Saturday, 3 October 2015

સફળ માણસોનો પ્રથમ ગુણ

આજની પોસ્ટ વાંચવા માટે નીચેની વેબસાઈટ પર ક્લિક કરો

Saturday, 26 September 2015

A Fistful of Love - એક મુઠ્ઠીભર પ્રેમ

A Fistful of Love - એક મુઠ્ઠીભર પ્રેમ એ મારું નવું પુસ્તક છે કે જેમાં પ્રેમ, સંબંધ, અને જીવન વિશે મેં લખેલા મારા બ્લોગનાં ૫૦ લેખોનું સંકલન છે.
એક વખત બુદ્ધ બીજા નવ સંન્યાસી શિષ્યો સાથે નદી કિનારે ચાલી રહ્યાં હતાં. પોતાની શાંત અને પ્રભાવશાળી અદાથી તેઓ આનંદને સજાગતા વિશે વાત કરી રહ્યાં હતાં, ત્યારે અચાનક જ નવે નવ શિષ્યો ઉભા રહી ગયા, અને નદીની બીજી બાજુ વિસ્મયભરી નજરે જોવા લાગ્યા. ત્યાં એક યોગી નદી પાર કરીને તેમની તરફ આવી રહ્યાં હતાં. સામાન્ય રીતે, આ દ્રશ્ય કોઈ ખલેલ પહોંચાડે એવું નહોતું. ખાસ કરીને બુદ્ધ પોતે જયારે સજાગતા ઉપર પ્રવચન આપી રહ્યાં હોય ત્યારે. આ યોગી, જોકે, નદી કોઈ નાવમાં બેસીને પાર નહોતા કરી રહ્યાં, તેઓ તેને તરીને પણ પાર નહોતાં કરી રહ્યાં, તે તો સહજતાપૂર્વક પાણી ઉપર ચાલીને આવી રહ્યાં હતાં.

પેલાં સંન્યાસીઓને પાર વગરની નવાઈ લાગી, અને તેઓએ બુદ્ધને અટકાવતાં કહ્યું, “પ્રભુ, તમે આ દ્રશ્ય જોયું?” આ તો ચમત્કારોમાં પણ ચમત્કાર કહી શકાય. આ પણ કોઈ એક સિદ્ધ યોગી લાગે છે.”

બુદ્ધને કોઈ નવાઈ લાગી નહિ અને તેમણે તે પ્રશ્નનો જવાબ નહિ આપવાનું પસંદ કર્યું, તેઓ તો ચાલતાં રહ્યાં. ફક્ત આનંદ તેમની પાછળ ચાલતો રહ્યો.

જેવાં પેલાં યોગી નદી પાર કરીને આ બાજુ પહોંચ્યા, પેલા શિષ્યો તો તેમનાં પગે પડીને તેમનાં આશીર્વાદ માંગવા લાગ્યાં.

“હે! પૂર્ણત્તમ યોગી,” તેઓ બોલ્યાં, “તમે પાણી ઉપર ચાલવાની અલૌકિક શક્તિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી?”
પેલા યોગીનાં મુખ ઉપર ગૌરવવંતી ચમક ઉભરી આવી અને પેલા શિષ્યોએ બોલવાનું ચાલુ રાખતાં કહ્યું, “શું અમે પણ પાણી ઉપર ચાલી શકીએ ખરા?”
“હા, તમે પણ ચાલી શકો,” યોગીએ કહ્યું. “જો તમે મારા માર્ગ ઉપર ૨૦ વર્ષ સુધી પૂરી શિસ્ત સાથે ચાલતાં રહ્યો, તો તમે પણ પાણી ઉપર મારી જેમ જ ચાલી શકો.”
“૨૦ વર્ષ!” તેઓ બધાં એકીસાથે નવાઈપૂર્વક બોલી ઉઠ્યાં.

તેમનો ઉત્સાહ જો કે તરત જ મરી ગયો. દુનિયામાં આખરે કોની જોડે ૨૦ વર્ષ સુધી સંયમિત જીવન જીવવાની દ્રઢતા છે? તેમને લાગ્યું. નિ:શંક, આ વાત આકર્ષક હતી પરંતુ તેની કિંમત એટલી મોટી હતી કે પરવડે જ નહિ – બે દસકા સુધીની શિસ્તબદ્ધતા.

