Saturday, 27 December 2014

૨૦૧૪ - એક ઝાંખી

દરેક ક્ષણ પસાર થઇ જ જતી હોય છે, દરેક ઋતુઓ પસાર થઇ જતી હોય છે અને બીજી આવતી હોય છે. આ સમયનું સત્ય છે.
બીજું એક વર્ષ પસાર થઇ ગયું, ૫૨ અઠવાડિયા કે ૩૬૫ દિવસો કે ૮૭૬૦ કલાકો કે પછી ૫,૨૫,૬૦૦ મીનીટો. તમારે જે રીતે ગણતરી કરવી હોય તે રીતે, આ એક ઘણો મોટો સમય હતો જે જતો રહ્યો. એ સમય, કે જે ક્યારેય પાછો નહિ આવે. થોડા દિવસ પહેલાં, અમુક લોકોએ નુતન વર્ષ માટેનો વિડીઓ સંદેશ રેકોર્ડ કરવાની મને વિનંતિ કરી. મેં થોડી ક્ષણો માટે તેનાં ઉપર વિચાર કર્યો અને મેં નક્કી કર્યું કે આ વખતે એવું કશું નથી કરવું, મને નથી લાગતું કે મારી પાસે કશું પણ નવું કહેવા જેવું કઈ હોય. શું કહું તમને? કે આપણે આપણા ગુસ્સાને કે નકારાત્મકતાને ત્યાગી દેવી જોઈએ, કે પછી આપણે હંમેશા ખંતીલા બનવું જોઈએ, કે પછી, આપણે દયાવાન બનવું જોઈએ? કે પછી મારે તમને એમ કહેવું જોઈએ કે તમારું સત્ય તમે જાતે શોધી કાઢો? તમને આ બધી અને બીજી અનેક વાતોની પહેલેથી જ ખબર છે.

આપણે બધા આપણા જીવનમાં ધ્યેય નક્કી કરીએ છીએ અને આપણામાંના મોટાભાગનાં લોકો આપણી પોતાની ઈચ્છા અને ધ્યેયપ્રાપ્તિ પ્રત્યે પ્રયત્નશીલ પણ રહેતા હોય છે. મેં એવું અનુભવ્યું છે જ્યાં સુધી સામે વાળાને પોતાને તેમ કરવાની ઈચ્છા ન હોય ત્યાં સુધી તમે કોઈને પણ એ ફરજ નથી પાડી શકતા કે તે તમને સાંભળે કે પછી તે તમારો દ્રષ્ટિકોણ સમજે. તમારી આજુબાજુનાં લોકો તેમની પોતાની અનુકુળતા મુજબ જ તમારી પાસે આવશે, તમારી આસપાસ ટહેલશે, કે તમારી સામે ટકરાશે કે પછી તમારી આગળથી ઉભા થઇને ચાલતાં પણ થઇ જશે. બહુ ઓછા એવાં લોકો હોય છે કે જેમને ખરેખર તમારી પડી હોય છે. જો આપણે અન્ય વ્યક્તિને બદલાવાનો જે સંઘર્ષ છે તેમાંથી આપણે જાતને આઝાદ કરી દઈએ તો આપણા જીવનનાં નેવું ટકા પ્રશ્નોનો તુરંત જ અંત આવી જશે.

સામે વાળાને બદલાવવું અમુક સમયે જરૂરી હોય છે, લોકો મને એવું કહેતાં હોય છે. સહમત છું. કારણકે નહિતર જો કદાચ તે તમને કે તમારા માટે જે અગત્યનું હોય તેને નુકશાન પહોંચાડે તો, તેઓ કહેતાં હોય છે. તો ત્યાંથી ઉઠીને ચાલ્યા જાવ, એ મારો જવાબ છે. અને, જો તમે ત્યાંથી ઉઠીને ચાલી ન જઈ શકો તેમ હો તો? તો તેનો અસ્વીકાર કરો. અને, જો તમે તેનો અસ્વીકાર પણ ન કરી શકો તેમ હો તો? અવગણો. પરંતુ જો અવગણી પણ ન શકો તો? સ્વીકારો. અને, જો તમે સ્વીકારી પણ ન શકો તો? તો કરો સહન. જો આપણે આપણી જાતને તેમાંથી દુર ન લઇ જઈ શકતા હોય, અસ્વીકાર, અવગણના, કે સ્વીકાર પણ જો ન કરી શકતા હોય તો પછી આપણે આપણી જાત માટે સહન કર્યા સિવાયનો કોઈ વિકલ્પ છોડતા જ નથી. અને, શું સહનતાને ટાળી શકાય એવો કોઈ માર્ગ છે ખરો? હા; તમારો આનંદનો જે ખરો સ્વભાવ છે તેનાં ઉપર ધ્યાન કરો. તમારું અસ્તિત્વ સાશ્વત અને અનંત છે, કોઈ તમને કેવી રીતે રાખે તેનાં કરતાં પણ તે પરે છે. અને આ વાતનો ફક્ત અનુભવ થઇ શકે, સમજી ન શકાય.

તો આ છે મારો નુતન વર્ષનો સંદેશ: આપણે આપણા દુઃખથી ઉપર ઉઠી શકીએ છીએ. અને તેમ કરવા માટે, આપણે આપણી જે પસંદગીઓ કરીએ છીએ તેની જવાબદારી લેવી જોઈએ. આપણા માટે જે મહત્વનું હોય તેની કાળજી આપણે જાતે જ લેવાની છે. સામે વાળી વ્યક્તિ આપણી કદર કરે, આપણને સમજે કે આપણા માટે મહત્વના વિચારો જે છે તેને ટેકો આપે તેવી અપેક્ષા આપણે ન રાખી શકીએ (વાસ્તવમાં આપણે રાખવી પણ ન જોઈએ). છેલ્લાં ત્રણ વર્ષોમાં મેં અસંખ્ય ઈ-મેઈલ વાંચ્યા છે અને તેનાં જવાબો આપ્યા છે, તેનાં વિશ્લેષણ પછી આ એક ખુબ જ મહત્વનો પાઠ હું શીખ્યો છું. આજે, મારી પાસે તમારા માટે કહેવાની કોઈ વાર્તા કે કોઈ રમુજ નથી. એનાં બદલે આજે હું તમારી પાસે થોડી મહત્વની એવી યોજનાઓની પ્રગતી વિષે વાત કરીશ અને અમુક ચોક્કસ લોકો પ્રત્યે મારી કૃતજ્ઞતા વ્યકત કરવા ઈચ્છું છું. આપણે ઈ-મેઈલના વિષય ઉપર છીએ તો ચાલો ત્યાંથી શરુ કરીએ.

છેલ્લાં ત્રણ વર્ષમાં, ૪૦૦૦ થી પણ વધુ કલાકોનો સમય ફક્ત ઈ-મેઈલને આપ્યો છે, મેં ૯૦,૦૦૦ થી વધુ ઈ-મેઈલ વાંચ્યા છે અને ૪૦,૦૦૦ થી વધુના જવાબ આપ્યા છે. મોટાભાગે, આ બાબત અનિયંત્રિત બની ગઈ છે. મેં ઘણી પદ્ધતિઓ અજમાવી જોઈ, જેવીકે, જવાબ આપવામાં થોડું મોડું કરવું, ઓટો-રીપ્લાય મુકવો, અમુક ઈ-મેઈલને વર્ગીકૃત કરવા, કે પછી એક ફોર્મ બનાવીને ઈ-મેઈલની લંબાઈને નિયંત્રિત કરવી વિગેરે, પણ કશું જ ખરેખર કામ ન આવ્યું. મને તમારા ઈ-મેઈલનો જવાબ આપવો ગમશે, પરંતુ દિવસમાં એટલાં પૂરતા કલાકો જ નથી કે હું તે તમામ ઈ-મેઈલને વાંચી પણ શકું.

