Saturday, 28 June 2014

ખરાબ વિચારોને કેવી રીતે દુર કરવા?

મન માંકડા જેવું હોય છે, કાયમ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યા ઉપર કુદકા મારતું રહેતું હોય છે. એમાં સારું-ખરાબ, સાચું-ખોટું જેવું કશું હોતું નથી. તે બસ ફક્ત હોય છે.
“શું ખરાબ વિચારો આવવા એ પાપ છે? હું કેવી રીતે આવા વિચારોથી મુક્ત થઇ શકું?” મને કોઈએ આ સવાલ કર્યો હતો? આ સવાલનો જવાબ આપું તે પહેલાં, હું તમને જણાવી દઉ કે મને પાપનાં ખ્યાલમાં કોઈ વિશ્વાસ નથી. પાપ જેવું કશું હોતું જ નથી. હું એવું નથી સૂચવી રહ્યો કે આપણે જે પણ કરીએ કે વિચારીએ તે બધું જ સાચું હોય છે, પરંતુ પાપ એટલે તમે એવું કઈક કર્યું અને જેનાંથી ભગવાન તમારાથી હવે અળગા થઇ ગયા છે, કારણ કે ભગવાન હવે તમારાથી નારાજ થઇ ગયા છે એ વાત સાથે હું સહમત નથી. મને નથી લાગતું કે ભગવાન જો નારાજ થઇ જતાં હોય તો એને ભગવાન કહેવાય. ભગવાનનો પ્રેમ બિનશરતી હોય છે. પાપ એ ધાર્મિક ખ્યાલ છે જયારે તમારો મૂળ સ્વભાવ, અને ભગવાન બન્ને, કોઈ પણ ધર્મ, પુસ્તક, કે વિચારપ્રણાલીથી પરે છે.

જો પાપ જેવું કશું ન હોય, તો તેનો અર્થ, બધું સ્વીકાર્ય છે? બિલકુલ નહિ. કુદરત સ્વયંકાર્યાન્વિત ભવિષ્યવાણી પર ચાલે છે. તમે સફરજનનું બીજ વાવો અને તેમાંથી ફણગો ફૂટીને તે સફરજનનું વૃક્ષ બનતું હોય છે. કુદરત તમને આ કર્મ બદલ કોઈ સજા કે ઇનામ નથી આપી રહ્યું. સારું કે ખરાબ, સાચું કે ખોટું તેનાં વિશે ચકાસણી કરવી તે માનવીય માર્ગ છે. દિવ્ય માર્ગ તો ફક્ત જાગૃત રહેવાનો, એક સાક્ષી બની રહેવાનો છે. ખરાબ વિચારો આવવા એ કોઈ પાપ નથી, પણ ખરાબ વિચારો ઉપર જો અમલ કરવામાં આવે તો તેનાંથી અનિચ્છનીય કર્મો થઇ જતાં હોય છે. અને, આ જ વાત મને આજનાં વિષયવસ્તુ ઉપર લઇ જાય છે: ખરાબ વિચારોથી ઉપર કેમ ઉઠવું?

જો કોઈ તમને એમ કહેતું હોય કે તે તમને કોઈ એવી પ્રક્રિયા આપશે, કે કોઈ એવો માર્ગ આપશે કે જેથી કરીને તમને ખરાબ વિચારો ન આવે, તો તે ખોટું બોલી રહ્યા છે. દુનિયાની કોઈ તાકાત કે કોઈ પણ વ્યક્તિ તમને એ બાબતની ખાતરી આપી શકે તેમ નથી. દરેક મનુષ્ય ૨૪ કલાકમાં ૬૦,૦૦૦ વિચારોમાંથી પસાર થાય છે, અને, એ બિલકુલ કુદરતી છે કે તેમાંના કેટલાંક વિચારો એવાં રહેવાનાં કે જે અનિચ્છનીય હોય. ખરાબ વિચારો આવવાથી તમે પોતે કઈ ખરાબ નથી થઇ જતાં. વિચારો મહત્વનાં નથી પરંતુ તમે એ વિચારોને લઈને શું કરો છો તે મહત્વનું છે.

દરેકજણ ધ્રુણા, ઈર્ષ્યા, અનુચિત વ્યવહાર વિશેના વિચારોનો અનુભવ કરે છે. તેનાંથી કઈ વિનાશક નથી થઇ જવાનું, કારણકે એક વિચાર ગમે ત્યારે ગમે તે દિશામાંથી આવી શકે છે. કોઈ એકને મંદિરમાં પ્રાર્થના કરતી વખતે વ્યભિચાર કે છળ કપટનો વિચાર આવી શકે છે અને તે જ વ્યક્તિને વેશ્યાલયમાં દયા અને નૈતિકતાનો વિચાર આવે તેવું પણ બને. તે શક્ય છે. વિચારો અસ્વૈછીક હોય છે, તે આમંત્રણ વગર જ આવી ચડે છે. ખરાબ વિચારો આવવામાં કશું જ અસામાન્ય હોય તેવું નથી. અંતે તો વિચારો નહિ પરંતુ તેની પાછળની દોરવણી જ તમારા લાગણીતંત્ર અને માનસિકતાનાં સ્તરને અસર કરતી હોય છે.

માટે, તમને ક્યારેય ખરાબ વિચારો આવે જ નહિ તેવી અપેક્ષા રાખવી વાસ્તવિક વાત નથી પરંતુ ખરાબ વિચારોની પાછળ દોરવાઈ ન જવું કે તેનાં ઉપર અમલ ન કરવો તે બિલકુલ કરી શકાય તેવું હોય છે. જયારે તમને કોઈ વિચાર આવે કે જેને તમે ખરાબ માનતાં હોવ, ત્યારે સહજતાપૂર્વક તમારું ધ્યાન બીજે દોરી જાવ. તમારું મન બીજે ક્યાંક કેન્દ્રિત કરો. વિચારની પાછળ પાછળ ન જાવ. દાખલા તરીકે તમે તમારા જીવનમાં તમારા સુંદર કુટુંબ સહીત તમને જે કઈ પણ મળ્યું છે તેનાં માટે ભગવાનનો આભાર વ્યક્ત કરી રહ્યા છો. અને, અચાનક ગમે ત્યાંથી, એક સ્ત્રીનો વિચાર તમારા ધ્યાનમાં આવે છે. એ સમયે તમે તમારા વિચારની પાછળ ન જાવ કે તમે તમારા વિશે ખરાબ ના લગાડો કે તમને કેમ આવો વિચાર આવ્યો. ફક્ત સહજતાથી તમારું ધ્યાન પાછું વર્તમાન ક્ષણ ઉપર લઇ આવો, અને સ્ત્રી છે તે આપોઆપ ચાલી જશે.