તેમાંના બે જણ તો જો કે પેલા યોગી સાથે રોકાઈ ગયાં અને બાકીનાં બીજા શિષ્યો તેમને પ્રણામ કરીને બુદ્ધની પાછળ જવા દોટ મૂકી. બુદ્ધ શાંતિથી અને સ્વસ્થતાથી એક નાવિક તરફ ચાલીને જઈ રહ્યાં હતાં.

“હે સંત!” તેઓએ કહ્યું, “પેલાં મહાન યોગીએ કહ્યું કે અમે પણ પાણી ઉપર ચાલી શકીએ જો ૨૦ વર્ષ સુધી અમે સંયમિત જીવન જીવવાની તૈયારી રાખીએ તો. આ ખરેખર અદ્દભુત હતું. પણ, અમને લાગ્યું કે તમને કદાચ આનાથી વધુ સરળ માર્ગની ખબર હોય.”

બુદ્ધ એક ક્ષણ માટે અટક્યા, તેમનાં ઉત્સાહિત ચહેરા તરફ એક નજર તાકીને જોયું, અને પછી ચાલતાં રહ્યાં.

“હે ભલા માણસ, અમને તું નદી પાર કરાવી દઈશ?” તેમણે પેલા નાવિકને પૂછ્યું.
“જરૂર મહારાજ,” નાવિકે કહ્યું, “પરંતુ, તમારે તેની કિંમતમાં એક મુઠ્ઠી ચોખા આપવાં પડશે.”

તેઓ બધાં સહમત થયાં અને નાવમાં બેઠા. પેલો નાવિક શાંતિથી નાવ હંકારી રહ્યો હતો, જયારે નદીની અધવચ્ચે પહોંચ્યા, ત્યારે બુદ્ધે મૌન તોડ્યું.

“તેની બસ આટલી જ કિંમત છે, મારા આધ્યાત્મિક પુત્રો,” તેમને કહ્યું. “પેલાં મહાન યોગીની ૨૦ વર્ષની સંયમિતતાની કિંમત એક મુઠ્ઠીભર ચોખા જેટલી છે.”

બધાં શિષ્યોનાં માથા શરમથી ઝુકી ગયાં. નાં, એટલાં માટે નહિ કે તેઓ પેલા યોગીથી એટલાં પ્રભાવિત થઇ ગયાં હતાં, એ તો સ્વાભાવિક હતું. પરંતુ એટલાં માટે કે, એક સરળ ખલેલ પડી કે તેઓ ખુબ જ સહેલાઇથી પોતાનાં ગુરુને પણ છોડીને ચાલી ગયાં.

“જો તમારે પસંદ કરવાનું જ હોય તો,” બુદ્ધ બોલ્યાં, “તો તમારે જીવનમાં પસંદગીઓ તો કરવી જ પડશે. અને દરેક વસ્તુ તમારી પસંદગીઓ ઉપર અને ત્યારબાદ તમે જે કર્મો કરો છો તેનાં ઉપર આધાર રાખે છે. તમે થોડા લોકોને પ્રભાવિત કરવા માટે થઇ કોઈ શક્તિ પાછળ લલચાઈ જઈ શકો છો કાં તો પછી તમે એક અર્થસભર જીવન જીવીને આ સર્જનમાં રહેલ દરેકજણને મદદ કરી શકો છો. તે તમારા ઉપર નિર્ભર કરે છે.”
“માફ કરો, તથાગત, અમારી ભૂલ થઇ ગઈ. અમે તમારા શિષ્ય બનવાને પણ લાયક નથી કારણકે અમે ફક્ત એક સિદ્ધી જોઈ અને તે યોગીને પણ પૂર્ણત્તમ કહી દીધા.”

બુદ્ધ શાંત રહ્યાં, બધાં નાવમાંથી ઉતરી ગયા અને આનંદે નાવિકને એનું ભાડું આપી દીધું – એક મુઠ્ઠી ચોખા.

