Saturday, 25 October 2014

સુખ એ એક મુસાફરી છે

સુખ અને ખુશીઓ એ એક માર્ગ છે જેના ઉપર આપણે ચાલતાં હોઈએ છીએ. એ કટિબદ્ધતાનું કામ છે, એ પસંદગી હોય છે અને નહિ કે કાયમ પરિણામ.
મારું ઈનબોક્સ દુઃખ અને તકલીફોના ઈ-મેઈલથી છલકાઈ ગયું છે. લોકોની નોકરી જતી રહી છે, કોઈનાં છુટાછેડા થઇ રહ્યા છે, તો કેટલાંક લોકો બિમાર થઇ ગયા છે. કેટલાંક પોતાનાં પૈસા ગુમાવી રહ્યા છે તો કોઈ કોર્ટમાં પોતાનો કેસ હારી રહ્યા છે, ઘણાં લોકો કેટલાંય મહિનાઓથી બેરોજગાર રહેલાં છે તો કેટલાંક ભારે દેવાના ડુંગર નીચે દબાયેલા છે. લોકો પોતાનાં ભવિષ્ય માટે ચિંતિત છે અને પોતાનાં ભૂતકાળથી પરેશાન. ઘણાં લોકો પોતાનાં કામ પર, ઘરમાં કે બન્ને જગ્યાએ ઘણી ચુનોતીઓમાંથી પસાર થઇ રહ્યા છે. ચિંતા, ચિંતા અને થોડી વધારે ચિંતા.

આપણામાંના મોટાભાગના લોકો આ ટાળવાની કોશિશ કરે છે કારણકે આપણને જીવન શાંતિભર્યું, ખુશીઓભર્યું, અને તણાવ અને ખેંચાણથી મુક્ત જોઈતું હોય છે. આપણને એવું જીવન જોઈતુ હોય છે કે જે સરળ હોય અને તેમાં કોઈ આશ્ચર્ય ન હોય કે કોઈ આઘાતો ન હોય. આપણે એવું ઈચ્છતા હોઈએ છીએ કે ભવિષ્ય હજી પોતે આવે તે પહેલાં પોતાને વર્તમાનનાં દરવાજેથી જ જાહેર કરી દે. આપણે એવું ઇચ્છતાં હોઈએ છીએ કે કુદરત પણ આપણા આયોજન મુજબનું વર્તન કરે. સત્ય એ છે કે આપણે બહુ બધું ઇચ્છતાં હોઈએ છીએ. જો તમે મને પૂછો તો હું કહીશ કે આપણી પાસે બહુ બધી અનુચિત અપેક્ષાઓ હોય છે. છતાં પણ, શું શાંતિથી રહેવું એ શક્ય છે ખરું, ખુશ રહેવાનો કોઈ માર્ગ છે ખરો? કદાચ હોઈ શકે છે. ચાલો હું એક નાનકડી વાર્તાથી શરુ કરું કે જે કદાચ તમે ક્યારેક મારા પ્રવચનોમાં કે બીજે ક્યાંક સાંભળી હશે.

એક રાજાને એક વખત વિચાર આવ્યો કે શું શાંતિને દર્શાવી શકાય ખરી અને જો હા, તો તે કેવી લાગી શકે? તેને તો જાહેરાત કરતાં જણાવ્યું કે જો કોઈ કલાકાર શાંતિનું એક સૌથી ચોક્કસ ચિત્ર દોરી શકશે તો તેને ભવ્ય ઇનામ આપવામાં આવશે. તેનાં સામ્રાજ્યમાંથી કેટલાંય ચિત્રકારો સુંદરમાં સુંદર ચિત્રો દોરીને તેની પાસે લાવ્યા. કોઈએ પંખીઓ અને વિશાળ આકાશ પટ દોર્યા હતાં. તો કોઈએ શાંત સમુદ્ર દોર્યો હતો તો કોઈએ ગાઢ જંગલો દોર્યા હતાં. એક કલાકારે એક માં પોતાનાં બાળકોને ખવડાવી રહી હતી એવું દોર્યું હતું અને બીજાએ એક વૃદ્ધ માણસ એક વૃક્ષ નીચે બેઠો હતો તેવું દોર્યું હતું.

બીજા અનેક કલાકારો પોતાનાં કેનવાસ ઉપર રંગોથી તેમનાં ચિત્રોમાં જાણે કે પ્રાણ ફૂંકી દીધો હતો. ઘણાં ઊંડા વિચાર કર્યા પછી, રાજાએ બે ચિત્રોને નામાંકન કર્યા કે જે તેને લાગતું હતું કે તેઓ શાંતિને બહુ નજીકથી પ્રદર્શિત કરી રહ્યા હતાં.

એક ચિત્ર હતું શાંત સરોવરનું. સંપૂર્ણપણે સ્થિર, તે સરોવર ચારેબાજુ લીલાછમ પર્વતોથી છવાયેલું હતું. તેની ઉપર ભૂરું વિશાળ આકાશ પોતાની અંદર સફેદ વાદળાઓ લઈને પથરાયેલું હતું. એક જુનું વૃક્ષ પોતાની શાખાઓને તે તળાવ ઉપર ફેલાવીને કિનારે શાંતિથી ઉભું હતું. એક સુકું પાંદડું પાણીની સપાટી ઉપર તરી રહ્યું હતું. રાજાના દરબારીઓએ આ ચિત્રને સૌથી વધારે મત આપ્યા હતાં.

એક બીજું ચિત્ર હતું કે જેમાં નર્યો કોલાહલ દોરેલો હતો. જો કે તેમાં પણ પર્વતો હતાં, પણ તે એકદમ ઉખડ-બાખડ અને ઉજ્જડ હતાં. આકાશ કાળું ડીબાંગ હતું અને તેમાં વીજળી ચમકી રહી હતી અને ભારે વર્ષા થઇ રહી હતી. એક મહાકાય ધોધ એક ઊંચા પર્વત પરથી પડી રહ્યો હતો. દરેકજણ આ ચિત્રની પસંદગી જોઈને વિસ્મય પામતાં હતાં. પણ પછી રાજાએ તેમને ધ્યાનથી જોવાનું કહ્યું, તેને થોડું વધારે બારીકાઇથી ચકાસવાનું કહ્યું.