તેમ છતાં, જો તમે વિચાર-શ્રુંખલાને અનુસરવાનું ચાલુ કરશો અને સ્ત્રીની ઉપર, તેનાં શરીર ઉપર, તેની સાથે હોવાનું ચિંતન શરુ કરો તો પછી તે વિચારને ઝડપથી ગતિ મળવાનું ચાલુ થશે અને તુરંત તમારી સીધા વિચારવાની શક્તિ ઉપર તે કાબુ કરી લેશે. બરફનો એક નાનો અને નજીવો ટુકડો જયારે નીચે ગબડવાનું ચાલુ કરે ત્યારે ધીરે ધીરે તે એક મહાકાય બરફનાં ગોળામાં રૂપાંતર પામે છે. તે તમને સતત કોણીના ગોદા મારતું હોય તેમ તમારા વિચારોને એવાં કાર્યો કરવામાં રૂપાંતર કરવા માટે ફરજ પાડતું રહે છે કે જેનાં ઉપર તમને પાછળથી અફસોસ થાય.

એક શિષ્યાને તેનાં પોતાનાં ગુરુ માટે ખુબ જ પ્રેમ થઇ ગયો. તે પોતે પોતાને આવી લાગણી થવા બદલ દોષિત સમજવા લાગી, પરંતુ આ અપરાધ ભાવના તેને પોતાના ઉત્સાહથી ઉપર ઉઠીને મજબુત બનવા માટે કોઈ કામ ન લાગી. જયારે તેનું હૃદય તેનાં મન ઉપર વિજય મેળવતું ગયું ત્યારે તેનાંથી વધુ વાર ન રહેવાતા તે ગુરુ પાસે ગઈ.
“હું ખુબ જ દિલગીર છું, ગુરુજી,” તેને કહ્યું, “પરંતુ, મને તમારા માટે ખુબ જ લાગણીનો અનુભવ થાય છે.”
“એમાં દિલગીર થવાની કોઈ જરૂર નથી,” ગુરુએ કહ્યું, “જો તને મારા પ્રત્યે ખુબ જ લાગણીનો અનુભવ થઇ રહ્યો હોય, તો મારી પાસે આપણા બન્ને માટે પુરતો થઇ પડે એટલો સંયમ છે.”

માની લો કે તમે પોતે એ ગુરુ છો અને તમારા વિચારો એ તમારી શિષ્યા. જયારે તમને વિચારો આવે ત્યારે કોઈએ પણ દિલગીર થવાની જરૂર નથી, તમારે ફક્ત જાગૃત રહેવાનું છે અને એ મુજબની ક્રિયાવિધિ તમારે પસંદ કરવાની છે. તમારા વિચારોને તમારી પાસે આવવાની સ્વતંત્રતા આપો, અને તમે છે તે તેને દિશા આપવાની તાકાત રાખો. જયારે તમને વારંવાર એકનો એક ખરાબ વિચાર આવે ત્યારે, આપણે તેનાં મૂળ સુધી જવાની જરૂર પડે છે. તે કદાચ કોઈ અભાવમાંથી આવતો હોય તેવું બને. જે પોતાનાં જીવનમાં તૃપ્ત છે તે બીજા લોકો કે જેમને જીવનમાં ક્યારેય ખરા પ્રેમનો અનુભવ જ નથી કર્યો હોતો તેમની સરખામણીમાં સતત ઈર્ષ્યા અને ધ્રુણાનો અનુભવ ક્યાંય ઓછા પ્રમાણમાં કરે છે.

જો કોઈ ઉપવાસ કરી રહ્યું હોય, એમના માટે એ બિલકુલ કુદરતી છે કે બીજા લોકોની સરખામણીમાં તેમને ખોરાકનો વિચાર વધુ વખત આવશે. તેઓ જેટલાં વ્યસ્ત રહેશે, તેમને કદાચ ભૂખનો અનુભવ નહિ થાય પરંતુ, જેવા તેઓ થોડા મુક્ત થશે કે તરત જ ખોરાકનો વિચાર એમનાં મનમાં એકદમ મજબૂતાઈથી ઉઠશે. એજ રીતે, તમે જયારે તમારા મનને એક મુક્ત ક્ષણ આપો છો, ત્યારે મોટાભાગે, તમને એક ખરાબ વિચાર, નકારાત્મક વિચાર, કે પછી તણાવગ્રસ્ત વિચાર આવશે. તે બિલકુલ કુદરતી છે. એવું શા માટે? કારણકે મોટાભાગનાં આપણે આપણી જાત સાથે સતત એક યુદ્ધમાં હોઈએ છીએ કે આપણે ખરાબ નહિ વિચારવાનું, નકારાત્મક નહિ વિચારવાનું, ઈર્ષ્યા નહિ કરવાની વિગેરે. તમે ઉપવાસ કરી રહ્યાં છો અને તમે ખોરાકનો વિચાર તમારા મનમાંથી કાઢી નાંખવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા છો.

વિચારો પ્રત્યે સજાગતા એ તેની ચાવી છે. વિચારોને સ્વીકારો, તેનો પ્રતિકાર ન કરો, તેની પાછળ ન દોરવાઈ જાવ, અપરાધભાવ ન રાખો. જેવું છે તેવું રહેવા દો. તમે ધ્યાન દ્વારા, ચિંતન દ્વારા, અને દ્રઢતા દ્વારા જાગૃતતાને કેળવી શકો છો. તમારે તમારા વિચારો કે લાગણીઓ માટે ક્યારેય દિલગીર થવાની જરૂર નથી. તે શુદ્ધ કે અશુદ્ધ નથી હોતા, તે ફક્ત બસ હોય છે. તમે તેને લઇને શું કરો છો બસ તેનાં પ્રત્યે જાગૃત રહો.