આપણી વચ્ચે ઘણા બધાં શિષ્યો રહેલાં છે. આપણે કોઈનામાં એક ગુણ જોઈએ અને આપણી પડખે જે ઉભું રહ્યું હોય તેનાં વિશેની તમામ બાબતો ભૂલી જતાં હોઈએ છીએ. આપણે એ નવી વ્યક્તિને તે જ સ્તર આપી દેવા માટે આતુર થઇ જતાં હોઈએ છીએ કારણકે તેમની એક વાત આપણને પસંદ પડી ગઈ હોય છે. આમ કરવામાં, આપણે આપણી પ્રેમાળ વ્યક્તિએ વર્ષો સુધી કરેલી આપણી કાળજી, બંધન, યાદોને ભૂલી જતાં હોઈએ છીએ. આપણે હજી કોઈને થોડી વાર પહેલાં જ મળ્યાં હોઈએ અને તેને જો કોઈ શકિતનું પ્રદર્શન કર્યું હોય તો તેનાંથી અંજાઈને આપણે પ્રબુદ્ધ એવા બુદ્ધને પણ ભૂલી જતાં હોઈએ છીએ. કોઈ પુરુષ કે સ્ત્રી જો તમારી જોડે સુંદર રીતે વાત કરે, તમારી તરફ થોડી વાર માટે થોડું ધ્યાન આપે કે તમે તરત ઘરે જઈને તમારા જીવનસાથીને કહેવા લાગો છો કે આ વ્યક્તિ કેટલી સારી છે અને તમારા પતિ કે પત્નીએ પણ તેમનાં જેવું બનવાનું લક્ષ્ય રાખવું જોઈએ.આવું કરીને, આપણે તેમની વર્ષો સુધીની મહેનતની કિંમત ફક્ત એક મુઠ્ઠીભર ચોખા જેટલી આંકી નાંખીએ છીએ. પેલા જેવા બનો, ફલાણા જેવાં કપડા પહેરો, તેની જેમ ખાવ અને એનાં જેટલું કમાવ, તેનાં જેવું વર્તન કરો વિગેરે-વિગેરે. આપણામાંનાં મોટાભાગનાં લોકો, પેલાં શિષ્યોની જેમ, સાશ્વતપણે કોઈ બીજા યોગીઓની સિદ્ધીઓ જોઈ-જોઈને પ્રભાવિત થઇ જતાં હોઈએ છીએ અને બુદ્ધને તેમનાં જેવું વર્તવાનું કહી દેતાં હોઈએ છીએ.

ફક્ત શિષ્યો જ નહિ, આપણી વચ્ચે એવા કેટલાંય યોગીઓ પણ રહેલાં છે. હકીકતમાં, આજની તારીખમાં અને આજના સમયમાં, આપણી પાસે ઈતિહાસમાં પહેલાં ક્યારેય ન હોય એટલાં યોગીઓ રહેલાં છે. પણ, આજે આપણી પાસે જુદી જાતનાં યોગીઓ છે. આપણામાંનાં મોટાભાગનાં લોકો, પેલા યોગીની જેમ, આપનું આખું જીવન એવી બાબતો પાછળ કામ કરવામાં ખર્ચી નાંખીએ છીએ કે જેની કિંમત ફક્ત એક મુઠ્ઠીભર ચોખા જેટલી જ હોય. પ્રેમની શીખને અવગણીને, આપણી અંગત ખુશીઓનો અનાદર કરીને, આપણી લાગણીકીય જરૂરિયાતોને કચડીને, આપણી તંદુરસ્તીનાં ભોગે આપણે કઈક લાભ મેળવી લેવા, કશાને પ્રાપ્ત કરી લેવા કે કઈક બની જવા માટે આપણે આમ કરતાં હોઈએ છીએ. આમાંનું મોટાભાગનું, હું હજી આગળ કહું તો, આપણે એટલાં માટે કરતાં હોઈએ છીએ કે જેથી કરીને બીજા લોકોને પ્રભાવિત કરી શકાય કે જે આપણા માટે બિલકુલ મહત્વનાં નથી હોતા, કે જે આપણી કદાચ બિલકુલ દરકાર નથી રાખતાં હોતા, કે પછી એમનાં માટે કે જેને આપણી કશી પણ પડી નથી હોતી. એવા લોકોનું ધ્યાન ખેંચવા માટે કે જે ક્યારેય પુરતું નહિ હોય. અને ખરાબમાં ખરાબ તો એ કે આપણે આવું આપણા માટે જે ખરેખર મહત્વનાં હોય તેવાં લોકોના ભોગે કરતાં હોઈએ છીએ.