પાણીનાં ધોધ પાછળ, ખડકની પાતળી તિરાડમાંથી એક નાનકડું ઝાડ ઉગેલું હતું. કે જેનાં ઉપર, આ ગર્જના કરતાં પાણીની મધ્યે, આ ઉગેલા નાનકડા ઝાડ ઉપર, એક માળો બાંધેલો હતો કે જેમાં એક માદા પંખી શાંતિથી બેસીને પોતાનાં બચ્ચાઓને ખવડાવી રહ્યું હતું. નિર્ભયપણે. જાણે કે પોતે એક સંપૂર્ણ શાંતિમાં ન હોય.

રાજાએ આ ચિત્રને વિજેતા જાહેર કરી ઇનામ આપ્યું.

‘કારણકે’ રાજાએ કહ્યું, ‘પ્રથમ ચિત્ર આકર્ષક છે, પણ તે સાચું નથી. શાંતિનો અર્થ એ નથી કે જીવન એ મુશ્કેલીઓથી, પરેશાનીઓથી અને ચુનોતીઓથી મુક્ત હોય. એનાં બદલે, જીવન તો આ બધાથી ઘેરાયેલું હોવાને માટે જ બનેલું હોય છે, તેમ છતાં તેમાં શ્રદ્ધા રાખી અને શાંત રહેવાનું હોય છે.’

આપણામાંના મોટાભાગનાં લોકો આપણા જીવન-ચિત્રને પ્રથમ ચિત્ર જેવું ઈચ્છે છે, પણ મોટાભાગે જીવન તો આપણા હાથમાં બીજા પ્રકારનું ચિત્ર જ થમાવે છે. પ્રથમ ચિત્ર એ જીવન પ્રત્યેની આપણી અપેક્ષાઓ છે જયારે બીજું ચિત્ર એ જીવનની હકીકત. અને શાંતિ આ બન્ને વચ્ચેના સમાધાનમાં રહેલી હોય છે. તમે વરસાદને કે ધુંવાધાર ધોધને પડતા રોકી ન શકો, પરંતુ તમે તમારા જીવનનો માળો, શ્રદ્ધાના, સ્વીકારના, અને સારા કર્મોના વૃક્ષ ઉપર જરૂર બનાવી શકો છો. મેં ક્યાંક એક સુંદર વિચાર વાંચેલો કે જે મને અત્યારે યાદ આવી ગયો.

ઘણાં સમય સુધી મને એમ લાગતું કે જીવન બસ હવે શરુ થવાનું છે – સાચું જીવન. પરંતુ તેમાં ક્યાંક ને ક્યાંક કોઈ અવરોધ આવી જતો, કઈક પહેલાં કરવું પડતું કામ, કોઈ બાકી રહી જતો વ્યવહાર, હજી થોડો વધારે સમય કરવું પડતું કામ, કોઈ ચૂકવવાનું રહી જતું દેવું.
અંતે એ જ્ઞાનનો મારામાં ઉદય થયો કે આ અવરોધો એ જ મારું જીવન હતું.

જયારે જીવવાનું મુશ્કેલ થઇ પડે, જયારે જીવન તમને બરાબરનાં ખેંચી નાંખે, ત્યારે તેને એક સુંદર અને મનોહર ઢંગથી ઉપાડો. તેનાં માટે ફરિયાદ કરતાં કે રડતાં બેસવાનો તો કોઈ અર્થ જ નથી. તમારી જાતને એ યાદ અપાવો કે આ મારા જીવનનું ચોમાસું છે, અને તમારે તેમાં ટકી જ રહેવાનું છે અને તમારું ધ્યાન હંમેશાં કેન્દ્રિત કરેલું જ રાખવાનું છે, કે જયારે એક દરવાજો બંધ થઇ જાય ત્યારે બીજા સો દરવાજા ખુલ્લા થતાં જ હોય છે. કોઈ વખત ચોમાસું અપેક્ષા કરતાં થોડું લાંબુ ચાલી જતું હોય છે. તો શું થઇ ગયું? કોઈ વખત બીજો દરવાજો જલ્દી ન પણ ખુલે. તો શું થઇ ગયું? આ જ તો જીવન છે.

આપણે જીવનનાં આ સત્યને જેટલું જલ્દી સમજી લઈશું, એટલાં જ વહેલાં સુખી અને ખુશ થઈશું. આપણી મુસાફરીમાં, આકાશ હંમેશા કઈ ભૂરું નહિ હોય, પર્વતો હંમેશા કઈ લીલાછમ નહિ હોય. દિવસો હંમેશા કઈ સૂર્યપ્રકાશિત નહિ હોય કે રાતો હંમેશા કઈ તારલાઓથી મઢેલી નહિ હોય. સમુદ્ર કાયમ શાંત નહિ હોય કે નદીઓ કાયમ કઈ પુર વાળી પણ નહિ હોય. અને, આ જ જીવન છે. ગમે તેવું હોય પણ, કીમતી જ છે, જે છે તે આ છે. ખુશી અને શાંતિની મુસાફરી.

ચાલતાં રહો. સુંદર ઢંગથી. કૃતજ્ઞતાથી.

શાંતિ.   
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.


Saturday, 18 October 2014

If Truth Be Told — A Monk’s Memoir

If Truth Be Told એ મારું સંસ્મરણ પુસ્તક છે જે આવતાં મહીને હાર્પર કોલીન્સ ઇન્ડિયા દ્વારા બહાર પડશે. આ મારી અત્યાર સુધીની જીવનયાત્રા છે.
જો તમે મને પૂછો તો હું કહીશ કે આપણે કદાચ વિચિત્ર જાતિ છીએ. મોટાભાગે હંમેશાં, આપણને કઈક અલગ જોઈતું હોય છે કાં તો આપણી પાસે જે પહેલેથી હોય તેનાંથી વધુ જોઈતું હોય છે. વિચિત્ર એટલાં માટે કેમ કે આપણી નિ:સ્વાર્થ રહેવાની ક્ષમતા આપણી સ્વાર્થી રહેવાની તાકાત જેટલી જ ભરપુર હોય છે. હું એ વાતની ખાતરી આપી શકું છું કેમ કે હું મારી જાતને એક દયાળુ વ્યક્તિ તરીકે જોઉં છું, અને મને નથી લાગતું કે મારામાં ક્યારેય મારા પ્રિય વ્યક્તિઓને દુઃખ આપવાનું હૃદય હતું. પણ જયારે મારી ઈચ્છાએ મને ધક્કો માર્યો ત્યારે મેં તેમનાં પર એ દુઃખ  કોઈ પણ પ્રકારના પ્રયાસ કર્યા વગર લાદયું જ.