તમે જયારે તમારી જાતને સહજતાથી વર્તમાન ક્ષણમાં પાછી લઇ આવો છો ત્યારે બધા વિચારો, બન્ને, સારા અને ખરાબ, ચાલ્યા જતાં હોય છે. ત્યાં પછી કોઈ સંઘર્ષ હોતો નથી. વર્તમાન ક્ષણમાં એવું કશું હોતું નથી કે જેનાંથી ભાગવાની જરૂર પડે. આ એક સરળ સત્ય છે.

શાંતિ.
સ્વામી




P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.



Saturday, 21 June 2014

હું ખુશ નથી

તમારો ભૂતકાળ એ કઠણ માટી જેવો છે. હવે તમે તેને તોડ્યા વગર પુન:આકાર આપી નથી શકતાં તમારો વર્તમાન એ ઢીલી માટી જેવો હોય છે.
કોઈએ મને ઈ-મેઈલ કરીને નીચેનો પ્રશ્ન પૂછ્યો. જો કે વાસ્તવમાં મને આ સવાલ વારંવાર કરવામાં આવતો હોય છે.

“મારે મારા આંતરિક કોલાહલને કેમ ઘટાડવો એનાં માટે સલાહ જોઈએ છે. હું મારા પચાસમાં વર્ષમાં છું તેમ છતાં મને શાંતિનો અનુભવ થતો નથી. હું આ એક જ પ્રકારના ઢાંચા વાળા જીવનથી થાકી ગયો છું – ખિન્ન થઇ ગયો છું, નોકરીમાં ટકી રહેવા માટેની લડાઈ અને ઘરનાં લોકોની માંગ પૂરી કરવાની દોડ. હું બીલ ચુકવવા માટે એક ગુલામ બનીને રહી ગયો છું.”

સૌથી પ્રથમ વાત તો એ કે બુદ્ધનો એ મત કે દરેક વસ્તુ દુ:ખમય છે તે થોડું વધારે પડતું નકારાત્મક લાગે છે પરંતુ થોડી ઊંડી તપાસ કરતાં એ જણાય છે કે મોટાભાગનાં લોકો પોતાનાં જીવનમાં આ જ સત્યનો અનુભવ કરતાં હોય છે. જો કે હું ઘણાં ખુશ લોકોને મળ્યો છું, પરંતુ મોટાભાગે, તો હું તણાવગ્રસ્ત અને દુ:ખી લોકોને જ વધુ મળ્યો છું. મોટાભાગે એવું લાગે છે કે યાતનાઓ તો એની મેળે જ આવતી હોય છે અને ખુશીઓ માટે તમારે ખરેખર ખુબ જ મહેનત કરવી પડતી હોય છે.

સત્ય એ છે કે, ખુશી એ આપણી કુદરતી અવસ્થા છે, પરંતુ, બધા જ નહિ તો મોટા ભાગે, મોટાભાગનાં લોકો, એવું માનતાં હોય છે કે ખુશ રહેવા માટે, શાંતિનો અનુભવ કરવા માટે તેમની પાસે અમુક ચોક્કસ વસ્તુઓ તો હોવી જ જોઈએ. અને તેમાં તેમનો જ માત્ર બધો વાંક નથી હોતો; આપણે એવું માનવા માટે અનુબંધિત થયેલાં હોઈએ છીએ કે, ખુશી આપણી સફળતા ઉપર, આપણા બેંક બેલેન્સ ઉપર, અન્ય લોકોની આપણા સાથેની સંમતિ ઉપર, કે પછી આપણી પાસે કેટલી ભૌતિક સંપત્તિ છે તેનાં ઉપર આધાર રાખે છે. એમાં કોઈ શંકા નથી કે અમુક માત્રામાં ભૌતિક સંપત્તિ જીવનને જીવવા યોગ્ય અનુભવ કરાવવા માટે જરૂરી પણ હોય છે જ, પરંતુ, સાથે સાથે, તેની ગેરહાજરીનો અર્થ એ પણ નથી કે આપણે શાંત ન રહી શકીએ, કે આપણે ખુશ ન રહી શકીએ.

આપણી દુનિયા એવાં લોકોથી ભરપુર છે કે જેઓ ભૂખ્યા પથારીમાં સુઈ જાય છે, જેઓ પોતાની દવા પણ નથી કરાવી શકતા, જેમનાં માથા ઉપર છત પણ નથી હોતી, કે નથી અંગ ઢાંકવા માટે પૂરતા કપડા. અને એવાં પણ લાખો લોકો છે કે જેમની પાસે ઉપરોક્ત કહેલી તમામ બાબતો હોય છે અને તો પણ તેઓ ખુશ નથી. તેમની પાસે તેમનો પરિવાર છે, મિત્રો છે, તેમની પાસે થોડી બચત પણ છે (અને કદાચ દેવું પણ), તેમનું સ્વાસ્થ્ય પણ સારું હોય છે તેમ છતાં તેઓ બેચેન હોય છે.

શાંતિ પ્રાપ્ત કરવાનાં સોનેરી નિયમની શરૂઆત સ્વીકારથી થાય છે. તેની શરૂઆત આપણે કરેલી પસંદગીઓની જવાબદારી ઉપાડવાથી થતી હોય છે. તે પસંદગીઓ જરૂરી નથી કે સાચી-ખોટી હોય કે સારી-ખરાબ, પરંતુ આપણે જે કઈ પણ પસંદગીઓ કરીએ છીએ તેનું કોઈને કોઈ પરિણામ તો હોય છે જ. આપણે શક્યત: એવી અપેક્ષા ન રાખી શકીએ કે કોઈ ભગવાન ઉપરથી નીચે અવતરણ કરશે અને આપણે ભૂતકાળમાં કરેલી આપણી પસંદગીઓને ભૂંસી નાંખશે, કે પછી આપણને શાંતિ પ્રદાન કરશે. કારણકે દરેકજણને તે આશીર્વાદ તો પહેલેથી જ મળેલા છે. ફર્ક ફક્ત એટલો છે કે આપણી ઈચ્છાઓ અને લાગણીઓ દ્વારા આપણે તેને ઢાંકી દેતા હોઈએ છીએ.