માટે ૧લી જાન્યુઆરી ૨૦૧૫થી, હું હાલનું મારું ઈ-મેઈલ એકાઉન્ટ છે તે નહિ જોઉં કે પછી હું એકલો પણ નહિ જોઉં. મારી સાથે સંપર્ક કરવાનાં બે રસ્તા છે: અહી આ ફોર્મ ભરો. કાં તો પછી તમને જે પોસ્ટ દર અઠવાડિયે તમારા ઈ-મેઈલના ઈનબોક્સમાં મળતી હોય તેનો જવાબ આપો. પરંતુ એક ખાસ નોંધ લેશો કે તમારા ઈ-મેઈલ ૨-૩ અન્ય સ્વયંસેવકો દ્વારા પણ વાંચવામાં આવશે કે જેઓ મને આ કામમાં હવે પછી મદદ કરવાનાં છે. માટે, મહેરબાની કરીને કશું ખાનગી ન લખશો. જો તમારા ઈ-મેઈલમાં કોઈ એવો સવાલ હશે કે જે બીજા અનેક લોકોને મદદરૂપ થઇ શકે તેમ હોય તો હું તેને મારા બ્લોગમાં વણી લેવાનો મારો ઉત્તમ પ્રયત્ન કરીશ. જો તમારે કોઈ અંગત સવાલ હોય, તો તમે મને આશ્રમમાં આવીને મળી શકો છો.

મેં ૨૦૧૪ની શરૂઆતમાં કહ્યું હતું કે મારા આ વર્ષે ત્રણ પુસ્તકો આવશે. છેલ્લાં મહીને મેં મારું સંસ્મરણ પુસ્તક રજુ કર્યું છે કે જે ફક્ત ભારતવર્ષમાં જ વાંચકો માટે ઉપલબ્ધ છે અને સ્વાસ્થ્ય ઉપરનું Wellness Sense જે દુનિયાભરમાં એક ઈ-બુક તરીકે ઉપલબ્ધ છે. મારે ડીપ્રેશન ઉપરનું મારું ત્રીજું પુસ્તક જે છે તેનાં ઉપર કામ કરવાનું અને તેને છપાવવાનું કામ કરવું હતું, પરંતુ ભારત બહાર, અનેક વાંચકો સંસ્મરણ પુસ્તક વિષે પૂછતાં હોય છે. માટે મેં મારા ત્રીજા પુસ્તક તરીકે મારા સંસ્મરણ પુસ્તકની પ્રત દુનિયાભરમાં ઉપલબ્ધ કરવા માટે તૈયારી કરી છે અને હવે તે ઈ-બુક તરીકે amazon.com ઉપર (અહી) ઉપલબ્ધ છે. જો તમારી પાસે Kindle app ન હોય તો તમે તેને મફત ડાઉનલોડ કરી શકો છો અને આ પુસ્તકને તમારા લેપટોપ, ટેબ્લેટ કે પછી સ્માર્ટફોન ઉપર વાંચી શકો છો.

મારા સંસ્મરણ પુસ્તકના પ્રચાર માટે જેમને પણ મને મદદ કરી છે તે બધાનો ખુબ ખુબ આભાર. તમારામાંના કેટલાંય તો એવાં છે કે જેમણે પોતાનાં ફેસબુકનાં કવર પેજમાં આ પુસ્તકનો ફોટો રાખ્યો છે, મને એવું જણાવવામાં આવ્યું હતું. આ ખરેખર મારા હૃદયને સ્પર્શી ગયું છે. (હવે, આ પુસ્કત બહાર પડી ગયું છે, માટે તમે તે કવર પેજ પરથી લઇ શકો છો.) હું એ તમામ લોકોનો પણ આભાર માનવા માંગું છું કે જેઓએ ફક્ત આ પુસ્તક વાંચવા માટેનો સમય નીકાળ્યો છે એટલું જ નહિ પરંતુ Flipkart કે Amazon ઉપર તેનાં વિષે પોતાનો મત પણ લખ્યો છે. ઘણાંએ પોતાનો મત સીધો મને જ લખીને જણાવ્યો છે, હું તેમનો પણ આભારી છું. મહેરબાની કરીને એ નોંધ લેશો કે તમે મને તમારો મત લખીને જણાવ્યો છે તેની હું કદર કરું છું, તેમ છતાં પણ તેનાંથી તે અન્ય કોઈને મદદરૂપ નહિ થઇ શકે. માટે જો તમને વાંધો ન હોય તો મહેરબાની કરીને તમારો મત Amazon કે Flipkart કે પછી તે બન્ને વેબસાઈટ ઉપર પ્રકાશિત કરી શકો છો. વિશાળ સંખ્યામાં લોકો વાંચકોના મતને આધારે પુસ્તક ખરીદતા હોય છે. જે લોકોએ પોતાનો મત ઓનલાઈન પ્રકાશિત કર્યો છે તેમનો હૃદયપૂર્વક ખુબ ખુબ આભાર. ૫-સ્ટાર, ૪-સ્ટાર કે ૧-સ્ટાર તેનાંથી કોઈ ફરક નથી પડતો. જયારે તમે તમારો મત ઓનલાઈન પ્રકાશિત કરો છો ત્યારે તે મને મદદરૂપ થાય છે, બીજાને મદદરૂપ થાય છે અને તેનાંથી આપણો હેતુ સરે છે.

૨૦૧૪માં, મેં ભારત અને વિદેશમાં ખુબ જ સઘન યાત્રા કરી. ૧૮૦ કલાકોથી વધુ હું બોલ્યો છું, આશ્રમ સહીત ૭૦થી વધુ પ્રવચનો ભારત, અમેરિકા, કેનેડા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને સિંગાપોરમાં આપ્યા છે. વધુમાં ૩૦૦૦ કલાકોથી વધુ સમય ખાનગી મુલાકાત માટે ૧૦૦૦થી વધુ લોકોને આપ્યો છે. ૨૫૦ થી વધારે કલાકોનો સમય મેં રસ્તા ઉપર, ૧૫૦ કલાકથી વધુ સમય એરપોર્ટ ઉપર, અને ૧૦૦ કલાક જેટલો સમય વિમાનમાં પસાર કર્યો છે. આ બધું થકવી નાંખે એવું હતું તેમ છતાં મને જેને સતત ચાલતો રાખ્યો છે તે છે અસીમ પ્રેમ કે જે મને હું જ્યાં પણ ગયો ત્યાંથી મળ્યો છે. અનેક લોકોની અસંખ્ય મદદ વિના અને ઘણાં યજમાનો અને બીજા લોકોની મદદ વગર આમાંનું કશું જ શક્ય ન થયું હોત. જે લોકોએ થાક્યા વગર અને નિ:સ્વાર્થ ભાવે આ વર્ષને સફળ વર્ષ બનાવવા માટે જે પણ મહેનત કરી છે; કે પછી હું જેનો વિચાર પણ કરી શકું તે પહેલાં તે તમામ નાની-નાની વિગતોની કાળજી રાખી છે તે દરેક લોકોનો હું ખુબ-ખુબ આભારી છું.