એક સવારે, હું ઉઠ્યો, તૈયાર થયો, કામ પર ગયો અને સાંજે પાછો ઘરે પરત ગયો નહિ. એનાં બદલે હું એક ટ્રેનમાં ચડ્યો જેથી કરીને હું મારી દરેક ચોક્કસતાઓથી, મારા વ્હાલા લોકોથી, અને મારી જે સંપત્તિ હતી તેનાંથી મારી જાતને  દુર-દુર લઇ જઈ શકું. મારા કુટુંબને કોઈ પણ પ્રકારની ચેતવણી આપ્યા વિના, કોઈ પણ પ્રકારનો સંકેત આપ્યા વિના, હું બસ ફક્ત દુર થઇ ગયો, જો કે હું સારી રીતે જાણતો હતો કે અહીથી હવે પાછું ફરવાનું શક્ય નહિ બને.

એવું નહોતું કે મેં તેમની લાગણીઓ વિષે વિચાર નહોતો કર્યો. મેં કર્યો હતો, પણ તેમને કેવું લાગશે તેનાં વિષે મેં અવગણના કરી હતી કારણકે હવે હું મારી અંદરની લાગણીને વધારે સમય મુલતવી રાખી શકું તેમ નહોતું. મને હવે એવું મન જ નહોતું થતું કે રોજ ઊઠવાનું, આખો દિવસ કામ કરવાનું, સાંજે ઘરે પાછું આવવાનું, જમવાનું, અને સુઈ જવાનું, એટલાં માટે કે બીજા પણ તેવું જ કરી રહ્યા હતાં, કે પછી તેને જ “સામાન્ય” ગણવામાં આવતું હતું. શું સામાન્ય હતું એ કોને આખરે ભાખ્યું હતું? જો મારે અન્ય લોકોએ નક્કી કરેલા નિયમો અને શરતો મુજબનું જીવન જીવવાનું હોય તો પછી મારા જીવનનું ધ્યેય શું હતું, મારો વ્યક્તિગત હેતુ– જો કદાચ એ કઈક હતો – તો તે શું હતો?

મારી સમક્ષ હતી એક ભૌતિક સંપત્તિ કે જે છેલ્લાં દસકામાં મેં ખુબ જ મહેનત કરીને કમાઈ હતી. પરંતુ ગાડીઓ, મિલકતો, જોકે ખુબ જ સુંદર હતી, છતાં તે એક પ્રાણહીન વસ્તુઓ માત્ર હતી, અને તે તો પહેલેથી હંમેશા માટે નિર્જીવ જ હોય છે. હું કઈ આ બધાના માલિક તરીકે તો જન્મ્યો નહોતો, અને તે ચોક્કસપણે મારી સાથે મારા મૃત્યું પછી કઈ સાથે જવાની નહોતી. તો પછી આ જીવનસંઘર્ષ શેના વિષે હતો? અને જેનાં પણ માટે હતો, શું તે સંઘર્ષ તેને માટે કરવા જેવો હતો ખરો?

અસંખ્ય વખત મેં મારી જાતને સાંત્વના આપેલી કે એક દિવસે મને મારા જવાબો મળશે, પરંતુ આ સાંત્વના પણ હવે પાતળી થતી જતી હતી, અને મારા સવાલો મારા મગજમાં એક ધરબાયેલા ઢોલની માફક વાગતા રહેતા હતાં. એક એક પ્રહાર સાથે તેનો અવાજ વધુ ને વધુ મોટો, વધુને વધુ નજીક આવતો હોય એવું લાગતું હતું. અને તે મારી આજુબાજુના દરેક બીજા અવાજોને પોતાની અંદર ડુબાવી દેતો હતો: પંખીઓનો મધુર અવાજ, વરસાદની ધારા, મારી માતાના દયાળુ શબ્દો અને મારા પિતાના કાળજી કરનારા શબ્દો, કશું પણ હવે સંભળાતું નહોતું, આનંદ આપનાર શબ્દોની તો વાત જ જવા દો.

જેમ આગળ ધપતું પ્રભાત રાત્રીના અસ્તિત્વને ભૂંસી નાંખે છે, તેમ ભૌતિક જગત પરથી મારી ઉડાણે મારા જીવનને કે જે મને જ્ઞાત હતું તેને ભૂંસી નાંખ્યું હતું. દરેક વસ્તુને પાછળ રાખી, મેં જે પણ કઈ ઉભું કર્યું હતું તે બધું જ મેં વિધ્વંસ કરી નાંખ્યું, હું જે કોઈને ક્યારેય જાણતો હતો તે તમામનો મેં ત્યાગ કરી દીધો, મારા પોતાનાં ભૂતકાળ પ્રત્યે હું એક તટસ્થતા અનુભવવા લાગ્યો. એક રુચિહીન અજાણ્યો વ્યક્તિ બની ગયો.

એક ઇન્ટરનેટ કાફેમાંથી, મેં મારા કુટુંબને અને મારા નજીકના મિત્રોને ઈ-મેઈલ કરીને જણાવ્યું કે હું દુર જઈ રહ્યો છું અને મને નથી ખબર કે હું પાછો પણ આવીશ કે નહિ કે આવીશ તો ક્યારે આવીશ. મેં મારા ઈ-મેઈલ એકાઉન્ટને ત્યારબાદ મિટાવી દીધું, મારા મોબાઈલ ફોનનાં સીમ કાર્ડનો નાશ કરી દીધો, અને ત્રીસ વર્ષથી જે ભૌતિક જીવન સાથેનો મારો સંબધ હતો તે તોડી નાંખ્યો અને તેમ કરતી વખતે કોઈ પણ પ્રકારની લાગણી કે ભાવુકતા મારા હૃદયમાં ખેંચાઈને આવી નહિ. એ તમામ લેબલ જે મને લાગેલા હતાં – પુત્ર, ભાઈ, મિત્ર, CEO, MBA, સહકર્મચારી – તે તમામને મેં છોડી દીધાં અને હું જાણે કે એ દુકાનમાંથી જ બહાર નીકળી ગયો અને એક નવી જ વ્યક્તિ બની ગયો હતો.