મેં એટલું જાણી લીધું છે કે શાંત રહેવામાં કોઈ સંઘર્ષ નથી કરવો પડતો. સંઘર્ષ તમારી પાસે જે કઈ પણ છે અને તમે પોતે જે કઈ છો તેની સાથે સહજતાપૂર્વક રહેવામાં કરવો પડતો હોય છે – અને આ બન્ને કોઈ વાર તો સ્વીકારવા અઘરા હોય છે. તમારો ભૂતકાળ એક પાકી ગયેલાં માટીના ઘડા જેવો છે. તે એકવાર અગ્નિમાંથી પસાર થઇ ચુક્યો છે, તે કઠણ થઇ ગયેલો હોય છે, તેનો આકાર હવે નિશ્ચિત થઇ ચુકેલો હોય છે. હવે તે આકારને આપણે ફરીથી બદલી શકીએ નહિ. અને એવું કરવાનો કોઈ પણ પ્રયત્ન તે ઘડાને ફોડી નાંખી શકે છે. જયારે વર્તમાન છે તે ઢીલી માટી જેવો છે, તેમ જેવો આકાર આપવા ઈચ્છો તેવો તેને આપી શકો છો. અને કોઈ તેનો કેટલો સારો આકાર આપશે તે વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ જુદી પડતી બાબત છે.

ચાલો માની લઈએ કે આપણે બીલ તો કાયમ ચૂકવવાના રહેશે, હંમેશા આપણું એક કુટુંબ તો રહેવાનું જ કે જેની જરૂરિયાત આપણે પૂરી કરવાની રહેશે, જીવનમાં હંમેશા સંઘર્ષ તો રહેવાનો જ. ચાલો માની લઈએ કે આપણી આ ઢીલી માટી બીલ, સંઘર્ષ અને જરૂરિયાતોની બનેલી છે. સહમત છું. તો હવે શું? શું તેને આપણી આંતરિક શાંતિને લૂંટવા માટે છૂટ આપવી જોઈએ કે પછી હવે તેને આપણે ગુંદવાનું બંધ કરીને આકાર આપવાનું શરુ કરવું જોઈએ?

બીલો ચુકવવા, પરિવારની જરૂરિયાતો પૂરી કરવી, કે કામના સ્થળે ચુનોતીઓનો સામનો કરવો એ ખરા પ્રશ્નો નથી. ખરો પ્રશ્ન તો છે આપણી જીવન પ્રત્યેની અપેક્ષાઓ. આપણી પાસે આપણું જીવન કેવું હોવું જોઈએ તેનાં વિષેનો પોતાનો એક ખ્યાલ હોય છે અને જીવન એ મુજબનું થતું હોતું નથી. આપણે તેને જે આકારમાં ઢાળવા માંગીએ છીએ  તે આકાર આપવામાં જ આખો સંઘર્ષ રહેલો હોય છે. વાસ્તવમાં, કોઈ પણ સંજોગો કેમ ન હોય, સ્વીકારમાં ક્યારેય કોઈ સંઘર્ષ હોતો જ નથી. સઘર્ષ ફક્ત પ્રતિરોધમાં જ હોય છે.

તમારી જાતને, તમારા વર્તમાનને, અને અંતે તમારા ભવિષ્યને  પુન:આકાર આપવા માટે, પુન:વ્યાખ્યાયિત કરવા માટે, સૌ પ્રથમ તો તમારી દરેક પસંદગીઓ અને તમે જે કઈ પણ કર્મ કરો તેની સંપૂર્ણ જવાબદારી લો. આમ કરવાથી તમે તમારી જાત સાથે આરામપૂર્વક રહી શકશો. ત્યારબાદ બીજું પગથીયું છે, તમારે જે કરવાનું છે અને તમે જે કરવા માંગો છો તે બેની વચ્ચે પ્રાથમિકતા ક્રમ નક્કી કરો. અને, જો ભૂતકાળમાં તમારી પાસે કોઈ કામ માટેની ધૂન કે શોખ કે ઝનુન કે હેતુ  ન હોય કે કોઈ રચનાત્મક ક્રિયા કરી ન હોય, તો પછી, આદર્શરીતે, તો હવે તમારી એક ટોચની પ્રાથમિકતા તે શોધી કાઢવાની હોવી જોઈએ.

મુલ્લા નસરુદ્દીન એક વખત એમની મંઝીલની દિશામાં જતાં કાફલામાં જોડાયા. રસ્તામાં તેમને બે શ્રીમંત મિત્રો બનાવ્યાં કે જેમની પાસે ઘોડાઓ, ઊંટ, અને સોનું હતું જયારે મુલ્લા પાસે ફક્ત એક ગધેડું અને એક ફાટલો તુટલો થેલો હતો. તેઓ એક જગ્યાએ ભોજન કરવા માટે થોભ્યા અને પોતાનું ભોજન ખોલ્યું.

એક જણે ખુબ ગૌરવ પૂર્વક કહ્યું, “હું તો ફક્ત સુકો મેવો જ ખાઉં છું. સેકેલો અને મીઠાવાળો. ભોજન બાદ ગળ્યું ખાવામાં હું તો ખજુર લઉં છું.”
“મુસાફરી દરમ્યાન, હું ફક્ત પીસ્તા અને કાજુ નાંખેલા ભાત અને ફલાફલ ખાઉં છું. અને ભોજન બાદ ગળ્યું ખાવામાં હું ક્યારેક બક્લાવા (મધ્યપૂર્વ દેશોમાં બનતી કેક) તો ક્યારેક ખજુર ખાઉં છું,” બીજાએ કહ્યું.

નસરુદ્દીને પોતાનું ભોજન ખોલ્યું. તેની પાસે ફક્ત એક મીઠા વાળી રોટલી અને નાનો ટુકડો ગોળનો હતો.