તમને બધાને આ બદલામાં શું આપી શકાય તે વિચારવાનું મેં બંધ કરી દીધું છે; કારણકે તમે મારા માટે જે કર્યું છે તેનું કોઈ પણ રીતે વળતર ચૂકવી શકાય તેમ નથી. મારા બ્લોગનું અન્ય ભાષામાં ભાષાંતર કરતી ટીમ, દર અઠવાડિયે મારા વિડીઓ પ્રકાશિત કરતી ટીમ, સોશિયલ મીડિયા ઉપર દરેક બાબતનાં સમાચાર આપતી ટીમ, જે મારા વાક્યો ઉપર સુંદર મજાના પોસ્ટર બનાવે છે તે ટીમ, તે લોકો કે જે હંમેશાં મારી હસ્તલિખિત પ્રતને વાંચવા માટે પોતે ઉપલબ્ધ રહ્યા હતાં, તે તમામ પ્રત્યે મારી કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા માટે મારી પાસે પૂરતા શબ્દો નથી.

૨૦૧૫માં, મારે મોટાભાગનો સમય મારા પુસ્તકો (ચક્રો પર ધ્યાન વિશેની અધિસુચના ઉપર અને અમુક કાલ્પનિક સાહિત્ય ઉપર) કે જે મેં ગયા વર્ષે લખ્યા છે તેનાં ઉપર કામ કરવામાં વિતાવવાનું આયોજન છે. તમને આવતાં વર્ષે મારા તરફથી એક કાલ્પનિક સાહિત્ય અને એક અધિસુચનાઓ ઉપરનું પુસ્તક મળશે. હું બિલકુલ બહુ પ્રવાસ નથી કરવા માંગતો અને આશ્રમમાં મુલાકાત માટે મારી ઉપલબ્ધીનું સમય પત્રક બ્લોગ ઉપર મુકતો રહીશ. આ દરમ્યાન હું દર અઠવાડિયે લેખ લખતો રહીશ.

તમને ખુબ ખુબ શુભેચ્છાઓ અને પુન: તમારો ખુબ ખુબ આભાર. તમારી દયાને કુદરત અનેકગણી કરીને તમને તેનું પ્રતિદાન આપશે. અને હંમેશાં આપતી હોય છે.

શાંતિ.
સ્વામી

P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

(અગત્યની નોંધ: ગુજરાત રાજ્યમાંથી નિયમિતપણે જે લોકો આ ગુજરાતી બ્લોગ કે અંગ્રેજી બ્લોગ વાંચી રહ્યા હોય તે મને bharatsinhjhala@gmail.com પર ઈ-મેઈલ દ્વારા સંપર્ક કરશે તો હું તેમનો આભારી રહીશ. સંપર્કનો હેતુ ફક્ત એ છે કે ગુજરાત રાજ્ય સ્થિત વાંચકોને મળી શકાય અને સ્વામીજીના વિચારો હજુ વધુ ને વધુ લોકો સુધી પહોંચાડવા માટે જરૂરી એવી કોઈ પ્રવૃત્તિનો વિચાર ભેગા મળીને કરી શકાય. આભાર.- ભરતસિંહ ઝાલા



Saturday, 20 December 2014

સમાનુભૂતિનું બીજ

તેઓ જ્યાં છે ત્યાં રહીને તમે તેઓ તેવાં કેમ છે તે સમજો. જયારે સામે વાળાની વાતને ફક્ત સમાનુભૂતિથી સમજી શકાય તેમ હોય ત્યારે પોતાની વાતને ભારપૂર્વક રજુ ન કરો. તે બન્ને વચ્ચેનો ફરક સમજો.
થોડા અઠવાડિયા પહેલાં મેં સમાનુભૂતિ ઉપર એક લેખ લખ્યો હતો અને તેને મેં સૌથી મોટા આધ્યાત્મિક ગુણોમાંનો એક કહ્યો હતો. એજ લેખમાં મેં કહ્યું હતું કે હું સમાનુભૂતિનાં બીજ, ઉપર ભવિષ્યમાં લખીશ અને જણાવીશ કે આ સૌથી મોટા આધ્યાત્મિક ગુણને કેવી રીતે ખીલવી શકાય. સમાનુભૂતિ કે દયા એ પ્રેમની જનની છે કારણકે સંવેદના દ્વારા જ આપણે સામેની વ્યક્તિને જાણી શકીએ છીએ, અને એનાં દ્વારા જ આપણે તેમનાં વિશ્વને તેમની નજરે નિહાળી શકીએ છીએ. જો કે પ્રેમ અને આસક્તિમાં પણ કાળજી અને પોતાપણાની લાગણી તો જરૂરથી હોય છે, પરંતુ તેમ છતાં તે એક સમાન વાત નથી. પ્રેમ એ દુનિયાને સામેવાળાની આંખે જોવાની વાત છે જયારે આસક્તિમાં સામેવાળાને તમારા ચશ્માંથી દુનિયા બતાવવાની વાત છે. અને, સમાનુભૂતિ વિના પ્રેમ શક્ય નથી કારણકે જ્યાં સુધી આપણે તે કેવા છે તે નથી સમજી શકતા ત્યાં સુધી આપણે તેમને આપણા હૃદય અને આત્માથી પ્રેમ પણ નથી કરી શકતા.

સમાનુભૂતિની લાગણીને બૌદ્ધ ધર્મની કહેવતમાં ખુબ જ સુંદર રીતે સારગર્ભિત કરવામાં આવી છે: “ફક્ત કરો નહિ. ત્યાં તેમની સાથે ઉભા રહો.” આપણા આપણી વિચાર પ્રણાલી માટેની આસક્તિના મુળિયા એટલાં ઊંડા ઉતરી ગયા હોય છે કે આપણને મોટાભાગે સામે વાળી વ્યક્તિને સલાહ આપવાનું મન થઇ આવે છે કે પછી તેઓ આપણા મતને સમજે એવું મન થઇ આવે છે. પરંતુ જયારે સમાનુભૂતિની વાત આવે ત્યારે, તમે તેમનાં પોતાનાં વિશ્વને તેઓ પોતે જ્યાંથી જોઈ રહ્યા છે ત્યાંથી નિહાળો છો. કોઈ પણ પ્રકારનાં પૃથ્થકરણ કર્યા વિના કે તેનાં વિષે નિર્ણાયક બન્યા વિના. આજે, હું તમને સંવેદનશીલ ચારિત્ર્ય ઘડતર માટે સૌથી જરૂરી એવાં ગુણ વિષે વાત કરીશ. પરંતુ તે પહેલાં, ચાલો હું તમને આર. એમ. સ્મિથ (૧૮૧૯ – ૧૮૭૦) દ્વારા સૌ પ્રથમ કહેવાયેલી વાર્તા કહ્યું:

એક દિવસે એક યુવાન વિદ્યાર્થી એક પ્રાધ્યાપક કે જે પોતાનાં દયાળુ સ્વભાવ માટે જાણીતા હતાં તેમની સાથે ચાલી રહ્યો હતો. રસ્તામાં તેઓએ એક કોટ અને એક જૂના પગરખાની જોડ પડેલા જોયા. જે બાજુનાં ખેતરમાં કામ કરી રહેલાં એક ગરીબ માણસના હતાં. તેનું દિવસનું કામ બસ હવે પૂરું થવા જ આવ્યું હતું.

પેલાં વિદ્યાર્થીએ પોતાનાં પ્રાધ્યાપકને કહ્યું કે “ચાલો થોડી મસ્તી કરીએ: આપણે તેનાં પગરખા સંતાડી દઈએ અને આપણે બાજુમાં આવેલી ઝાડીમાં સંતાઈને જોઈએ. જયારે પેલો મજુર પોતાનાં પગરખા નહિ ખોળી શકે ત્યારે એની મૂંઝવણ જોઇને આપણને મજા આવશે.”