આ નુતન અસ્તિત્વ એક નરી નગ્નતા હતી, ના, શારીરિક સ્વરૂપે નહિ, પરંતુ કઈ પણ નહિ હોવાનાં અર્થમાં, કશું જ હતું નહિ, કોઈ ઓળખ પણ નહિ કે નામ પણ નહિ – તે હતું એક સંન્યાસીનું જીવન. ફક્ત આ એક ખાલીપાની અંદર જ, કારણકે એ એક ખરેખર ખાલીપો જ હતો, જેમાં હું જેને અત્યંત પ્રબળપણે શોધી રહ્યો હતો તેને ભરી શકું તેમ હતો: અને તે હતું એક સાચું આંતરિક જીવન.

ઉપરોક્ત પ્રસ્તાવના એ મારું આવનાર પુસ્તક કે જે મારા સંસ્મરણો ઉપર આધારિત છે તેમાંથી ટાંકવામાં આવેલી છે, કે જે આવતાં મહીને (નવેમ્બર ૨૦૧૪)માં હાર્પર કોલીન્સ, ઇન્ડિયા દ્વારા બહાર પડશે.

હાલમાં, આ પુસ્તક ફક્ત ભારતવર્ષમાં ખરીદી માટે પ્રાપ્ય છે. થોડા મહિનાઓમાં જ, તે એક ઈ-બુક તરીકે amazon.com ઉપર ઉપલબ્ધ થશે કે જ્યાંથી દુનિયાના બીજા ભાગોમાં પણ તે ખરીદી શકાશે. મર્યાદિત સમય માટે, તે Flipkart ઉપર ૨૫% છૂટ સાથે ઉપલબ્ધ છે. જો તમે તે ખરીદવાની તસ્દી લેશો તો મને ગમશે, અને સૌથી મહત્વનું, જો તમે તે વાંચ્યા બાદ Flipkart અને Amazon ઉપર તેનાં વિષે તમારો અભિપ્રાય લખશો તો મને ગમશે.

ડીસેમ્બર ૨૦૧૪, માં મારા પુસ્તક સંદર્ભમાં થનાર પ્રવાસમાં, હું નીચેના શહેરોની મુલાકાત લઈશ:

દિલ્હી: ૧૧ ડીસેમ્બર, ગુરુવારે ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ સેન્ટરમાં પુસ્તક બહાર પડશે.
ચેન્નાઈ: ૧૩ ડીસેમ્બર, શનિવારે તત્વલોક ઓડીટોરીયમમાં.
બેંગ્લોર: ૧૮ ડીસેમ્બર, ગુરુવારે ઉન્નતી સેન્ટરમાં.
મુંબઈ: ૨૦ ડીસેમ્બર, શનિવારે, રુદ્રાક્ષ સેન્ટરમાં.

તમારે મને ત્યાં જો મળવું હોય, મારા જીવનની મુસાફરી વિષેની વાત સાંભળવી હોય, અને મારી સહી સાથેની મારા આ સંસ્મરણ-પુસ્તકની પ્રત જોઈતી હોય તો તમારું સ્વાગત છે. સ્થળનું પૂરું સરનામું અને બીજી વિગતો આ બ્લોગ ઉપર આવતાં અઠવાડિયા સુધીમાં આવશે. અમારી સાથે Facebook ઉપર જોડાયેલાં રહો જ્યાં વધુ જાહેરાત થતી રહેશે, અને આ દરમ્યાન તમે તમારી પ્રત અહીથી ખરીદી શકો છો.

શાંતિ.
સ્વામી



P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.


Saturday, 11 October 2014

સાશ્વત સત્ય

સમગ્ર જીવસૃષ્ટિ સતત એક સામાન્ય સત્ય માટે કામ કરતી હોય છે. તે એકદમ સરળ અને સીધું છે. છે મારો તેનાં પરનો દ્રષ્ટિકોણ.
એક દિવસે, મારી આંખો કમ્પ્યુટરની સામે સતત કેટલાંય કલાકો સુધી જોયા કરવાથી ખુબ જ થાકી ગઈ હતી. હું મારું આવનાર જીવન સંસ્મરણનાં પુસ્તકમાં સુધારા વધારા કરવામાં વ્યસ્ત હતો અને સાથે સાથે આવતાં અસંખ્ય ઈ-મેઈલનાં જવાબો પણ આપી રહ્યો હતો. પરંતુ હવે હું કમ્પ્યુટરના પડદા સામે વધુ જોઈ શકું તેમ નહોતો કારણકે હવે તેનાં ઉપર શબ્દો જાણે તરતા ન હોય એવું લાગતું હતું. મારી આંખોને થોડો આરામ આપવા માટે, મેં બારીનો પરદો થોડો ખસેડ્યો અને બહાર જોયું. તે એક ખુબ સુંદર દ્રશ્ય હતું. નદી ધીમા પ્રવાહે વહી રહી હતી, પર્વતો લીલાછમ હતાં, દુર એક ખેડૂત પોતાની જમીન ખેડી રહ્યો હતો, એક મોટી શીલા ઉપર એક ગોવાળ આરામ કરી રહ્યો હતો જયારે તેની ગાયો આજુબાજુ ઘાસ ચરી રહી હતી, આકાશ સ્વચ્છ હતું અને ઉપર તેનાં ભૂરા વિશાળ પટમાં પંખીઓ વર્તુળ બનાવી ઉડી રહ્યાં હતાં.