આપણે સખત મહેનત કરીએ છીએ કે જેથી કરીને આપણે ખુશ રહી શકીએ અને જેથી કરીને આપણે આપણી ખુશી આપણી પ્રિય વ્યક્તિઓ સાથે વહેંચી શકીએ. પરંતુ, સખત મહેનત કરવામાં, કે આ સ્પર્ધા જીતી જવા માટે, આપણે મોટાભાગે એ દ્રષ્ટી ખોઇ બેસતાં હોઈએ છીએ કે આખરે આપણે આવું શા માટે કરીએ છીએ. બે લોકો એકબીજાને પ્રેમ કરવાના ઈરાદાથી, ખુશીઓ ભર્યું સહજીવન જીવવા અને એકબીજા સાથે વહેચવાની આશા સાથે નજીક આવે છે, પરંતુ તરત જ જીવનની વાસ્તવિકતા અને વ્યહારીકતા પ્રતિકાર, ભેદ, અસુસંગતતા માટે માર્ગ મોકળો કરી આપે છે, અને પ્રેમ છુમંતર થઇ જાય છે જેવી રીતે વહેલી સવારનાં સૂર્યપ્રકાશમાં ઉડી જતાં ઝાકળની જેમ.

શા માટે પ્રેમ એક છેતરામણી લાગણી છે? શા માટે લોકોને જયારે લાગે કે તે પોતે આ વ્યક્તિ સાથે નહિ જીવી શકે ત્યારે તેઓ તે સંબંધમાંથી બહાર નીકળી જાય છે? મારા આ પુસ્તકમાં કે જે મારા છેલ્લા પાંચ વર્ષનાં લેખન-સંગ્રહનું સંકલન છે તેમાં હું આ વિષય અને બીજું પણ ઘણું આવરી લઉં છું.

જીવનમાં મોટાભાગે આપણે મોટા ધ્યેયો માટે કામ કરતાં હોઈએ છીએ પરંતુ પ્રેમ એ મોટી વસ્તુઓનો બનેલો હોતો નથી. આપણા આ ગ્રહ ઉપરની દરેક વસ્તુ, પછી તે હિમાલય પર્વત હોય કે નાની અમથી કીડી, દરેક વસ્તુ એક નાનકડા એકમથી બનેલી હોય છે, અને તે છે કોષ. પ્રેમ પણ લાગણી, કાળજી, પોતાનાંપણાની લાગણી, કદર અને પરસ્પર માટે સન્માનની નાની ચેષ્ટાઓમાં દેખાતો હોય છે. પ્રેમને જેવી રીતે હું જોઉં છું તેને તે રીતે સમજવા માટે મારી સાથે ચાલતાં રહો. વાવવા માટેનાં અને ખાવા માટેનાં બિયાં અલગ-અલગ હોય છેઅને તે જ્ઞાન વડે ચાલો છોતરા અને બિયાંને અલગ તારવતાં શીખી લઈએ.

આ કદાચ એક એવી ક્ષણ હોઈ શકે કે જેમાં આપણે થોડો વિરામ લેવો જોઈએ, થોડો શ્વાસ લઈએ, ઉભા રહીએ અને આપણા જીવન સામું એક નજર કરીએ. આશા રાખું કે, તમે જેનાં માટે પણ કામ કરી રહ્યાં હોય, તે ગમે તેટલું મોટું કેમ ન હોય, તેનું મુલ્ય મુઠ્ઠીભર ચોખા કરતાં વધુ હશે. અથવા તો તે એવું પણ છે કે તમારે સંયમિત જીવન, તણાવ કે સંતાપ ભર્યું જીવન, ઉતાવળ કે ઉંદરોની દોટ જેવું જીવન જીવવાની જરૂર નથી, કેમ કે તમે એક મુઠ્ઠીભર ચોખા આપીને પણ આવું જ પરિણામ મેળવી શકો તેમ છો?

કૃષ્ણએ પણ સુદામાને મુઠ્ઠીભર પૌવાનાં બદલે દુનિયાભરનું સુખ આપ્યું હતું. જો કે એ મુઠ્ઠીભર ચોખા નહોતા કે જેણે લીધે કૃષ્ણને તે આપવાની જરૂર પડી હતી, એ તો હતો મુઠ્ઠીભર પ્રેમ.