“મને નથી લાગતું કે આપણે કોઈની મજાના ભોગે આપણી મજા માણવી જોઈએ,” પ્રાધ્યાપકે જવાબ આપતાં કહ્યું. “એનાં પગરખા સંતાડી દેવા કરતાં તો ચાલ આપણે તેનાં બન્ને જોડામાં એક એક સિક્કો મુકીએ અને પછી સંતાઈને જોઈએ કે તેનાં ઉપર તેની શી અસર થાય છે.”

પેલાં વિદ્યાર્થીએ તેમ કર્યું અને તેઓ બાજુની ઝાડી પાછળ સંતાઈને જોવા લાગ્યા. પેલો ગરીબ માણસ તરત પોતાનું કામ પૂરું કર્યા પછી પોતાનો સામાન જ્યાં પડ્યો હતો ત્યાં આવ્યો. પોતાનો કોટ પહેર્યા બાદ જયારે તે પોતાનું પગરખું પહેરી રહ્યો હતો ત્યારે તેને પગમાં કઈક સખત વસ્તુ અડ્યાનો અનુભવ થયો, માટે તેને પગમાંથી જોડું બહાર કાઢીને તપાસ્યું.

જયારે તેને અંદરથી એક સિક્કો મળતા પોતે અચરજ પામતાં ત્યાં જ થંભી ગયો. તે સિક્કા તરફ તાકી તાકી ને જોવા લાગ્યો, તેને બીજી બાજુ ફેરવીને ફરી-ફરીને ચકાસવા લાગ્યો. તેને આજુબાજુ ચારે દિશામાં પણ જોયું પરંતુ કોઈ જોવા ન મળ્યું.

સિક્કો પોતાનાં ખિસ્સામાં મૂકી ને જયારે બીજું પગરખું પહેરવાની તૈયારી કરે છે ત્યારે તેને તેમાંથી બીજો સિક્કો મળે છે. એકદમ ગળગળો થઇને તે પોતાનાં ઘૂંટણીયે પડી જાય છે, અને આકાશ તરફ જોઈને આભાર વ્યક્ત કરે છે જેમાં તે પોતાની માંદી અને અસક્ત પત્ની તેનાં ભૂખ્યા બાળકો વિષે બોલે છે, અને કોઈ અજાણ્યા હાથથી મળેલી મદદ વડે હવે તે પોતે તેમનું પેટ ભરી શકશે એમ કહે છે.

“હવે,” પ્રાધ્યાપકે કહ્યું, “કહે જોઈએ તે જે વિચારી હતી તે યુક્તિના બદલે તને આ જોઇને વધારે આનંદ ન આવ્યો?”
“તમારો ખુબ ખુબ આભાર, સાહેબ,” વિદ્યાર્થીએ કહ્યું. “આજે, હું સમજ્યો કે ‘મેળવવા કરતાં આપવામાં વધારે આનંદ છે.’ તેનો ખરો અર્થ શું થાય.”

જો તમે આ દંતકથા ઉપર વિચાર કરશો, તો તમને જણાશે કે તમે તો જ આપી શકો જયારે તમારામાં અમુક હદ સુધીની સંવેદનશીલતા હોય. અને, સંવેદના, મારી દ્રષ્ટીએ સમાનુભૂતિનું બીજ છે. તમે કોઈને દુઃખ આપી શકો કે આનંદ આપી શકો તેનો આધાર તમે કોઈનાં અસ્તિત્વ પ્રત્યે, કોઈની જરૂરિયાત પ્રત્યે કેટલાં સંવેદનશીલ છો તેનાં ઉપર છે. મોટા ભાગે, આપણે આપણા જીવનમાં કોઈની હાજરીને ખુબ જ હળવાશથી લેતાં હોઈએ છીએ. આપણે મજાક કરીએ, મસ્તી કરીએ, સાથે હસીએ, આ બધું બરાબર છે, પરંતુ જયારે આપણે તે અસંવેદનશીલપણે કરીએ ત્યારે આપણે ફક્ત સામે વાળાને જ દુઃખ નથી પહોંચાડતા પરંતુ આપણા પોતાનાં અસ્તિત્વને પણ દુઃખ પહોંચાડીએ છીએ. જયારે આપણે અસંવેદનશીલ બનવાનું પસંદ કરીએ છીએ ત્યારે આપણા આધ્યાત્મિક અસ્તિત્વને ફટકો પડે છે.

તમે જેટલાં વધુ આધ્યાત્મિક તેટલાં વધુ તમે સંવેદનશીલ. નિ:શંકપણે અસંવેદનશીલ લોકો તે રીતે ઘણી બધી વાર રહેતા હોય છે પરંતુ તેનો અર્થ તે તમારાથી વધારે શાંતિનો અનુભવ કરે છે તેવો બિલકુલ નથી. જે સંવેદનશીલ લોકો છે તે આધ્યાત્મિકતાની સીડી ખુબ જ ઝડપથી ચડે છે અને પોતાનાં વિશ્વમાં આનંદનો અનુભવ કરતાં શીખે છે. સાથે સાથે તેઓ અન્ય લોકો માટે એક તાકાતનો સ્રોત પણ બને છે. પોતાનાં વ્યક્તિગત અસ્તિત્વથી પરે જઈને તેમજ તેનાંથી ઉપર ઉઠીને તેઓ એ શોધી કાઢે છે કે આપણામાંના દરેકજણની અંદર અસામાન્ય એવી ક્ષમતા એક સરખી રહેલી છે, છતાં તે જુદા જુદા ક્ષેત્રમાં રહેલી છે. મહાન સંતો, પયગંબરો અને મસીહાઓનું જીવન તપાસીએ તો તેમાં આપણે એક ગુણને સહજ જોઈ શકીએ છીએ: કે તેઓ પોતાની આજુબાજુ રહેલાં લોકોની જરૂરિયાતો પ્રત્યે અતિ સંવેદનશીલ હોય છે. આ તેમની સંવેદનશીલતા હોય છે કે જેનાં દ્વારા તેઓ દયાવાન રહી શકતા હોય છે, અને એ તેમની દયાશીલતા હોય છે કે જેનાં દ્વારા તેમને આ દુનિયા ઉપર એક મોટી અને હકારાત્મક અસર કરી હોય છે અને કરતાં રહેતા હોય છે.

સમાનુભૂતિ, પ્રેમ, દયા અને દાન સંવેદનશીલ વ્યક્તિમાં કુદરતીપણે આવે છે. આપણી દુનિયાને આવા લોકોની જરૂર છે. અને સંવેદનશીલતાને કેમ કેળવવી, તમે કદાચ પૂછશો? જાગૃત બનો, તમારા શબ્દો પ્રત્યે, તમારા કર્મો પ્રત્યે, તમારા વિચારો પ્રત્યે ધ્યાન આપો. બીજા પ્રત્યે ધ્યાન આપો. જયારે તમે અન્ય લોકોનું કોઈ પણ પ્રકારના નિર્ણાયક બન્યા વગર અવલોકન કરશો તો તમે તેમની જગ્યાએ તે જેવા છે તેવાં તે શા માટે છે તે વાતની પણ કદર કરતાં થઇ જશો.

સંવેદનશીલતા એટલે ભારપૂર્વક પોતાની વાત રજુ કરવી કે સામે વાળાની વાતને સમાનુભૂતિથી સમજવી એ બન્ને વચ્ચેનો તફાવત જાણવાની વાત છે.