હું એક પંખીને તાકીને જોઈ રહ્યો હતો કે જે આકાશમાં ઉંચે ઉંચે ઉડાન ભરી રહ્યું હતું, અને વર્તુળાકારે ફરતું ફરતું પાછું એકદમ નીચે આવ્યું અને પાછું ઉંચે ઉડવા માંડ્યું. આવું થોડી વાર માટે ચાલ્યા કર્યું અને પછી તે એક મોટા પર્વત પાછળ અદ્રશ્ય થઇ ગયું.

મેં મારી બારીમાંથી આજુબાજુ જોયું પરંતુ બીજું કોઈ પક્ષી જોયું નહિ પણ કાચની બારીના એક ખૂણા આગળ કરોળિયાનું જાળું હતું અને તેમાં એક બાજુએ કરોળિયો રાહ જોતો બેઠો હતો. તે એકદમ શાંત અને સ્થિર હતો. બારીની બહાર થોડા પતંગિયાઓ ઊડી રહ્યા હતાં.

મેં મારું લેપટોપ બંધ કર્યું કારણકે હવે મને તેનો પડદો બિલકુલ આકર્ષક લાગતો નહોતો. એક ઓછા જાણીતા સંત, મલુક દાસ,ની રચના મને યાદ આવી ગયી:

અજગર કરે ના ચાકરી, પંછી કરે ના કામ,
દાસ મુલક કહે ગયે, સબકે દાતા રામ.

પરંતુ, મને લાગે છે કે આપણી દુનિયામાં સરળ છતાં ભાવપૂર્ણ લાગતી આ પંક્તિઓ કરતાં પણ થોડું વધુ છે. હું ત્યાં બેસી ગયો અને આપણા અસ્તિત્વના સાશ્વત સત્ય વિષે ચિંતન કરવા લાગ્યો. શું તે સત્ય આકાશમાં ઉડતા પંખીઓ હતું કે ફરફરતા પતંગિયાઓ, કાર્યશીલ ખેડૂત હતો કે આરામથી સૂતેલો ગોવાળ હતું, આ બધામાં એક વાત સામાન્ય હતી. ભૂખ. ભૂખ એ દરેક જીવનું સાશ્વત સત્ય છે. મનુષ્ય અને કદાચ આપણાથી તાલીમ પામેલા પ્રાણીઓ સિવાય, લગભગ મોટાભાગના જીવોને જેટલું ખાવું હોય તેટલું ખાવા ભાગ્યે જ મળે છે. દર સવારે કરોડો જીવો પોતાના ગૃહની સલામતી અને આરામદાયકતામાંથી બહાર નીકળીને ખોરાકની શોધમાં લાગે છે. તેમને ખોરાક શોધવો જ રહ્યો નહીતો તે નાશ પામશે.

ભૂખ એ આપણું પણ સત્ય છે; જોકે આપણી ભૂખ અને તેમની ભૂખમાં ફક્ત એક જ મુખ્ય તફાવત છે. ના, એ લાલચ નથી. આપણી જેમ, પ્રાણીઓ પણ લાલચુ હોઈ શકે છે. ઘણા પ્રસંગોએ મેં કુતરા, બિલાડીઓ અને બીજા પ્રાણીઓને જોયા છે જે અતૃપ્ત ઈચ્છાને વશ થઇને પોતાનું ભક્ષ્ય જલ્દી-જલ્દી ખાઈ જતા હોય છે. પરંતુ, તેમની ભૂખ મૂળભૂત હોય છે, તે પ્રારંભિક સ્તરની હોય છે જયારે આપણી થોડી વિકસિત હોય છે. તે જયારે ભૂખ્યા હોય ત્યારે તેમને ખાવું પડે છે અને ઉત્તેજનામાં તેમને સમાગમ કરવો પડે છે. આપણી જાતી, જોકે, અનેક બીજી વસ્તુઓને માટે થઇને ભૂખી પણ રહેતી હોય છે.

આજુબાજુ નજર કરો અને જુઓ કે લોકો જુદા જુદા કારણોને લઇને કેવી રીતે ભૂખ્યા રહેતાં હોય છે. મોટાભાગના લોકો પૈસા માટે તલસતા હોય છે, તો ઘણા પ્રેમ માટે, ઘણા લોકો સત્તા માટે, તો ઘણા લોકો શાન માટે, નામ માટે અને કીર્તિ વિગેરે માટે તલસતા હોય છે. આપણી ભૂખ આપણને ઊંચા ને ઊંચા જ રાખતી હોય છે, તે આપણને સતત દોડાવતી રહે છે, તે આપણે ઉત્સાહિત પણ કરતી રહે છે અને આપણને મહત્વના અને પૂરતા હોવાનો અનુભવ પણ કરાવતી રહે છે. પરંતુ, આપણને જીવનમાં જે જોઈતું હોય છે તે હંમેશા અભાવની સમજમાંથી ઉદ્દભવતું હોય છે, અને અસલામતીમાંથી પણ. જેમ તમને ભૂખ લાગે ત્યારે તમે ખોરાકની અભિલાષા કરતાં હોવ છો, તેમ તમે પરિપૂર્ણતા માટે પણ તલસતા હોવ છો ખાસ કરીને જયારે જીવન તમને તે આપવામાં નિષ્ફળ નીવડે ત્યારે. અને તે પરિપૂર્ણતાની પ્રાપ્તિ માટે આપણે ધ્યેય નક્કી કરીએ છીએ અને સતત તેની સિદ્ધિ માટે સખત મહેનત અને સંઘર્ષ કરતાં રહીએ છીએ, અને જયારે તેની પ્રાપ્તિ થઇ જાય ત્યારે બીજા વધારે ધ્યેયો નક્કી કરતાં હોઈએ છીએ. આ ભૂખ સાશ્વત હોય છે.