સુદામાએ કરેલ શુદ્ધ પ્રેમનું થોડું અર્પણ. અને બસ તમારા સંબંધોનું ખેડાણ કરવા માટે આટલાં એક મુઠ્ઠીભર પ્રેમ માત્રની જ જરૂર હોય છે. આ પ્રેમનું બિયારણ એક દિવસ આખો ફાલ બનીને પાકશે અને તેમાંથી તેને પાછો વાવવામાં આવશે અને તેમાંથી હજી વધારે ને વધારે ને હજી પણ વધારે પ્રેમ ઉગતો રહેશે. આ બધાની શરૂઆત થાય છે એક થોડા અમથા બિયારણનાં છંટકાવથી.

અમુક લોકો માટે, એક મુઠ્ઠીભર ચોખા એ તેમનાં સમગ્ર જીવનની કીમત હોય છે, તે તેમની આખી દુનિયા હોય છે. અને અમુક લોકો માટે આખી દુનિયાની કિંમત એક મુઠ્ઠીભર ચોખાથી વધુ નથી હોતી. એ ફક્ત એક સમજણ, પ્રાથમિકતા અને દ્રષ્ટિકોણનાં સવાલની વાત છે.

તમારું શું છે?

આ છે મારા રજુ થયેલાં A Fistful of Love નામનાં પુસ્તકનું આમુખ કે જે જૈકો પબ્લિશિંગ હાઉસ દ્વારા પ્રકાશિત થયું છે.

તમારામાંનાં ઘણાં લોકોએ ભૂતકાળમાં મને જણાવ્યું છે કે તમારે મારા અઠવાડિક લેખોનું એક પુસ્તક જોઈએ છે કે જેથી કરીને તેને તમે તમારી પથારી પાસે રાખી શકો કે પછી કોઈને ભેટ આપી શકો. વારું, તો પછી આ રહ્યું તે. A Fistful of Loveની પ્રત એ આ શ્રેણીનું પ્રથમ પુસ્તક છે. તેમાં મેં પ્રેમ, સંબધ અને બીજી અનેક બાબતો વિશે લખેલાં ૫૦ લેખોનો સંગ્રહ છે. તે દુનિયાભરમાં પ્રાપ્ય છે. ભારતમાં ખરીદવા માટે અહી ક્લિક કરો અને દુનિયાનાં બાકીના ભાગોમાં ખરીદવાં માટે અહી ક્લિક કરો. આશા રાખું કે તમને વાંચવું ગમશે.

શાંતિ.
સ્વામી

નોંધ: ટૂંક સમયમાં જ ગુજરાતી બ્લોગની કાયાપલટ અંગ્રેજી બ્લોગ જેવી કરવામાં આવશે. વધુ માહિતી માટે અહી જોડાયેલા રહેશો.

Saturday, 19 September 2015

એકમાત્ર સિદ્ધાંત

એક માર્ગદર્શક સિદ્ધાંત એ દીવા જેવો હોય છે. આપણી આજુબાજુનો અંધકાર તે દુર કરે છે, અને આપણને વધુ સારી પસંદગીઓ કરવામાં મદદ કરે છે.
ઘણીવાર આપણે અમુક ચોક્કસ રીતે રહેવાની, અમુક રીતે વર્તવાની, અમુક ચોક્કસ વસ્તુઓ કરવાની યોજનાઓ અને પ્રતિજ્ઞાઓ કરીએ છીએ, પરંતુ લાલચનું એક મોજું આવે, એક નાની દલીલ થાય, એક નાનકડો વિરોધ થાય કે બસ પત્યું, બધું જ ધોવાઇને વહી જતું હોય છે. આપણે આપણા વચનો ભૂલી જતાં હોઈએ છીએ. આપણને આપણા વચનો ભૂલી જતાં હોઈએ છીએ અને પાછાં હતાં ત્યાંને ત્યાંજ આવી જતાં હોઈએ છીએ. પછી આપણે ચિંતા કરવાં લાગીએ છીએ અને આપણા પોતાનાં જ વચનો નહિ પાળવા બદલ આપણી જાતને જ દોષ આપવા લાગીએ છીએ. આપણને માઠું લાગવાં માંડે છે, ગ્લાની થવા લાગે છે. અને પછી આપણે ફરી બીજા સંકલ્પો કરવા લાગી જઈએ છીએ, આ વખતે આપણો આત્મવિશ્વાસ થોડો ડગી જાય છે, અને તેમ છતાં પણ ફરી આપણે આપણો સંકલ્પ તોડી નાંખતા હોઈએ છીએ.