શાંતિ.
સ્વામી

P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

(અગત્યની નોંધ: ગુજરાત રાજ્યમાંથી નિયમિતપણે જે લોકો આ ગુજરાતી બ્લોગ કે અંગ્રેજી બ્લોગ વાંચી રહ્યા હોય તે મને bharatsinhjhala@gmail.com પર ઈ-મેઈલ દ્વારા સંપર્ક કરશે તો હું તેમનો આભારી રહીશ. સંપર્કનો હેતુ ફક્ત એ છે કે ગુજરાત રાજ્ય સ્થિત વાંચકોને મળી શકાય અને સ્વામીજીના વિચારો હજુ વધુ ને વધુ લોકો સુધી પહોંચાડવા માટે જરૂરી એવી કોઈ પ્રવૃત્તિનો વિચાર ભેગા મળીને કરી શકાય. આભાર.- ભરતસિંહ ઝાલા

Saturday, 13 December 2014

વિશ્વાસઘાત

એક સાચા ગુરુની હાજરી ઝરણા જેવી હોય છે કે જે પોતાનાં શિષ્યની કઠોર થઇ ગયેલી આદતોને ખુબ જ કાળજીપૂર્વક તરાશીને ઘડે છે. એક સાતત્યતાથી.
મને અનેકવાર ગુરુ વિષે, ગુરુની ભૂમિકા વિષે, ગુરુને સમર્પણ વિષે, તમારે તમારા ગુરુનો કેટલો વિશ્વાસ કરવો જોઈએ વિગેરે ઉપર સવાલો મળતા હોય છે. એક પ્રેમાળ વાંચક કે જે મારો બ્લોગ ખાસા સમયથી વાંચી રહી છે, અને જેણે હાલમાં જ મારું બહાર પડેલું સંસ્મરણનું પુસ્તક વાંચ્યું છે, તેણે મને ઈ-મેઈલ લખ્યો છે. તે પોતે સત્યાનંદ (૧૯૨૩ – ૨૦૦૯), એક પ્રખ્યાત યોગ ગુરુ, કે જેમનો આશ્રમ શારીરિક શોષણના ગુનાસર શોધખોળ હેઠળ છે, તે પોતે આ સમાચાર વાંચીને ખુબજ અને કદાચ વ્યાજબીપણે વ્યાકુળ થઇ ગઈ છે. તેણે લખ્યું છે:
આ મુદ્દા ઉપર થોડા સમય માટે વિચાર કરીને, અને તમારું સંસ્મરણ પુસ્તક વાંચ્યા પછી, મેં કઈ સાર તારવ્યો છે: 
૧. ગુરુ એ એક મનુષ્ય જ છે અને તેમાંના બધા જ કઈ સંસ્કારોથી મુક્ત નથી. માટે જ આટલાં બધા શોષણખોર ગુરુઓના કિસ્સાઓ બનતા રહે છે. ગુરુ એ અબાધિત સત્તાની સ્થિતિ છે અને જેમ જ્યોર્જ ઓરવેલે કહ્યું છે કે “સત્તા તમને ભ્રષ્ટ કરે છે. અને અબાધિત સત્તા તમને અબાધિતપણે ભ્રષ્ટ કરે છે”. સાચા ગુરુ, જે બંધનમુક્ત છે તે આ સત્તાનો દુરુપયોગ નથી કરતાં.
૨. શિક્ષાને ગુરુથી જુદી પાડીને જુઓ. આ જે કઈ પણ બન્યું છે તેમ છતાં હું હજી પણ માનું છું કે યોગનું જે જ્ઞાન તેમણે આપ્યું છે તે સારું છે. માટે જે સારું છે તે લઇ લો અને જે ખરાબ છે તેને છોડી દો. જો ગુરુ તમને હવે કઈ સારું આપી શકે તેમ ન હોય તો – ત્યાંથી નીકળીને આગળ વધી જાવ. જેમ કે તમે બાબાથી આઘા થઇને આગળ નીકળી ગયા તેમ. જેવી રીતે બુદ્ધ પોતાનાં શિક્ષકો અલારા અને ઉદકથી અલગ થઇ આગળ નીકળી ગયા હતાં તેમ.

હું આશા રાખું કે – શિક્ષાને ગુરુથી અલગ પાડી શકવી તે એટલું સહજ હોય. જો કે ચોક્કસ તે અશક્ય તો નથી જ, પરંતુ તે હવાની લહેરખી જેટલું સરળ પણ નથી. મને નથી ખબર કે હું તમને સંતોષકારક જવાબ આપી શકીશ કે નહિ, તેમ છતાં, ચાલો હું તમને આ એક ખુબ જ મહત્વના વિષય ઉપરના મારા પોતાનાં વિચારો કહું.

મેં ભૂતકાળમાં ગુરુ-શિષ્યનાં સંબંધ ઉપર લખ્યું છે (વાંચવા માટે અહી ક્લિક કરો) કે આ સંબંધ કોઈ અન્ય સંબંધ જેવો નથી કારણકે તે સામાન્ય લેવડ-દેવડથી મુક્ત હોય છે. પરંતુ મહત્વનો સવાલ એ પૂછવાનો છે કે ગુરુ કોણ છે અને ગુરુ કોણ બની શકે? ફક્ત વિશેષ વસ્ત્રો પહેરી દેવાથી, અમુક સિદ્ધિ હાંસિલ કરી લેવાથી, ધ્યાન કરી શકવાની ક્ષમતા હોવાથી, કે પ્રવચન કરી શકવાની ક્ષમતા હોવાથી કે પછી શિષ્યો હોવાથી કોઈ ગુરુ નથી બની જતું.

કોઈ પણ વ્યક્તિ વિશેષ વસ્ત્રો ઓઢી શકે છે – સફેદ, કાળા, ભગવા કે બીજા કોઈ પણ રંગના, તેનાંથી કોઈ ફર્ક નથી પડતો. જેમ કે લોકો ભૌતિકવિજ્ઞાન કે અંગ્રેજી સાહિત્ય ભણે છે તેમ તેઓ વૈદિક શાસ્ત્ર અને યોગ શાસ્ત્ર પણ ભણી શકે છે; આ બે વાતમાં કોઈ પણ પ્રકારનો તફાવત નથી – એક તમને આ વિચારસરણીથી વાકેફ કરાવે છે અને બીજો તમને પેલી વિચારસરણીથી. દાખલા તરીકે કોઇપણ વ્યક્તિ કે જે પ્રયત્ન કરે તો તે ધ્યાન પણ કરી જાણે છે અને સારો વક્તા પણ બની શકે છે. અને શિષ્યો હોવાની વાત કરીએ તો, તમને આ દુનિયામાં પુરતી સંખ્યામાં કોઈપણ ફિલસુફીને લેવા વાળાઓ મળી જશે. અરે ખરાબમાં ખરાબ ફિલસુફી પણ કેમ ન હોય, મહામુર્ખ શિક્ષક કે ધર્મોપદેશક કેમ ન હોય તે પણ ટોળું ભેગું કરી શકે છે. વિશાળ ટોળાને ગુરુની ગુણવત્તા સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. તેનો ફક્ત એટલો જ અર્થ છે કે તે ગુરુ જનસમૂહને આકર્ષી શકે છે. અરે એક બટેકુ કે કોળું પણ લોકોને આકર્ષી શકે છે, એ રીતે જોવા જઈએ તો.

