપમાં પણ પાછો કોઈ પ્રશ્ન હતો. હું ખુબ જ લજ્જિત હતો. મારી ભૂલને વ્યાજબી સાબિત કરવાનાં મારી પાસે ઘણાં બધા બહાના હતાં – અપૂરતી ઊંઘ, કામનું દબાણ, હાસ્યાસ્પદ લાગે તેટલાં કામ કરવાનાં કલાકો, મૂળ પ્રશ્નમાં રહેલી રહસ્યમય એવી ખામી, નેટવર્કિંગ ટીમની કમીઓ વિગેરે, પરંતુ તે બિલકુલ બહાનાઓ જ હતાં. મેં એમાંથી એક પણ આગળ ન  ધર્યું. મેં ફક્ત દરેક સ્ટેકહોલ્ડરની માફી માંગી. કારણ કે, સત્ય તો એ જ હતું, કે મેં એક આર્થિક રીતે બહુ મોટી કહેવાય એવી ભૂલ કરી હતી. સદનસીબે, બધું જ અંતે સારું થઇ ગયું. બે મહિના પછી, મને એક ખુબ ઉંચો પગાર વધારો મળ્યો; અને જેમાનું એક કારણ તેમને મને કહ્યું હતું તે એ હતું કે “કરેલી ભૂલનો સ્વીકાર કરવાની હિંમત, તેને સરખી કરવાની તેમજ તેમાંથી કઈક શીખવાનું વલણ”

ભૂલ થઇ જવી એ બિલકુલ માનવસ્વભાવ છે; આપણે બધા જ ભૂલો કરતાં હોઈએ છીએ. પરંતુ તે જો કે તેનું પુનરાવર્તન કરવા માટેનું કોઈ વ્યાજબી કારણ નથી બની જતું. અને આપણને આપણી ભૂલનું ભાન થયું છે તે બતાવવા માટેના આપણી પાસે ફક્ત બે જ રસ્તાઓ છે: પ્રથમ તો એ કે તેનું પુનરાવર્તન નહિ થવા દઈને, અને બીજું છે પ્રામાણિકપણે તે ભૂલ બદલ માફી માંગીને. જે બીજો મુદ્દો છે તે મારો આજનો મુખ્ય વિષય છે, કે, માફી કેવી રીતે માંગવી? સાચી રીતે માફી કેમ માંગવી? એ નથી તો કોઈ કલા કે નથી કોઈ કુશળતા. એ ફક્ત કુદરતી અને સચ્ચાઈપૂર્ણ હોવા વિષેની વાત છે. જયારે આપણે ખરેખર આપણે કરેલા કાર્ય વિષે પસ્તાતા હોઈએ ત્યારે સાચા શબ્દો આપોઆપ બહાર આવી જતાં હોય છે અને માફી માંગવાનું સરળ બની જતું હોય છે.

માફી વિશ્વાસનું પુન:સ્થાપન કરે છે. એવું કહીને કે મારાથી એકવાર તમારે નીચા જોવું પડે એવું કામ થઇ ગયું છે, પણ તમે મારા ઉપર વિશ્વાસ રાખી શકો છો કે હું તમને ફરી વાર આવી પરિસ્થિતિમાં નહિ મૂકું. જયારે આપણાથી ભૂલ થાય છે ત્યારે તેનાંથી સામે વાળા માણસનો વિશ્વાસ હલી જાય છે. મોટી મોટી હકારાત્મક લાગણીઓ ફક્તને ફક્ત વિશ્વાસ ઉપર ટકેલી હોય છે. દાખલા તરીકે, જયારે તમે કોઈને પ્રેમ કરતાં હોવ છો, ત્યારે તમે તે વ્યક્તિ તમને જેવી લાગતી હોય તેનાં આધારે કે પછી તે વ્યક્તિ પોતાને જેવા બતાવતી હોય તેનાં આધારે તેનાં ઉપર વિશ્વાસ કરતાં હોવ છો. પણ, જયારે તેઓનું વર્તન તેનાંથી વિરુદ્ધનું હોય ત્યારે તમારા વિશ્વાસનો ઘાત થાય છે. અને આ ધોખો તમને દુઃખ આપે છે અને તમને દર્દનો અનુભવ થાય છે અને તેનાંથી તમારા બીજી વ્યક્તિ માટેના પ્રેમ અને લાગણી ઉપર પણ અસર થતી હોય છે.