છતાં, જયારે તમે અંદરથી સંપૂર્ણતાનો અનુભવ કરો છો, ત્યારે તમને ભૂખ્યા હોવાનો અનુભવ નથી થતો પરંતુ એક સંતોષનો અનુભવ થાય છે. આજુબાજુનો ચકરાવો બંધ થઇ જાય છે, તમે એક ધરાવો અનુભવ કરો છો. એક વિદ્વાન ઓસ્ટ્રેલિયન મનોચિકિત્સક, આલ્ફ્રેડ એડલરનાં શબ્દોમાં:

બધા પ્રકારના ઘમંડમાં એક હેતુ સામાન્ય હોય છે. એક અહંકારી માણસે એક એવું ધ્યેય રાખ્યું હોય છે કે જે આ જીવનમાં સિદ્ધ થઇ જ ન શકે. તે દુનિયામાં સૌથી વધુ મહત્વનો અને બાકી બધાથી સૌથી વધારે સફળ બનવા માંગે છે, અને આ ધ્યેય તેની જે અધૂરાપણાની લાગણી છે તેનું સીધું પરિણામ છે.

આ એક કિમંતી હીરા જેવું છે. જો તમે તેના ઉપર ચિંતન કરો તો, તમને જણાશે કે એકવાર આપણે જયારે એવું માનવાનું શરુ કરી દઈએ કે આપણા જીવનમાં કઈક ખૂટે છે, ત્યારે આપણે તેના તરફ તરત આપોઆપ કામ કરવા માંડીએ છીએ. મોટા ભાગના આપણા ધ્યેયો આ કઈક ખૂટ્યા કરતાં હોવાની લાગણી પરથી જ નક્કી થતાં હોય છે. આ કોઈ સારું કે ખરાબ કે નકારાત્મક મંતવ્ય નથી પરંતુ એક નગ્ન સત્ય છે. દુઃખદ વાત એ છે કે આપણે કઈ આવી રીતના જન્મ્યા હોતા નથી પણ આપણે આવા ખુબ જ સૂક્ષ્મતાથી, અરે બિનઈરાદાપુર્વક આ રીતે શરતી થઇ જતા હોઈએ છીએ. કે આપણે પર્યાપ્ત નથી, કે આપણે હંમેશા વધુ મેળવવા માટે સખત મહેનત કરવી જ પડે. આ આવું હોવું જરૂરી નથી. તમારી ભૂખ શાંત કરતાં પહેલાં, એક ક્ષણ માટે થોભી જઈ તમારી જાતને એક સવાલ કરો કે તમે ખરેખર ભૂખ્યા છો કે પછી આ કોઈ ખોટો સંકેત છે?

મુલ્લા નસરુદ્દીન એક વખત ક્રુઝમાં ફરવા ગયા અને તે જમવા માટે એક ફ્રેંચ વ્યક્તિ સાથે ટેબલ પર બેઠા. ડીનર વખતે પેલાં ફ્રેંચ વ્યક્તિએ કહ્યું, “બોન એપેટીત!”

“મુલ્લા નસરુદ્દીન!” મુલ્લાએ કહ્યું. ફ્રેંચ વ્યક્તિએ નમ્રતાથી માથું ઝુકાવ્યું. બીજા જમણ વખતે પણ આ જ રીતે અભિવાદન કરવામાં આવ્યું.

આવું પાંચ દિવસ સુધી ચાલ્યું અને જયારે મુલ્લાથી વધારે વાર સહન ન થયું ત્યારે તેને બીજા મુસાફરને કહ્યું: “જમતા પહેલાં એ હંમેશા મને તેનું નામ બોન અપેટીત છે એવું કહે છે અને હું તેને મારું નામ કહું છું. હું આ માણસને સમજી નથી શકતો. એ પોતાનું નામ શા માટે દર વખતે લે છે?” પેલો બીજો મુસાફર ખડખડાટ હસવા લાગ્યો અને મુલ્લાને કહ્યું કે બોન અપેટીત એક અભિવાદન છે જેનો અર્થ થાય છે “તમારા જમણનો સ્વાદ લો.”

નસરુદ્દીન પોતે આ રહસ્ય જાણીને ખુબ ખુશ થઇ ગયા અને બીજા જમણના સમયની આતુરતાપૂર્વક રાહ જોવા લાગ્યા. અને તે બન્ને પાછા ડીનર સમયે ભેગા થયા. મુલ્લાએ મોટા સ્મિત સાથે આવકાર આપતા કહ્યું, “બોન અપેટીત!” ફ્રેંચ વ્યક્તિએ ધીમે રહીને સ્મિત કરતાં કહ્યું, “મુલ્લા નસરુદ્દીન.”

દુનિયા તમારી સામે જોઈ રહી છે અને તમારી નકલ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે એવું વિચારીને કે તમે સમજી ગયા છો અને સામે તમે પણ તેમની સામું જોઈને એવું જ કરી રહ્યા હોવ છો. ત્યાં અંદર કોઈ ભૂખ હોતી નથી, ખાલી ફક્ત કૃત્રિમ રીતે લાગેલી આગ માત્ર હોય છે જે ઉપરછલ્લા અને સ્વેચ્છાચારી અવલોકનો ઉપર આધારિત હોય છે.

હા, આપણને આપણા અસ્તિત્વને ટકાવી રાખવાની જરૂર પડતી હોય છે, આપણે જીવવાનું હોય છે, આપણે આરામદાયક અને સલામત રહેવાનું હોય છે, પરંતુ આપણે પાગલ બનવાની જરૂર નથી. ઇચ્છાઓનું ગાજર હંમેશાં જો આગળ લટકેલું જ રહેતું હોય અને આપણે તેને અર્થહીનપણે અનુસરતા રહેતાં હોઈએ, તો પછી એ દોરી કાપી નાંખો અને ગાજર ખાઈ જાવ. તમે તે પછી એક છાયાં હેઠળ બેસીને તમારા જીવનને માણી શકો છો, જે પણ એક સુંદર ભેટ છે. આ પણ એક સાશ્વત સત્ય છે: જીવન અતિ સુંદર છે.

શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.