સૌથી સફળ થયેલી ધ્યાન, યોગ, કે આધ્યાત્મિક ચળવળો તરફ જુઓ કે જેમાં તેનાં અનુયાયીઓ એ પોતાની આખી જિંદગી ગુરુને, પંથને, કે પછી તે ચળવળને આપી દીધી હોય પણ તેમનાં કેટલાં જણાની અંદર જ્ઞાનોદય થયો? એક પણમાં નહિ. (ઓછા નામે, મને તો કોઈ એવું મળ્યું નથી હજી સુધી). ક્યારેય વિચાર્યું છે શા માટે? હું તમને પ્રામાણિકપણે કહી દઉં, મારો પ્રથમ માર્ગદર્શનનો સિદ્ધાંત છે: કોઈને ક્યારેય આશ્રમ, મંદિર કે મઠમાં રહીને બોધ થયો નથી. જયારે એક ગુરુ તમને  આત્મસાક્ષાત્કાર કે સ્વર્ગપ્રાપ્તિ માટે તેની પોતાની પ્રણાલીને અનુસરવાનું કહે ત્યારે તે તમને મુર્ખ બનાવી રહ્યાં છે. તમે હજી વધારે સારાને લાયક છો. તેઓ તેને આ ધ્યાન અને ફલાણું ધ્યાન કે પછી આ ક્રિયા અને પેલી ક્રિયા કહી શકે છે, તેનાંથી કોઈ ફર્ક પડતો નથી. આ ફક્ત રૂપરેખાઓ અને પ્રણાલીઓ માત્ર હોય છે અને જયારે આધ્યાત્મિકતાનું નામ આવે ત્યારે તે ત્યાં કામ પણ કરતી હોય છે, કેમ કે અસંખ્ય લોકો બહુ થોડાથી પણ ખુશ થઇ જતાં હોય છે.

જો તમે કોઈને એટલાં માટે જ ગુરુનું સ્થાન આપી દો કેમ કે તે ધર્મોપદેશ કરી જાણે છે કે પછી તે આકર્ષક છે કે જ્ઞાની છે, તો પછી તમારી લાગણી ત્યાં ઘવાય તેની સંભાવના અનેકગણી વધી જાય છે. તમે એક દક્ષ કલાકારને કે પછી એક સારા વિક્રેતાને ગુરુ માની લેવાની ભૂલ કરી રહ્યા છો. તેઓ તમને કઠપૂતળી બનાવી દેશે, તેઓ તમારો આગળ પણ તેમનાં કારણ માટે ઉપયોગ કરશે અને તેઓ તમારી ઉપર અંકુશ પણ રાખશે કેમ કે તમે તેમને તેમ કરવા દો છો. અને આ વાત મને દોરી જાય છે મારા બીજા માર્ગદર્શક સિદ્ધાંત તરફ: કોઈપણને તમારા ગુરુ તરીકે એટલાં માટે જ ન સ્વીકારી લેશો કેમ કે તેમણે તમને ચકિત કરી દીધાં છે. એમને તો જ અનુસરો જો તમને તેમનાં જેવા બનવાનું મન થતું હોય.

તમારા ગુરુ તમને ગુસ્સાથી દુર રહેવાનું કહેતાં હોય અને તમે જો તેમને બુમો પાડતા જોતા હોવ તો, એ એક દંભી માત્ર છે. જો તમે તેમનામાં એક લાલચ અને સ્વાર્થને જોઈ શકતા હોય, જો તમે તેમને અસત્ય બોલતાં જોતા હોવ અને જો એ તમને સત્ય બોલવાની શીખ આપતાં હોય, તો એ દંભી છે. જયારે, તે પોતે પ્રેમ અને દયાનો ઉપદેશ આપતાં હોય, પરંતુ, જે કોઈ તેમની પાસે આદરપૂર્વક આવતું હોય ત્યારે એમનાં માટે એમની ઈમારત અને આશ્રમ, ગમે તે કારણોસર, જો વધારે મહત્વના હોય, તો એ દંભી છે. મહેરબાની કરીને તમારી આંખો ખોલો અને જાગો. તેમનો ત્યાગ કરો. ખોટા ન્યાયને એટલાં માટે જ ફક્ત ન સ્વીકારો કે તે તમારા ગુરુ કરી રહ્યા છે. અને તે દોરી જાય છે અત્યંત મહત્વના મુદ્દા ઉપર: ખોટું શું છે?

જયારે એ જે કહેતા હોય તે પોતે ન કરતાં હોય, તો તે ખોટું છે. દાખલા તરીકે, જો ઓશો કોઈ સ્ત્રી સાથે સુતા હોય, તો હું તેમને ખોટા નહિ કહું કેમ કે તેમણે ક્યારેય એવું નથી કહ્યું કે પોતે નથી સુતા. પરંતુ જો રામદેવ એવું કહે તો હું જરૂર તેને ખોટા કહીશ કેમ કે તેઓ કહે છે કે તે પોતે બ્રહ્મચારી છે. જ્યાં સુધી તેમનાં કર્મો તેમનાં શબ્દો સાથે મેળ ખાતા હશે, ત્યાં સુધી હું એમાં કોઈ વિશ્વાસઘાત જોતો નથી. જો તમારા ગુરુ ખુલ્લા અને પ્રામાણિક છે, તો પછી તેઓ ખોટા નથી, પછી ભલેને તમે તેમની સાથે અસહમત થતાં હોવ. એ સમયે તમારી પાસે પસંદગી હોય છે, ત્યાં રહેવાની કે ત્યાંથી ચાલતાં થવાની. અને, ખુલ્લા અને પ્રામાણિક હોવાનો મારો અર્થ એ નથી કે તેઓએ તેમની અંગત ડાયરી તમારા હાથમાં આપી દેવી (જો એ તમારી અંગત ડાયરી નથી માંગી રહ્યા તો). જો તેમનાં કાર્યો અને વ્યવહાર તમારી સાથે સારી રીતે બંધબેસતા નથી, તો પછી આગળ નીકળી જાવ. કારણકે, દરેક વસ્તુને ચકાસવાની પણ જરૂર નથી અને તમારી જેમ, તમારા ગુરુને પણ તેમની પોતાની જિંદગી હોવાનો અધિકાર છે.

આટલું કહ્યા પછી, હું તમને કહી શકું કે ખોટું શું છે પછી ભલેને તમારા ગુરુ કેટલાંય મુક્ત કેમ ન હોય, કે પછી પરીસ્થિતી ગમે તેટલી આધ્યાત્મિક કેમ ન હોય. જયારે લોકો દુ:ખી થતાં હોય છે, શોષિત થતાં હોય છે, તેમની સાથે શારીરિક છેડછાડ કે ગેરવર્તણુંક થતી હોય છે, ત્યારે તે હંમેશાં ખોટું હોય છે. હંમેશાં. જયારે તમને તમારા ગુરુબંધુઓ સાથે જ કોઈ પણ કારણોસર અસત્ય બોલવાનું જણાવવામાં આવતું હોય ત્યારે તે હંમેશા ખોટું હોય છે. જયારે તમારા ગુરુ તમને એમ કહેતાં હોય કે તેમનો રસ્તો જ એકમાત્ર સાચો રસ્તો છે, તો એ તો મોટામાં મોટું જુઠ્ઠાણું છે. જયારે તમે ખોટું થતું જુઓ, ત્યારે ફક્ત તેની સાથે નાતો કાપી ને ત્યાંથી નીકળી ન જાવ. તેનાં વિરોધમાં અવાજ ઉઠાવો. તમારા આંતર્નાદનો વિશ્વાસ કરતાં શીખો. બધા ગુરુ જો કે ખરાબ નથી હોતા. આજના દિવસે અને સમયે જો કે તેમાંના અનેક પાખંડીઓ છે, તેમ છતાં પણ પ્રામાણિક અને સારા ગુરુઓ પણ અનેક છે. જો તમે આ માર્ગ ઉપર પ્રામાણિકતાથી ચાલતાં રહેશો તો કુદરત તમારા જીવનમાં ગુરુની વ્યવસ્થા આપોઆપ કરી આપશે. આ બાબતે મારો વિશ્વાસ રાખો.