જો તમે ભૂલોનું પુનરાવર્તન કરવાની જ યોજનાઓ બનાવતાં હોવ તો તમારી માફી ક્યારેય પ્રામાણિક નહી હોય. એક ફૂટલાં ઘડાનો વિચાર કરો. જો તમે કાળજી વાળા અને ધૈર્યવાન હશો તો તમે તે ઘડાને એક વાર સમો કરી પણ દેશો પણ ફરી એકવાર તેને ભાંગશો તો હવે તેને સરખું કરવાનું કામ ખુબ જ અઘરું થઇ જવાનું, લગભગ અશક્ય. એજ રીતે, જયારે તમે કોઈનો વિશ્વાસભંગ કરતાં હોવ છો ત્યારે એ કદાચ તમને એકવાર માફ કરી શકે પણ જો તમે તેનું પુનરાવર્તન કરો તો હવે તમે વ્યાજબીપણે એવી અપેક્ષા ન રાખી શકો કે તેઓ તેને ભૂલી જાય અને પાછળ મૂકી દે. માટે, માફી જો અપ્રમાણિક હશે તો તે અર્થહીન છે. તો પ્રામાણિક માફી એટલે શું, તમે કદાચ પૂછશો.?

પ્રામાણિક માફી ત્યારે જ કહી શકાય જયારે તમે તમારા વાંકને ફરીથી દોહરાવા નહિ દેવા માટે જો કટિબદ્ધ હશો તો, જયારે તમે કોઈ પણ પ્રકારનું બહાનું નહિ કાઢો, કે તે ભૂલને ઉચિત ઠરાવવાનો પ્રયાસ નહિ કરો, જયારે તમે તમારા કર્મની સંપૂર્ણપણે જવાબદારી લેતાં હશો અને તમે આમ એક પશ્ચાતાપની લાગણી સાથે જો કરતાં હશો તો. પસ્તાવાની લાગણી વગરની માફી એક અર્થહીન કવાયત છે. હકીકતમાં તો, એનાંથી સામે વાળી વ્યક્તિને વધારે તકલીફ કે દુ:ખ થતું હોય છે. ઘણીવાર લોકો કહેતાં હોય છે કે, “હું માફી માંગું છું, પણ મને એવું લાગ્યું અને તેવું લાગ્યું...”, અથવા તો , “હું માફી માંગું છું પણ મારું આવું કરવાનું કારણ આ હતું કે પેલું હતું...”. અથવા તો, “જો મારા આમ કરવાથી તમને તકલીફ થઇ હોય તો હું તમારી માફી માંગું છું.” આ કોઈ માફી નથી પરંતુ બહાનાઓ છે.

“જો” અને “પરંતુ” જેવા શબ્દોને સાચ્ચી માફીમાં કોઈ અવકાશ નથી. તમે આમ શા માટે કર્યું તેવું પણ કહેવું બરાબર નથી. શ્રેષ્ઠ માફી તો એ છે કે એ સમજવું, અનુભવવું, સંપૂર્ણપણે સ્વીકારવું અને બિનશરતીપણે એ સ્વીકારવું કે આપણી ભૂલથી સામેની વ્યક્તિને દુ:ખ થયું છે. તમારી માફીમાં કારણનો ઉમેરો કરીને કે તેને ઉચિત ઠરાવવાનો પ્રયાસ કરીને પ્રદુષિત ન કરશો, તમે ખરેખર અંદરથી માફીનો કોઈ ઈરાદો ન હોય અને છતાં માફી માંગતા હોય તો એમ કરીને માફીને બરબાદ પણ ન કરશો. તેનાંથી સામે વાળાને ઉલટાનું વધારે દુ:ખ જ થશે. તમે તમારી પસંદગી કાં તો માફી ઉપર ઉતારો કે પછી બહાના ઉપર, બન્ને ઉપર એકસાથે નહિ.

એક સાચ્ચી માફીમાં તમે એકદમ ચોક્ખા બહાર આવો છો અને તમારા વાંકની માલિકીનો સ્વીકાર કરો છો. પણ સામેની વ્યક્તિ જો કે તમારી માફીનો જ સ્વીકાર ન કરે તો શું? તેનાં વિષે ફરી કોઈ વાર જોઈશું.
(Image credit: CopperPumpkin)
શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.



Share