પોતાનો ખોરાક ઉંચે ઉઠાવીને અને તેની સામે ગૌરવપૂર્ણ નજરે જોતા, તેને કહ્યું, “વારુ, હું તો ફક્ત દળેલા ઘઉંમાં કાળજીપૂર્વક પાણી, યીસ્ટ, અને મીઠાનું મિશ્રણ કરી, તેને એક યોગ્ય તાપમાને અમુક યોગ્ય સમય સુધી શેકીને ખાઉં છું. ઓહ, અને મારા ભોજન બાદ હું તાજા અને ગાળેલાં શેરડીનાં રસને એ જ્યાં સુધી એક સરસ ગળ્યા લોંદામાં રૂપાંતર ન થઇ જાય ત્યાં સુધી ઉકાળીને બનાવતી આ વાનગી જ પસંદ કરું છું.”

તમે જીવનને કેવી રીતે જુઓ છો તેનાં આધારે તે તમને મોજ મસ્તીભર્યું કે લડાઈ-ઝઘડાથી ભરેલું ઉપદ્રવી લાગે છે. અને જો તમે મને પૂછો તો જીવન તો આ બન્ને વસ્તુ નથી. જીવનતો અસંખ્ય પળોનું બનેલું એક ઉપનગર છે, એક અસંખ્ય રેખાઓનું બનેલું ચિત્ર છે. પ્રત્યેક પળ, પ્રત્યેક રેખા ઉપર ધ્યાન આપો, એક ભાગ ઉપર કામ કરો અને સમગ્ર ચિત્ર એની મેળે જ સુંદર બની જશે.
(Image credit: Michelle Calkins)
શાંતિ
સ્વામી



P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

Saturday, 14 June 2014

તમારા સ્વપ્નોને સાચા કેમ પાડવા

કેટલાંક લોકો બીજા બધા કરતાં વધારે સારી રીતે અને વહેલાં સફળ કેમ થતાં હોય છે? વાંચો આ વાર્તા.
એક વખત એક મુસાફર ખુબ જ ઉદાસ અને પરેશાન એવો પોતાની દુનિયામાં ખોવાયેલો એક જંગલમાંથી પસાર થઇ રહ્યો હતો. તેને પોતાનું આખું જીવન સંઘર્ષમય રહ્યું હોય તેવું લાગતું હતું. પોતે ગમે તેટલી મહેનત કેમ ન કરી હોય, પણ જીવનમાં તેને યાતનાઓ જ મળ્યે રાખી હતી. તેનાં મિત્રો, તેનાં સહકર્મચારીઓ, તેનાં ભાઈ-બહેનો, દરેકજણ આગળ પ્રગતિ કરી ગયા હતાં, જયારે પોતે જ્યાં હતો ત્યાં નો ત્યાં જ રહી ગયો હતો. તેને પોતાને એવું લાગી રહ્યું હતું કે બીજા બધા લોકો ભાગ્યશાળી હતાં જયારે પોતે ઢસરડા કરીને પરસેવો પાડવા માટે જ જન્મ્યો હતો.

તે પોતે જંગલ નાં એક જાદુઈ વિસ્તારમાંથી પસાર થઇ રહ્યો હતો, પણ પોતે તેનાંથી બિલકુલ અજ્ઞાત હતો. એક વિશાળ વૃક્ષ, ખુબ જ ભવ્ય, અતિ સુંદર, જેને અવગણી ન શકાય તેવું, વચ્ચોવચ્ચ ઉભું હતું – જાણે કે તે ખુબ જ રસપ્રદ અને આવકારનારુ ન હોય! આ કલ્પતરુ – ઈચ્છાપૂર્તિ કરનારું વૃક્ષ હતું. તે પોતે વૃક્ષના મૂળ પાસે છાયાં નીચે બેઠો. તરત તેને તરસ લાગી. “કાશ એક પ્યાલો શીતળ જળ મળી જાય તો કેટલું સારું,” તેને વિચાર્યું. અને આ શું! એક શીતળ જળનો પ્યાલો હવામાં ઉત્પન્ન થઇને તેની સામે આવી ગયો!!

તે તો તરત તે ગટગટાવી ગયો, પણ હવે તેને ભૂખ પણ લાગી હતી. તેને ખોરાકનો હજી તો વિચાર માત્ર જ કર્યો હશે કે કે સામે એક શાનદાર ભોજનનો થાળ હાજર થઇ ગયો! તેને પોતાની જાતને એક ચુટલો ભરી જોયો એ ખાતરી કરવા માટે કે પોતે કોઈ સ્વપ્ન તો નથી જોઈ રહ્યો ને! તેને એક આરામદાયક બિસ્તરનો વિચાર કર્યો અને તેની એ ઈચ્છા પણ પૂર્ણ થઇ ગયી. મુસાફરને ખબર પડી ગયી કે પોતાને તો હવે એક મોટું ઇનામ લાગી ગયું છે. અને પોતે જે વિચારે તે બધું હકીકતમાં થઇ રહ્યું હતું. તેને પોતે પોતાનાં માટે ઘર, નોકર-ચાકર, બગીચો, જમીન, સંપત્તિની ઈચ્છા કરી અને બધું જ તેની નજર સામે ઉપસ્થિત થવા લાગ્યું.

તેનાં મનમાં એ લાગવા માંડ્યું કે આખરે તો પોતે જ પોતાનો ભાગ્યવિધાતા છે. કે, આ વૃક્ષ ખરેખર તેની ઈચ્છાની પૂર્તિ કરી રહ્યું હતું, કે પોતાનાં દરેક વિચારો ખરા સાબિત થઇ રહ્યા હતાં. તેને આ બધું ખોઈ બેસવાનો ડર સતાવવા લાગ્યો, અને હજી એ જ નકારાની માનસિકતામાં, તેને વિચાર્યું, “ના, આ સત્ય ન હોઈ શકે. હું આ બધાને લાયક નથી. હું એટલો બધો નસીબદાર હોઈ જ શકતો નથી. આ તો કોઈ સ્વપ્ન જ હોવું જોઈએ.”

અને આ શું! બધું જ ક્ષણભરમાં અદ્રશ્ય થઇ ગયું. તેને આજુબાજુ જોયું તો ઘનઘોર જંગલ માત્ર હતું. કેટલાંક કલાકો ક્યારનાય પસાર થઇ ગયા હતાં. અંધારું થઇ રહ્યું હતું; તેનાં મનમાં એક ડર લાગવા લાગ્યો. “હું આશા રાખું કે આજુબાજુમાં કોઈ સિંહ ન હોય, નહીતો મને જીવતો ખાઈ જશે,” તેને વિચાર્યું.