કોઈપણને તમારા ગુરુ તરીકે સ્વીકારતા પહેલાં તમારે જોઈતો પુરતો સમય લો. તેમને પૂરી રીતે ચકાશો. વારંવાર ચકાશો. સુસ્પષ્ટપણે ચકાશો. જો તેઓ જે પ્રસ્તુત કરતાં હોય તેને તમે સંપૂર્ણપણે સ્વીકારતા હોવ અને તમે તેમના જેવા બનવા માંગતા હોવ તો જ તેમને ગુરુ તરીકે સ્વીકારો. એક વખત તમે તૈયાર હોવ, યારે તમારો વિશ્વાસ તમારા ગુરુમાં નહિ પરંતુ તેઓ જેનું પ્રતિનિધિત્વ કરતાં હોય તેમાં મુકો. કારણકે, જયારે તમે તમારો વિશ્વાસ તથ્યમાં મુકો છો અને વ્યક્તિમાં નહિ, જયારે તમે તમારી સંવેદનાઓને એક માન્યતામાં કે એક કારણમાં મુકો છો અને નહિ કે તેનાં પ્રસ્તાવકમાં ત્યારે તે ફક્ત એક વિશ્વાસ માત્ર નથી બની રહેતો, તે એક શ્રદ્ધા બની જાય છે. અને, શ્રદ્ધાનો, વિશ્વાસની જેમ ક્યારેય ઘાત થતો નથી કારણ કે સાચી શ્રદ્ધા બિનશરતી હોય છે. તે કશાય ઉપર આધારિત નથી હોતી.

ગુરુ એ અબાધિત સત્તાનું કોઈ પદ નથી પરંતુ અમર્યાદિત કરુણાના વાહક છે. તે ક્યારેય સત્તાનો દુરુપયોગ નહિ કરે કેમ કે તેમની પાસે કોઈ સત્તા હોતી જ નથી, આમ જોવા જઈએ તો, ફક્ત પ્રેમ જ હોય છે. એક સાચા ગુરુ તમને ક્યારેય તમને પોતાનાં માર્ગનું આંધળું અનુકરણ કરવાનું નહિ કહે, ઉલટાનું એ તમને તમારો પોતનો માર્ગ શોધવા માટે પ્રોત્સાહન આપશે. તે મંદ ગતિએ વહેતી નદી જેવા હોય છે, શિયાળાના સુરજની જેમ હુંફાળા હોય છે, પૂનમનાં ચંદ્રમાં જેવા પ્રકાશમાન હોય છે, મોસમની પ્રથમ વર્ષાની જેમ તમને ફરી તાજા અને યુવાન બનાવનાર હોય છે. અને જો તમે તેમની હાજરીમાં એ મંદતા, હુંફ, પ્રકાશ અને એ તાજગીનો અનુભવ ન કરતાં હોવ, તો એ તમારા માટે સાચા ગુરુ નથી.

શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

Saturday, 6 December 2014

The Wellness Sense – સ્વાસ્થ્ય સમજ

તમારા શારીરક અને લાગણીકીય સ્વાસ્થ્ય માટે આયુર્વેદીક અને યૌગિક જ્ઞાન ઉપર આધારિત એક વ્યવહારુ માર્ગદર્શન.
ક્યારેય વિચાર્યું છે કે શા માટે અમુક આહાર અમુક લોકો માટે અદ્દભુત રીતે કામ કરે છે અને અન્ય માટે નથી કરતો? શા માટે અમુક લોકોને જ અમુક ઋતુઓમાં એલર્જી થાય છે? શા માટે અમુક લોકો ફક્ત એક દારૂનો ગ્લાસ પીવા માત્રથી જ નશામાં ધુત થઇ જાય છે જયારે અમુક લોકો બોટલોની બોટલો ગટકાવી ગયા પછી પણ સંયમિત વર્તન કરતાં રહેતા હોય છે? અને, શા માટે અમુક લોકો ફક્ત અડધો કલાક શારીરિક કામ કર્યા પછી પણ થાકી જાય છે જયારે અમુક લોકોમાં અથાક ઉર્જા ભરેલી હોય છે?

ઉપરોક્ત સવાલોનો તેમજ અન્ય અનેક એવાં સવાલોનો જવાબ આયુર્વેદમાં રહેલો છે કે જેમાં શરીરને ફક્ત હાડ-માંસની થેલી તરીકે જ જોવામાં નથી આવતું, પરંતુ દરેક પ્રકારના આનંદ અને દુઃખને અનુભવવાનાં એક સુંદર વાહન તરીકે જોવામાં આવે છે. યોગ અને તંત્રની જેમ આયુર્વેદમાં પણ વ્યક્તિની તંદુરસ્તી એ માત્ર શારીરિક સ્થિતિની વાત નથી પરંતુ શરીર એ ઇન્દ્રિય, મન અને આત્માનો એક સમસ્ત સમૂહ છે. આપણું શરીર એક પવિત્ર જગ્યા છે, તે આપણી જાગૃતિનું આસનસ્થાન છે. અને જો આપણે તેની જરૂરિયાતો અને વૃત્તિઓ તરફ ધ્યાન આપીએ તો એ આપણું ઘણું કલ્યાણ કરી શકે તેમ હોય છે.

આપણામાંનાં દરેકજણ એક વિશિષ્ટ બંધારણ સાથે જન્મેલા હોય છે. અને આ બંધારણ તે નક્કી કરે છે કે આપણે જે પણ આહાર આરોગીએ છીએ તેનો કઈ રીતે સ્વીકાર થાય, કઈ રીતે તેનાં ઉપર પ્રક્રિયા થાય, અને કેવી રીતે તેનું શોષણ થાય. આ બંધારણ આપણે આપણી આજુબાજુના વાતાવરણને કેવી રીતનો પ્રતિભાવ આપીએ છીએ તેનાં પર પણ અસર કરતુ હોય છે. પ્રત્યેક વ્યક્તિનાં આ બંધારણને માટે આયુર્વેદમાં એક શબ્દ છે પ્રકૃતિ. તેનો અર્થ છે આપણું આનુવંશિક બંધારણ, આપણો જન્મજાત સ્વભાવ. આ એક ખુબ જ રસપ્રદ વાત છે કેમ કે કુદરત માટે પણ સંસ્કૃતમાં વપરાતો શબ્દ છે પ્રકૃતિ.

આપણે કુદરતનો જ એક ભાગ છીએ. આપણી પ્રકૃતિ (સ્વભાવ, ઝુકાવ, આદતો...) તે પ્રકૃતિ (કુદરત)નો જ નિષ્કર્ષ છે. આ કોઈ રૂપક વાક્ય નથી પરંતુ એક વૈજ્ઞાનિક સત્ય છે. કારણકે, જે આહાર આપણે આરોગીએ છીએ, જે પાણી આપણે પીતા હોઈએ છીએ, જે હવા આપણે શ્વાસમાં ભરતા હોઈએ છીએ, તે બધું જ એક સમયે આપણી બહાર, કુદરતમાં હોય છે. એક વખત આપણે તેનો ઉપભોગ કરીએ છીએ ત્યારે તે આપણી અંદર હોય છે. તે આપણું અસ્તિવ બની જાય છે. આપણે તેમાંથી જ બનેલાં હોઈએ છીએ. આપણી પોતાની પ્રકૃતિ, બંધારણને સમજવું ખુબ જ જરૂરી હોય છે, જેથી કરીને આપણે એ જાણી શકીએ કે પ્રકૃતિ (કુદરત)માંથી આપણને શું અનુકુળ આવશે.