Saturday, 4 October 2014

લાગણીઓનું સ્રોત

લાગણીઓ ઝાકળબિંદુઓ જેવી છે જે જાગૃતતાનો સૂર્યોદય થતાં જ અદ્રશ્ય થઇ જાય છે. મૂળ સુધી પહોંચવા માટે આ સરળ ધ્યાન કરો.
ગયા અઠવાડિયે મેં તમને વચન આપ્યું હતું કે હું આ વખતે ધ્યાનની એક કલા ઉપર લખીશ કે જે તમને તમારી લાગણીઓનાં મૂળ સ્રોત સુધી પહોંચીને તેને સમજવા માટે મદદ કરશે. તમે જેને જેટલું વધુ સમજી શકો તેનો તમે તેટલો જ વધુ સારી રીતે સામનો કરી શકો છો. નરી આખે જોઈએ તો, એ બિલકુલ તાર્કિક વાત છે કે આપણી સાથે કોઈ વ્યક્તિ કેવું વર્તન કરે છે તેનાં ઉપરથી તે આપણને ગમે છે કે નથી ગમતી હોતી. વાસ્તવિકતા, જો કે, થોડી વધારે જ ગુંચવણ ભરેલી છે. આપણી કોઈ બીજા પ્રત્યેની લાગણી ફક્ત તે આપણી સાથે કેવું વર્તન કરે છે તેનાં ઉપર જ આધારિત માત્ર હોતી નથી, પરંતુ તે આપણી સાથે કેવી રીતે વર્તે છે તેનાં ઉપરના આપણા પોતાનાં વિચારો ઉપર આધારિત હોય છે. મોટાભાગે તો સામેની વ્યક્તિને માટે આપણે આપણો મત બહુ પહેલાં ક્યારનોય બાંધી લીધો હોય છે, હજી તો તે આપણી સાથે કઈ પણ કરે તે પહેલાં જ.

આપણે, ત્યારબાદ, બહુ કાળજીપૂર્વક એવાં અમુક પ્રસંગોને ચૂંટીને પસંદ કરીએ છીએ કે જે આપણી તે વ્યક્તિ વિષેની છાપને ટેકો પૂરો પાડે. જયારે જયારે પણ તેમનું વર્તન આપણા તેમનાં વિષેના મતને વધુ મજબુત બનાવે, ત્યારે તે આપણને એક આનંદ આપતું હોય છે, અને જો તેમ ન થતું હોય તો તે આપણને એક દુઃખ આપે છે. તેઓ આપણી સાથે કેવા બની રહે છે વિરુદ્ધ તેઓ ખરેખર કેવા છે આ બે બાબતો વિષે આપણી અંદર એક સતત યુદ્ધ ચાલતું રહેતું હોય છે. આપણી માન્યતા અને સત્ય વચ્ચેનું અંતર જેટલું મોટું, તેટલી જ વધારે પીડા. આ આંતરિક કલહને મીટાવવા માટે આપણે સતત એવાં પ્રસંગો ઉપર ધ્યાન આપ્યા કરીએ છીએ કે જે તેમનાં વિષેના આપણા પોતાનાં મતને પોષ્યા કરે. પરંતુ, કારણ કે આપણા પોતાનાં મત જ ખરા નથી હોતા, એટલાં માટે જ આપણે સતત ખુશી અને પીડા, આનંદ અને દુઃખની વચ્ચે આમથી તેમ ફંગોળાયા કરીએ છીએ. અને આપણા મત શા માટે ખરા નથી હોતા, તમે કદાચ પૂછી શકો છો? વારુ, કારણકે મોટાભાગે આપણા મત કોઈ પણ પ્રકારની નક્કર વાસ્તવિકતા કરતાં આપણી પોતાની જ માન્યતા ઉપર વધારે આધારિત હોય છે. ચાલો હું તમારી સાથે ખરું ધ્યાન કરવાની રીત જે છે તેને તમારા માટે વધુ સરળ બનાવું. તે આ મુજબ છે:

કલ્પના કરો કે તમે એક ઓરડામાં બીજી ત્રણ વ્યક્તિઓ સાથે છો – એક વ્યક્તિ તમારી ખાસ મિત્ર છે, એક તમારી ખરાબમાં ખરાબ દુશ્મન અને ત્રીજી વ્યક્તિ કોઈ અજાણી વ્યક્તિ છે (છેલ્લાં ૨૪ કલાકમાં તમે જોયેલા કોઈ એક અજાણ્યા ચહેરાને આ ધ્યાન કરવા માટે મનમાં યાદ કરી લો). તમારા મિત્ર સામે ધારીને જુઓ, ત્યાર બાદ તમારા દુશ્મન સામે અને ત્યારબાદ આ અજાણી વ્યક્તિ સામે જુઓ. તમારા મિત્ર માટે વિચારતા જ તમારી અંદર હકારાત્મક લાગણીઓ ઉભરાશે જયારે તમારા દુશ્મનની સામે જોતા તમારી અંદર નકારાત્મક લાગણીઓ ઘોળવા માંડશે. અજાણી વ્યક્તિને યાદ કરતી વખતે તમારી અંદર ન તો હકારાત્મક લાગણી જન્મશે કે ન તો નકારાત્મક લાગણી. આ ત્રણેય ઉપર વારાફરતી ચિંતન કરો અને આવું દસ મિનીટ સુધી કરો.

હવે, તમારા મિત્ર ઉપર ધ્યાન કરો અને તમારી અંદર જે કઈ પણ લાગણી ઉઠે છે તેને ચકાશો. તમારી જાતને પૂછો હું શા માટે આ વ્યક્તિ માટે આવી લાગણી અનુભવું છું? તમારું મન તમારી લાગણીને ઉચિત સિદ્ધ કરવા માટે અનેક જવાબો લઇને તમારી સામે હાજર થશે. તમને કદાચ એ યાદ આવશે જયારે તેને તમને મદદ કરી હોય, પ્રેરણા આપી હોય, ટેકો આપ્યો હોય વિગેરે. અને એવી ક્ષણોને પણ યાદ કરો જયારે તમારી તમારા મિત્ર સાથે દલીલ થઇ ગયી હોય, કે જયારે તેને તમારો વિરોધ કર્યો હોય કે પછી તમારી સાથે ન ઉભા રહ્યા હોય.