અને તરત ત્યાં એક સિંહ આવ્યો અને તેને ખાઈ ગયો.

આ બોધકથા દરેકજણની વાર્તા છે. આપણે બધા જંગલમાંથી પસાર થઇ રહ્યા છીએ અને એ વિચારતા હોઈએ છીએ કે જીવન શું હોઈ શકતું હતું અને શું હોવું જોઈતું હતું. આવું કરવામાં, આપણને એ વાતનો ખ્યાલ જ નથી રહેતો કે આપણી દુનિયા ખરેખર પહેલેથી જ કેટલી જાદુઈ છે.

તમે એક રહસ્યમય જીવન-વૃક્ષની નીચે આરામ કરી રહ્યા છો, કોઈ વખત તો તમને ખબર પણ નથી હોતી કે તે તમારી ઈચ્છાઓને પૂરી કરી રહ્યું હોય છે, કે તમારા પોતાનાં સ્વપ્નાંઓ સાચા પડી રહ્યાં હોય છે, કે બ્રહ્માંડ તમને સતત સાંભળી રહ્યું હોય છે. અને આ શ્રોતાની સુંદરતા એ છે કે તે બિલકુલ આલોચનામુક્ત થઇને સાંભળે છે. તે તમારી સારી અને ખરાબ ઈચ્છાની વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી રાખતું. તમે કોઈ વાત પર લાંબો સમય વિચાર કર્યા કરો, તો તેનો બ્રહ્માંડમાં સ્વીકાર થઇ જાય છે અને કુદરતી શક્તિ તેનો તમારા જીવનમાં સાક્ષાત્કાર કરવામાં માટે કામે લાગી જાય છે.

જો તમારા પ્રયત્નોને પ્રામાણિક માની લઈએ, તો તમારી ઈચ્છાની તીવ્રતા અને તમારા વિચારોની શુદ્ધતા આ બે એવાં મુખ્ય પરિબળો છે કે જે નક્કી કરે છે તમારી ઈચ્છા કેટલી વહેલી પૂરી થશે. વિચારોની શુદ્ધતા દ્વારા હું કઈ નૈતિકતાની બાબતે વાત નથી કરી રહ્યો, હું તો ફક્ત તમે કેટલાં તમારી ઈચ્છા માટે એકનિષ્ઠ છો તેની વાત કરી રહ્યો છું. જો તમારા મનમાં એકીસાથે ઘણી બધી ઈચ્છાઓ ચાલી રહી હશે, તો એ ફક્ત નર્યો ઘોંઘાટ જ હશે. એક સમયે ફક્ત એક વસ્તુ.

સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે જયારે તમે કોઈ બાબતમાં વિશ્વાસ નથી ધરાવતાં, ત્યારે બ્રહ્માંડ પણ તે બાબતમાં વિશ્વાસ નથી કરતુ. પરંતુ જો તમે તમારા ધ્યેય, સ્વપ્નાંઓમાં, ઈચ્છાઓમાં અને આશાઓમાં વિશ્વાસ રાખતા હશો તો બ્રહ્માંડ પણ તેમાં વિશ્વાસ રાખશે. વૈદિક ગ્રંથોમાં ભારે આગ્રહ સાથે આ વાત કહેલી છે અને તાર્કિક રીતે પુરવાર પણ કરેલું છે કે આપણે બિલકુલ બ્રહ્માંડની પ્રતિકૃતિ જેવાજ બન્યા છીએ. આપણે એક લઘુબ્રહ્માંડ છીએ અને બહાર છે તે એક ગુરુબ્રહ્માંડ. જે કઈ પણ તમે બહારના વિશ્વમાં હકીકત થાય એમ ઇચ્છતાં હોય તો સર્વપ્રથમ તમારે તેને તમારા આંતરિક વિશ્વમાં પ્રગટ કરવાનું શીખવું પડશે – અને તે પણ એક દ્રઢ વિશ્વાસ અને પૂરી પ્રામાણિકતા સાથે.

જો તમે ધૈર્યવાન, ખંતીલા, અને હકારાત્મક રહેવાનું પસંદ કરશો તો તમે મોટાભાગે દરેક વસ્તુને પ્રાપ્ત કરી શકશો. જો કે મારે તમને એક ચેતાવણી આપવી પડશે: જો તમે કોઈ વિશેષ વ્યક્તિને તમારા જીવનમાં કોઈ અમુક ચોક્કસ રીતે પ્રાપ્ત કરવા માટે ઇચ્છતાં હશો તો ત્યાં આગળ આ કુદરતનો નિયમ કામ નથી કરતો. દાખલા તરીકે જો તમારે પ્રેમ જોઈતો હશે, તો તે તમને મળશે, પણ એ જરૂરી નથી કે તે પ્રેમ તમે જે વ્યક્તિ તરફથી ઇચ્છતાં હો તેનાં તરફથી જ મળે. એવું કેમ? કારણકે તેઓ પણ પોતાની ઇચ્છાઓ અને વિચારોને બ્રહ્માંડમાં વહાવી રહ્યા હોય છે, અને જો તેમની ઇચ્છાઓ અને વિચારો વધારે તીવ્ર અને સાતત્યપૂર્ણ હશે, તો બ્રહ્માંડે તેને સૌથી પહેલાં સાંભળવા પડતાં હોય છે.

તમારા ડર, વિચારો, ઇચ્છાઓ, અપેક્ષાઓ, સ્વપ્નાઓ, અને આશાઓ – તે એક વિચારમાંથી ઉત્પન્ન થતાં હોય છે. અને તમે આમાંથી જેને પણ વળગી રહો છો તે અંતે પ્રગટ થતું હોય છે.

ક્યારેય એવું ના વિચારો કે તમે જીવનમાં સારી વસ્તુઓને મેળવવાને લાયક નથી, ક્યારેય એવું ના માનશો કે તમે કશું હાંસિલ નહિ કરી શકો, કારણકે, જો તમે એવું વિચારવા લાગશો, તો પછી તમે કુદરત માટે તમારો વિશ્વાસ કરવા સિવાયનો બીજો કોઈ વિકલ્પ નથી છોડી રહ્યાં. તમારા સ્વપ્નાંઓને હકીકત થવા દો; તમારા ભયને બદલે તમારી આશાઓને એક મોકો આપો, તમારી દ્રઢ ધારણાઓને તમારી શંકાઓ ઉપર વિજય પ્રાપ્ત કરવા દો.