તંદુરસ્તી માટે સંસ્કૃત ભાષામાં શબ્દ છે સ્વાસ્થ્ય: તેનો અર્થ થાય છે આત્મ-નિર્ભરતા કે શરીર અને મનની મજબુત અવસ્થા. જો તેને હજુ વધુ ચકાસવામાં આવે તો તેનો અર્થ થાય છે તમારો મૂળ કુદરતી સ્વભાવ; સ્વા અર્થાત કુદરતી અને સ્થ્ય અર્થાત અવસ્થા કે સ્થિતિ. આયુર્વેદનું લક્ષ્ય છે તમારા સ્વાસ્થ્યની કુદરતી અવસ્થાને પુન:સ્થાપિત કરવી કે જેથી કરીને તમે માનસિક અને શારીરિક રોગોમાંથી મુક્ત રહી શકો.

મહત્તમ રીતે, અને પુખ્ત વયનાઓ માટે તો ચોક્કસ વાત છે કે મોટાભાગનાં રોગો એ દમિત અને ઉઝરડા પડેલી ચેતનાના પરિણામ સ્વરૂપે થતાં હોય છે. માનસિક પીડાઓ શારીરિક સ્તરે રોગ પેદા કરતી હોય છે અને શારીરિક રોગો, પાછા, માનસિકતાનાં સ્તરને વિક્ષુબ્ધ કરે છે. તમે શરીરમાં થયેલાં રોગની સારવાર કરી શકો છો પણ તેનો અર્થ ફક્ત એટલો જ છે કે તમે ખાલી લક્ષણોની સારવાર કરી રહ્યા છો. તે કાયમી ઉપાય નથી.

આધુનિક દવાઓ ફક્ત લક્ષણોને જ ધ્યાનમાં લે છે. જો મને માથું દુઃખતું હોય, તો એ મને દર્દ-શામક દવા લેવાનું જ કહેશે. પરંતુ આયુર્વેદ એ લક્ષણોની સારવાર કરવામાં નથી માનતું. તે દર્દીને સમજવાનું અને લક્ષણોના મૂળની સારવાર કરવામાં માને છે. અને આ કરવા માટે, પ્રાચીન ગ્રંથોએ આપણી જીવન જીવવાની પદ્ધતિને તેમજ આપણી પ્રકૃતિને (કે જે વ્યક્તિ-વ્યક્તિએ અલગ પડતી હોય છે) એકસાથે સાંકળી લઈને તંદુરસ્તી પ્રત્યે એક ખુબ જ વિશાળ દ્રષ્ટિકોણ લીધો છે. કોઈ પણ દવા દરેક વ્યક્તિ ઉપર એક જ પ્રકારે અસર નથી કરતી હોતી. બીજા શબ્દોમાં કહેવું હોય તો: એક માણસ માટેની દવા બીજા માણસ માટે ઝેર હોઈ શકે છે.

શારીરિક તંદુરસ્તી પ્રત્યે ફક્ત સારા આહાર અને કસરત દ્વારા જ ધ્યાન આપવું એ તો ફક્ત આંશિક ઉકેલ છે; તમારું માનસિક અને લાગણીકીય સ્વાસ્થ્ય પણ એટલું જ મહત્વનું છે. જીવન તમારી તરફ જે કઈ પણ ફેંકે તેનાં પ્રત્યે તમે કઈ રીતે પ્રતિક્રિયા આપો છો તે બાબત તમારી તંદુરસ્તીને ખુબ જ મહત્વપણે પણ અસર કરે છે. તમે કોઈપણ વસ્તુ પ્રત્યે કેવી રીતે જુઓ છો અને તમે તેને કઈ રીતે સ્વીકારો છો કે તેનાં પ્રત્યે કેવી પ્રતિક્રિયા આપો છો તે તમારા સમગ્ર સ્વાસ્થ્યને નક્કી કરવા માટેનાં બે બહુ અગત્યનાં પરિબળો છે. તમે જેનાંથી હેરાન હોય તેનાં પ્રત્યેનો તમારો દ્રષ્ટિકોણ જો તમે બદલી શકો તો નેવું ટકા કામ થઇ ગયું સમજો. બાકીના દસ ટકા ફક્ત શારીરિક તંદુરસ્તી વિષેની વાત છે. યૌગિક જ્ઞાન તમને માનસિક સંતુલન પ્રાપ્ત કરવામાં મદદરૂપ બને છે અને આયુર્વેદ તમારા શારીરિક સ્વાસ્થ્યને પ્રાપ્ત કરવામાં મદદરૂપ થાય છે.

ઉપરોક્ત વાત એ The Wellness Sense નામના મારા તંદુરસ્તી અને સ્વાસ્થ્ય ઉપરનાં પુસ્તકની એક ઝલક છે. આ પુસ્તક તેની પ્રામાણિકતા અને ચોક્કસાઈ માટે આઠ ફિઝીશ્યન દ્વારા ચકાસવામાં આવ્યું છે. આ પુસ્તકમાં મેં યૌગિક અને આયુર્વેદિક ગ્રંથોના જ્ઞાનનાં સારને આધુનિક મેડીકલ સાયન્સમાં ઉપલબ્ધ લેખો સાથે સાંકળી લીધા છે.

એ પહેલાં કે તમે મને ઈ-મેઈલ કરીને આ પુસ્તકની પ્રત ક્યારે મળી શકશે તે પૂછો તે પહેલાં હું તમને તેનો જવાબ અહી જ આપી દઉં: હાલમાં, મારી પાસે આ પુસ્તકની પ્રત છપાવવા માટેનાં જરૂરી એવાં સ્રોત ઉપલબ્ધ નથી, એટલાં માટે, આ પુસ્તક એક ઈ-બુક તરીકે દુનિયાભરમાં ઉપલબ્ધ કરવામાં આવ્યું છે. તમે આ પુસ્તકના નમુના માટેનું લખાણ વાંચવા ઇચ્છતાં હોવ કે ખરીદવા ઇચ્છતાં હોવ તો તમે Amazon પરથી તેમ કરી શકો છો. થોડા દિવસોમાં જ આ ઈ-બુક iBooks, Koboમાં પણ ઉપલબ્ધ થશે.

પ્રાચીન જ્ઞાનનાં ગૂઢ અર્થોને સરળ શબ્દોમાં સમજાવતું આ પુસ્તક તમે વર્તમાન સમયમાં – કે જેમાં આપણી પાસે તમામ સુવિધાઓ હોવા છતાં આપણે બેચેન છીએ – તેમાં તમારી જાતની સારી રીતે કાળજી કઈ રીતે લઇ શકો અને તંદુરસ્તી ભર્યું જીવન કેવી રીતે જીવી શકો તે બતાવે છે. આપણી પાસે ઓર્ગેનિક નાસ્તો તો છે પણ તેને ખાવાનો સમય નથી. આપણી પાસે આરામદાયક ગાદલું છે પણ ઊંઘ ઓછી છે. કલ્યાણકારી જીવન તેમજ તમારી તંદુરસ્તીની ચાવી તમારા પોતાનાં જ હાથમાં છે. તમને ફક્ત એક સાચા દ્રષ્ટિકોણ અને શિસ્તની જ જરૂર છે. તમે જો આયુર્વેદ માટે જિજ્ઞાસુ હોય અને પોષણ અને તંદુરસ્તી માટે તમને જો જુસ્સો હોય તો તમે આ વિગતવાર પુસ્તકને એક વાર અજમાવી શકો છો.

શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

Share