શાં માટે મોટાભાગનાં લોકોને પોતાની જાતને બદલવાનું આટલું બધું અઘરું લાગતું હોય છે? શાં માટે વચનોનું પાલન કરવાનું આટલું કઠીન હોય છે? શા માટે આપણે કરેલા સંકલ્પોને વળગી રહેવામાં આપણે નિષ્ફળ જઈએ છીએ? આ સવાલોનો જવાબ એક સાદા વાક્યમાં રહેલો છે. પણ હું આ બાબતે મારો મત કહું તે પહેલાં ચાલો હું તમને એક વાર્તા કહું.

એક વ્યક્તિ હોય છે કે જે પોતાનાં આવેગોથી થાકી ગયો હોય છે અને તંગ થઇ જાય છે. તેની રોજની કમાણી તે દારૂ, જુગાર અને સ્ત્રીઓની પાછળ ઉડાડી દેતો હોય છે. તે રોજ સાંજે ભૂખ્યા બાળકો અને આક્રંદ કરતી પત્ની પાસે આવતો હોય છે. તેની પત્ની જયારે-જયારે પણ આ વાતની ચર્ચા કરે કે તેનો સામનો કરે, તો તે તેને મારતો અને પાછળથી પસ્તાવો કરતો. તેને બદલવું હતું પરંતુ તે ગમે તે કેમ ન કરે તેમ છતાં પણ તેનાંથી જૂની ટેવો છૂટતી નહિ.

થાકી હારીને તે એક દિવસ મહંમદ પયગંબર પાસે જાય છે.

“હું બુરી આદતોથી ભરેલો એક ઇન્સાન છું,” તેને મહંમદ પયગંબરને કહ્યું. “મને મારી ખરાબ ટેવોમાંથી બહાર નીકળવાનો માર્ગ બતાવો.”
“ઇન્શાલ્લાહ,” પયગંબરે જવાબ આપ્યો. “મારી સલાહનું પાલન કરજે અને બધી ખરાબ આદતો તને છોડીને જતી રહેશે.”
“તમે જે કહેશો તે, અલ-રસૂલ. પણ મને દારૂ નહિ પીવાનું, જુગાર નહિ રમવાનું અને સ્ત્રીસંગ નહિ કરવાનું એવું નહિ કહેતા. મારા તમામ પ્રયત્નો નિષ્ફળ ગયાં છે.”
“હું તને આમાંથી એકેય કરવા માટેની મનાઈ નહિ કરું,” મહંમદે કહ્યું. “તેનાં બદલે ફક્ત એક જ વાત કરજે આવતા ચાલીસ દિવસો સુધી. ફક્ત સત્ય બોલજે.”
આ આદેશથી તેને થોડી કુતુહુલતા થઇ, તે બોલ્યો, “ખોટું બોલવું એ મારો કોઈ પ્રશ્ન નથી, હે પાક! હું તો મારા ઉલ્લંઘનોથી છૂટવા માંગું છું.”
“મેં કહ્યું એટલું કર અને અલ્લાહની મરજી હશે તો તું તારી બધી ખરાબ આદતો છોડી દઈશ.”
“તો, હું જે કરી રહ્યો છું તે કર્યે જ જાઉં,” તેને ફરી ખાતરી કરવા પૂછ્યું, “જ્યાં સુધી સત્ય બોલતો હોય ત્યાં સુધી કોઈ વાંધો નથી?”

મહંમદે હકારમાં ડોકું હલાવ્યું.

પેલા વ્યક્તિએ સન્માનપૂર્વક નમસ્કાર કર્યા અને પોતાનાં ઘરે પાછો ફર્યો. જો કે તે અંદરથી સહમત નહોતો તેમ છતાં, તેને મહંમદની આજ્ઞાનું પાલન કરવાનું નક્કી કરી લીધું.

તે રાતે તે પીધેલી હાલતમાં ઘેર પાછો ગયો અને તેની પત્નીએ પૂછ્યું કે તે ક્યાં ગયો હતો, તે તેને પૂર્ણ સત્ય કહેવાની હિંમત ન કરી શક્યો કે દારૂ સિવાય તે જુગાર પણ રમીને આવ્યો હતો અને વેશ્યાગમન પણ કરીએ આવ્યો હતો. તે ચુપ રહ્યો.