તમે ખુશ રહેવાને લાયક છો, તમે જીવનને જીવવાને લાયક છો, તમે અહી આ જાદુઈ માર્ગે ચાલવાને લાયક છો, તમે જીવનની ઉજવણી કરવાને લાયક છો. અને આ કોઈ પ્રેરણાદાયી વાક્ય નથી, પરંતુ મારી દ્રઢ માન્યતા છે. વાસ્તવમાં, આ સ્વામીની જીવન જીવવાની રીત છે.

શાંતિ.
સ્વામી



P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.


Saturday, 7 June 2014

આનંદ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરવાનાં નવ સ્તરો

સમાધિના નવસ્તરોને મહામુદ્રાનાં ઉપરોક્ત ચિત્રમાં ખુબજ સુંદર રીતે વ્યક્ત કરવામાં આવ્યા છે.
મહામુદ્રાનાં નવ સ્તરો મેં ગયા લેખમાં વર્ણવેલી ધ્યાનની નવ પરિસ્થિતિઓ સમાન જ છે. હું જેટલાં મહત્વકાંક્ષી યોગીઓને અને ગંભીર સાધકોને મળું છું તેટલી વાર મને એવું લાગ્યું છે ધ્યાન વિશેની ગેરસમજણો કેટલી મોટી છે. પણ મને સૌથી વધારે દુ:ખ એ વાતનું થતું હોય છે, કે મોટાભાગે તેમાં જે સાધક-ઈચ્છુક છે તેનો વાંક નથી હોતો. વાંક હોય છે શિક્ષકનો, ગુરુનો.

મોટાભાગે જે ઈચ્છુક હોય છે તેમને માર્ગદર્શન કરવા વાળા એવાં શિક્ષકો હોય છે કે જે કશું પ્રમાણ આપી શકતા હોતા નથી. આવા શિક્ષકો પોતે ક્યારેય ધ્યાનનાં ઊંડાણમાં ગયા હોતાં નથી અને ફક્ત પુસ્તકિયા જ્ઞાન ઉપર પ્રભુત્વ મેળવેલ હોય છે, અને હવે પોતાનાં આ ઉછીના જ્ઞાનના આધારે બીજા લોકોનું માર્ગદર્શન કરતાં હોય છે. આજે, હું ટૂંકમાં પ્રખર શાંતિના નવ સ્તરો ઉપર વાત કરીશ અને બે અઠવાડિયા પહેલાં આપણે જે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો: “કે આખરે અંતિમ મુકામ પર પહોંચવા માટે કેટલાં મોટા પ્રયત્નની જરૂર પડે છે?” તેનો પણ જવાબ આપીશ.

જો તમે કાળજીપૂર્વક આજનાં આ લેખમાં બતાવેલા ઉપરોક્ત ચિત્રનો અભ્યાસ કરશો, તો તમને ત્રણ શિલ્પકૃતિઓ દેખાશે, એક સંન્યાસી, એક હાથી અને એક વાનર. વધુમાં, સંન્યાસીના હાથમાં  એક ફંદો અને અંકુશ દેખાય છે. સંન્યાસી એ ધ્યાન કરવા માટે ઈચ્છુક સાધકનું પ્રતિનિધિત્વ છે કે જે ધ્યાનના એક વંટોળીયા માર્ગે ચાલી રહ્યો છે, જ્યાં ક્યારેય બે દિવસ એક સમાન નથી હોતા. કોઈ દિવસે તમને સારું ધ્યાન લાગી જાય અને બીજા દિવસે તેનાંથી એકદમ વિપરીત થતું હોય છે. હાથી છે તે મંદતાનું પ્રતિક છે અને વાનર છે તે ચંચળતાનું. ફંદો અને અંકુશ છે તે ધ્યાનમાં રહેલી સતર્કતા અને જાગૃતિના પ્રતીકો છે.

પ્રથમ સ્તરમાં, સાધક એક તોફાની સમુદ્રમાં ડગુમગુ થતી નાવ જેવો હોય છે. તેનો મન ઉપર બિલકુલ કાબુ હોતો નથી. આ સ્તરમાં તમારું ધ્યાન વિચારોનો પ્રવાહ તમને જ્યાં લઇ જાય ત્યાં જઈને અટકે છે. વાનર અને હાથી ધ્યાનનો સતત ભંગ કરે છે અને સાધક છે તે આ બન્નેને કાબુ કરવા માટે સતત સંઘર્ષ કરે છે.

બીજા સ્તરમાં, હાથી અને વાનર ઉપર એક સફેદ દાગ દેખાય છે.  જે પ્રગતિ બતાવે છે. તેનો અર્થ છે કે સાધક હવે થોડા સમય માટે જયારે તેનું મન વિચારોથી વેગળું હોય ત્યારે ગુણવત્તા વાળું ધ્યાન કરી શકે છે. એક ધ્વજનો વિચાર કરો કે જે જયારે પવન ફૂંકાય ત્યારે ફરકતો હોય છે. જો પવન નહિ હોય તો તે ફરકશે પણ નહિ. એજ રીતે, મન આ સ્તરમાં થોડી વાર માટે સ્થિર હોય છે, પણ જેવો વિચારોનો પવન ફૂંકાવા લાગે કે તરત જ જાગૃતિની સ્થિરતામાં વમળો સર્જાવા લાગે છે.

ખંતીલો સાધક ત્રીજા સ્તરે પહોંચી શકે છે અને આ પોતાની રીતે એક મહત્વની પ્રગતિ કહી શકાય. હવે તેઓ ધ્યાનમાં આવતી મંદતાને ઓળખી શકે છે. ચિત્રમાં આ વાત હાથી પર મોટા સફેદ દાગથી અને તેને દોરડીનાં ફંદાથી બાંધીને બતાવ્યું છે. આ સ્તરમાં ચંચળતા અને ભટકતા વિચારો એ હજી પણ એક મોટી ચુનોતી હોય છે.
        