આ જ કલ્પના તમારા દુશ્મન માટે કે પછી કોઈ પણ વ્યક્તિ જે તમને ન ગમતી હોય તેમનાં માટે કરો. તમારી જાતને પ્રશ્ન પૂછો કે આ વ્યક્તિમાં એવું શું છે જે મને નથી ગમતું? ફરી એક વાર, તમે આનંદદાયક કે પીડાદાયક પ્રસંગોને યાદ કરશો. દાખલા તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ કે જે આજે તમને નથી ગમતી તે થોડા વર્ષો પહેલાં તમારી ભાગીદાર હતી. માટે તમારી પાસે મીઠી અને ખાટી બન્ને યાદો હશે. હવે પેલી અજાણી વ્યક્તિનો વિચાર કરો અને તમારી જાતને સવાલ પૂછો, હું આ વ્યક્તિ માટે તટસ્થતા કેમ અનુભવું છું?

તમે જો આ ધ્યાન પ્રામાણિકપણે ફક્ત પંદર મિનીટ સુધી કરશો, તો તમને બે મહત્વનાં સત્યોનું જ્ઞાન થશે:

૧. તમે જો તમારી લાગણીઓ પ્રત્યે સભાન બનશો તો તેનાં ઉપર કાબુ આપોઆપ મેળવી શકો છો. આ ધ્યાનમાં, તમે જાગૃતપણે તમારા મિત્ર અને દુશ્મન વિષે વિચાર કરીને તમારી અંદર નકારાત્મક અને હકારાત્મક લાગણીઓને ઉત્તેજિત કરો છો, ત્યારે તમે એ અનુભવશો કે તમારી લાગણીઓ તમારા ઉપર હાવી થઇ શકતી નથી. જાણે કે તે કોઈ વાસ્તવિક હકીકત જ ન હોય.

૨. લોકો કઈ સંપૂર્ણત: સારા કે ખરાબ નથી હોતા. અમુક સમય એવાં હોવાનાં જ કે જેમાં તમારી મિત્ર વ્યક્તિએ તમારી સાથે મિત્રતાભર્યું વર્તન કર્યું ન હોય, અને દુશ્મન છે તે માયાળુ વર્તન કરી ગયું હોય. તો પછી, શા માટે તમારું મન એક બાજુના દ્રષ્ટિકોણ પ્રત્યે વધારે ઝુકેલું રહે છે? તમને એ સમજાશે કે તમારો પોતાનો એ વ્યક્તિ વિષેનો મત, એ તેમણે ખરેખર તમારી સાથે શું વર્તન કર્યું છે તેનાં કરતાં તમે પોતે ખરેખર તેમનાં વિષે શું યાદ કરવા માંગો છો તેનાં ઉપર વધારે આધારિત છે. અને અજાણી વ્યક્તિ માટે જે તટસ્થતાનો અનુભવ થાય છે તેનાં કારણોમાંનું એક કારણ એ છે કે તમારી પાસે તેનાં વિષે કોઈ સારી કે ખરાબ યાદ છે જ નહિ. તેમણે તમને કોઈ મદદ નથી કરી કે કોઈ તકલીફ પણ નથી આપી હોતી.

લાગણીઓનું મૂળભૂત સ્રોત હોય છે વાસ્તવિકતા વિષેના આપણા પોતાનાં ખ્યાલો (અને આપણા પોતાનાં અર્થઘટનો) અને નહિ કે ખરી વાસ્તવિકતા. જો તમે તમારી લાગણીઓની માન્યતાઓને, જેવી રીતે આ ધ્યાનમાં દર્શાવ્યું છે તે મુજબ, જાગૃતતાપૂર્વક સવાલ કરવાનું પસંદ કરશો તો, એક શાંતિની ચાદર તમને વીંટળાઈ જશે. તમને એ સમજાશે કે આપણે ખરેખર જે વારંવાર કરતાં હોઈએ છીએ તેમ લોકોને કોઈ લેબલ ચોક્કસાઈ પૂર્વક લગાડી શકાતું નથી. અને, વધુમાં, આપણું વર્ગીકરણ એ કઈ હંમેશાં સંપૂર્ણપણે ન્યાયસંગત કે નિષ્પક્ષ નથી હોતું. આ સમજણ સાથે, તમે તમારા સ્વભાવમાં એક ગહન સ્વસ્થતાનો અનુભવ કરશો. અને, સ્વભાવમાંની ગહન સ્વસ્થતા એ આંતરિક શાંતિ તરફનું પ્રથમ નિર્ણાયક પગલું છે. અને આ જ બોધનું બીજું નામ છે, જો તમે મને પૂછો તો.

એન્થોની ડી’ મેલોની One Minute Wisdomમાં, એક શિષ્યે પોતાનાં ગુરુને પૂછ્યું બોધ (જ્ઞાનોદય) શું છે. ગુરુએ જવાબ આપ્યો:
લોકહિતના ભાવથી યુક્ત રહેવું અને નિષ્પક્ષ રહેવું. કોઈ પણ માર્ગ કે પ્રવાહના બંધનથી મુક્ત થઇને આગળ વધવું. વસ્તુઓ જેમની છે તેમ સ્વીકારવી. ભૂતકાળ માટે કોઈ પશ્ચાતાપ ન રાખવો. ભવિષ્ય માટે કોઈ આતુરતા ન રાખવી. જયારે ધક્કો વાગે ત્યારે આગળ જ વધવું. જ્યાં ખેંચીને લઇ જવામાં આવે ત્યાં આવવું. એક શક્તિશાળી આંધીની જેમ રહેવું. જાણે કે હવામાં રહેતું પીછું, જાણે કે પાણીમાં તરતું ઘાસ. જાણે કે શાંતિથી દળતું ઘંટીનું પડ, દરેક સર્જનને સમાનતાથી પ્રેમ કરવો કારણ કે સ્વર્ગ અને નર્ક બધા માટે સરખા હોય છે – આ છે જ્ઞાનોદયનું પરિણામ. 
તમારી જાત સાથે રહેવું એ દિવ્યતાના સંસર્ગમાં રહેવા જેવું છે. અને ત્યારે હકારાત્મક અને નકારાત્મક લાગણીઓ તો ફક્ત ઝાકળબિંદુઓ જેવી બનીને રહી જાય છે કે જે જાગૃતતાનો સૂર્યોદય થતાં જ ગાયબ થઇ જાય છે.

શાંતિ.
સ્વામી

P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.


Share