બીજા દિવસે સાંજે, તે તેનાં બે જુના મિત્રોને મળ્યો તેઓએ તેને પૂછ્યું કે તે ક્યાં જઈ રહ્યો છે. પોતાની સત્ય બોલવાની પ્રતિજ્ઞાને લીધે તે ચુપ રહ્યો કારણકે તે તેમને સત્ય કહી શકે તેમ ન હતો. તેઓએ જયારે ફરીથી પૂછ્યું ત્યારે તેને કહ્યું કે પોતે પોતાનાં ઘરે જઈરહ્યો હતો અને પછી તે સત્યનું પાલન કરવાં માટે થઇને તે ઘેર પાછો ફર્યો.

થોડા દિવસો એમ પસાર થયાં અને તેને ભાન થયું કે ખોટાં કામ કરવાં અને સત્યપાલન કરવું એ બન્ને કામ એક સાથે કરવા ખુબ જ અઘરા છે. પોતાની આબરૂ ગુમાવવા કરતાં, તેને આ વ્યસનોથી દુર રહેવાનું ચાલુ કર્યું. જલ્દી જ તે ઘરનાં પ્રેમાળ અને તંદુરસ્ત વાતાવરણથી ટેવાઈ ગયો. તેનાં તન અને મન બન્ને આ નવી જીવનશૈલીથી ટેવાઈ ગયાં, અને ચાલીસ દિવસનાં અંતે તે સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગયો.

તમને એવું લાગશે કે આ વાર્તા સારી છે પણ સાચી ન હોઈ શકે, પરંતુ સત્ય તો એ છે કે આ સંપૂર્ણપણે શક્ય છે. અરે જ્ઞાનતંતુનાં વિજ્ઞાનને ધ્યાનમાં રાખીને કહું છું કે જયારે આપણે કોઈ વાત ૬ અઠવાડિયા સુધી કરીએ તો આપણા મગજમાં એક નવો ચેતા માર્ગ બની જાય છે જે એક નવી આદત માટેનો માર્ગ મોકળો કરી આપે છે. કોઈ જૂની ટેવને તોડવા માટેનો સૌથી સરળ માર્ગ એ છે કે તેને બદલે એક નવી અને વધુ સારી ટેવ વડે તેને બદલવામાં આવે.

જો તમે આજુબાજુ રહેલાં સફળ વ્યક્તિઓનાં જીવનનો અભ્યાસ કરો તો તમને જણાશે કે તેમને કઈ અસંખ્ય સંકલ્પો નથી કરેલાં કે તે તમામને તેઓ વળગીને પણ નથી બેઠેલા. તેઓએ પણ કોઈ કામને ટાળ્યા કર્યું હોય છે, એમનામાં પણ હિચકીચાહટ થતી હોય છે અને તેમણે પણ ભૂલો કરી હોય છે. તેમ છતાં તેમનાં જીવનમાં અમુક સિદ્ધાંતો હતાં, સામાન્ય રીતે જોવા જઈએ તો ફક્ત એક કે બે, કે જેમના ઉપર તેઓ ક્યારેય બાંધછોડ નથી કરતાં. પોતાનાં સિદ્ધાંતને ખાતર, ફ્રેન્ક્લીન રૂઝવેલ્ટ સવારના નાસ્તાની પહેલાં એક નવું પુસ્તક અચૂક વાંચતા, મહાત્મા ગાંધી તેમની પોતાની ખાદી રેટિયાં ઉપર જાતે જ કાંતતા. બુદ્ધ પોતાની ભિક્ષા માંગવા દરરોજ જતાં. કોઈ માટે સેવા એ સિદ્ધાંત હતો તો કોઈ માટે અહિંસા અને કોઈનાં માટે સ્વાતંત્ર્ય. મહાન માણસો પોતાનાં સિદ્ધાંતો માટે ખપી ગયા. તેમની ટેવો તેમનાં સિદ્ધાંતોનું પરિણામ હતું.

જોકે, આજનું મારું તાત્પર્ય કોઈ નવી ટેવો પાડવાનું કે જૂની તેવો તોડવાનું નથી. તેનાં બદલે, મારો હેતુ તો આજનાં લેખની શરૂઆતમાં મેં ઉઠાવેલ પ્રશ્નનો જવાબ આપવાનો છે અને આજની દંતકથામાં રહેલો ખરો સંદેશ આગળ લાવવાનો છે. અને તે છે:

સફળ માણસોનાં જીવનમાં હંમેશાં ઓછા નામે એક સિદ્ધાંત તો હોય જ છે કે જેમાં તેઓ કશું પણ સમાધાન નથી કરતાં હોતા.