ચોથા અને પાંચમાં સ્તરમાં, જયારે સાધકે પોતાનાં મનની ચંચળતા અને મંદતાને નાથવાનો હજી માત્ર વધારે પ્રયત્ન કરેલો જ હોય છે કે ત્યાં વળી પાછી એક નવી જ ચુનોતી હાજર થઇ જાય છે. હવે તમને એક સસલું હાથી પર સવાર થયેલું જોવા મળે છે. આ શાંત અવસ્થાને દર્શાવે છે જે સાધકને એક પ્રકારની આળસ અને ઢીલાપણાનો અનુભવ કરાવડાવે છે. મોટાભાગે, ઘણાં સાધકો કે જેમને થોડી માત્રામાં પણ આવી શાંતિનો અનુભવ થયો હોય છે કે તે તરત તેને અંતિમ આનંદનું સ્તર ગણી લેવાની ભૂલ કરી લેતાં હોય છે.

છઠ્ઠા સ્તરમાં, સાધક વાનર અને હાથી બન્નેને દોરી જતો હોય એવું દર્શાવે છે, પરંતુ બન્ને પ્રાણી હજી સંપૂર્ણપણે સફેદ રંગના નથી થયા. એનો અર્થ સાધકે તેમને મોટાભાગે તો કાબુમાં મેળવી લીધા છે, તે તેમને હવે દોરી પણ શકે છે, તેમ છતાં, હજી ત્યાં આતુરતા અને ભાવશૂન્યતાની લાગણી રહેલી હોય છે જે સાધકનું ધ્યાનભંગ કરી શકે છે.

સાતમાં સ્તરમાં હાથી સંપૂર્ણપણે સફેદ છે અને વાનર સાધકનાં પગ પાસે બેસી રહે છે. તે દર્શાવે છે કે સાધકે હવે ધ્યાનની કલાને બરાબર હસ્તગત કરી લીધી છે. તે સ્પષ્ટ જાગૃતિની અવસ્થાનો અનુભવ કરે છે પરંતુ વાનરની હાજરી બતાવે છે કે સાધકને હજી પણ આતુરતા અને બેચેનીની લાગણીનો અનુભવ થવાની શક્યતા છે. એક શાંત સરોવરની કલ્પના કરો કે જેમાં એકાદ નાનકડો કંકર પણ વમળો પેદા કરી શકે છે.

આઠમાં સ્તરમાં, હવે વાનર નથી. ચંચળતા હવે બિલકુલ અદ્રશ્ય થઇ ગયી હોય છે સાધક માટે આ એક સતત આનંદનું સ્તર તેને નિરંતર શાંતિની અવસ્થામાં રાખે છે. પણ, કોઈવાર, આ આનંદના સ્તરમાં, જાગૃતિની સ્પષ્ટતા ખરાબ રીતે અસર પણ કરી શકે છે. નશાની અસર હેઠળ હોય એવી વ્યક્તિની કલ્પના તમે કરી શકો છો. આ સ્તરે, હજી સાધક આનંદની અવસ્થાથી ઉપર કેમ ઉઠવું તે શીખ્યો હોતો નથી.

નવમાં સ્તરમાં, સાધક સફેદ હાથી સાથે નીચે બેસેલો છે. આનંદ હવે તેનો સૌથી નજીકનો સાથી બની ગયો હોય છે અને હવે તે આનંદ દુન્વયી કોઈ પણ પ્રવૃત્તિ સાથે ખલેલરૂપ નથી બનતો. દરેક પ્રકારનાં માનસિક અને લાગણીકીય સંઘર્ષો બંધ થઇ જાય છે, વિચારોનું યુદ્ધ બંધ થઇ જાય છે અને હવે ધ્યાન કરવામાં સાધકને કોઈ પ્રયત્નની જરૂર પડતી હોતી નથી. સાધક પોતે જ એક ધ્યાન બની જાય છે.

તેનાંથી ઉપરનાં સ્તરોમાં હવે સાધક હાથી પર સવાર છે. તે અસ્તિત્વનું એક બીજું પરિમાણ બતાવે છે. સાધક હવે આનંદમાં સ્થિત એવો શાસ્વતપણે શાંત રહે છે. આંતરિક કોઈ પણ પ્રકારનો સંઘર્ષ કે તણાવ અહી બિલકુલ અદ્રશ્ય થઇ જાય છે. સાધક હવે ધ્યાનની પણ પેલે પાર પહોંચી ગયો હોય છે. બુદ્ધે એકવખત કહ્યું હતું, “જે એક વસ્તુની હકીકત જાણે છે તે બધી જ વસ્તુઓની હકીકત જાણી લે છે.” આ વાત હવે આ સ્તરમાં રહેલાં સાધકને લાગુ પડે છે.

શું કોઈપણ આ સ્તરે પહોંચી શકે ખરું? હા, જરૂર. તેનાં માટે શું જરૂરી છે? ઈચ્છા, ખંત, અને સમય; અમર ઈચ્છા, લગાતાર નિષ્ઠુરપણે ચાલતી ખંત અને ઘણો જ બધો સમય. ચાલો હું તમને એક વિસ્તૃત માર્ગદર્શન આપું: દરેક સ્તરને પાર કરવા માટે ૧૫૦૦ કલાકના ગુણવત્તા વાળા ધ્યાનની જરૂર પડે છે.

એક શિસ્ત અને ગુણવત્તાપૂર્ણ પ્રયત્નોથી તમે તે ગાળો ૧૨૦૦ કલાક સુધીનો કરી શકો છો અને એક સાચી દીક્ષા અને માર્ગદર્શનથી તમે તેને હજી થોડો નીચે દરેક સ્તર માટે ૮૦૦ કલાક સુધીનો લાવી શકો છો.

તો તમને કોણ દીક્ષા અને માર્ગદર્શન આપી શકે? ટેબલની સામેની બાજુ પર બેઠેલ વ્યક્તિ ફક્ત પ્રખર વકતા જ નથી કે પછી કોઈ નીમ હકીમ કે કપટી નથી પરંતુ એક પ્રામાણિક સાધક છે તે કેવી રીતે ખબર પડે? ફરી કોઈ વખત જોઈશું.

શાંતિ.
સ્વામી



P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.





Share