સફળતા દ્વારા, હું ફક્ત ભૌતિક સફળતાની વાત નથી કરી રહ્યો. હું એવા લોકોની પણ વાત કરી રહ્યો છું કે જે લાગણીકીય દ્રષ્ટિથી પણ સફળ થયેલાં હોય અને માટે જ તેમનાં જીવનમાં અર્થપૂર્ણ અને સંતોષપ્રદ સંબંધો હોય છે. કે પછી તેઓ કે જે આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટીએ સફળ હોય અને પરિણામે તેઓ સંતોષી અને આનંદી હોય છે.
મુલ્લા નસરુદ્દીન એક વખત નવા વર્ષની ઉજવણીનાં થોડા દિવસો બાદ પોતાનાં એક મિત્રને મળે છે અને તેની પાસે એક સિગારેટ માંગે છે.

“પણ મને તો એમ કે તમે નવા વર્ષે ધુમ્રપાન નહિ કરવાનો નિયમ લીધો હશે!”
“ચોક્કસ, મેં લીધો જ છે,” મુલ્લાએ જવાબ આપ્યો. “હું છોડવાની જ પ્રક્રિયામાં છું!”
“પ્રક્રિયા?”
“હા, હાલમાં હું બીજા તબક્કામાં છું.”
“અને શું છે તે બીજો તબક્કો?” તેમનાં મિત્રે પૂછ્યું.
“મેં સિગારેટ ખરીદવાનું છોડી દીધું છે.”

જયારે તમારા સંકલ્પોનું પાલન કરવાની વાત આવે ત્યારે એક પછી એક પગલાની વાત ભાગ્યે જ કામ કરે છે. કાં તો તમે તેને વળગી રહો અને કાં તો તમે તેને છોડી દો. વચ્ચે રહેવાની વાત નહિ. એનાં બદલે તો પછી દર વખતે નવાં-નવાં સંકલ્પો કરો અને તેને તોડો, જીવનમાં ફક્ત એક કે બે જ સિદ્ધાંતો એવાં રાખવા વધુ સારું કે જેમાં આપણે કોઈ સમાધાન ન ચલાવી લઈએ. જયારે તમારી પાસે કોઈ એક સિદ્ધાંત હોય ત્યારે પસંદગીઓ કરવી ઘણી સહેલી થઇ પડે છે. એવો કયો એક સિદ્ધાંત છે કે જેનું તમે પાલન કરો છો? તે એક ગુણ કે જેની સાથે તમે કોઈ સમાધાન નહિ ચલાવી લો? એવી એક વાત કઈ છે કે જેનાં સમર્થનમાં તમે ઉભા છો?

જો તમારી પાસે ન હોય, તો બનાવો એક એવો સિદ્ધાંત તમારા માટે.  એનાથી તમારા જીવનમાં એક નવું જ પરિમાણ ઉમેરાશે, મારું વચન છે તમને. તે તમામ વરસાદનાં ટીપાઓ જેમ એક તળાવમાં એકઠાં થઇને એક નાનું ખાબોચિયું બનાવે છે તેમ તમે જેની કાળજી કરતાં હશો તેનાં માટેનું તમે એક મોટું સંગ્રહસ્થાન બની જશો.

જયારે તમે કશાયનાં સમર્થનમાં નથી ઉભાં રહેતાં હોતાં ત્યારે કુદરતમાં પણ કશું તમારા સમર્થનમાં ઉભું નથી રહેતું હોતું.

શાંતિ.
સ્વામી

Saturday, 12 September 2015

ખાલી નાવ

જયારે બીજી વ્યક્તિ આપણી અંદર ક્રોધ ઉશ્કેરવા માટે જવાબદાર હોય ત્યારે શું કરવું? કે પછી ખરેખર તેઓ તેમ કરી શકતાં હોય છે?
જયારે તમારો કોઈ વાંક ન હોય પરંતુ સામે વાળી વ્યક્તિ તમારી અંદર ગુસ્સો જગાડે તો શું કરવું? હકીકતમાં આ સવાલ વારંવાર પૂછાતો હોય છે. ચાલો હું ચોંગ ત્ઝુંની શિક્ષા પર આધારિત એક પ્રખ્યાત ઝેન વાર્તા પરથી શરૂઆત કરું.

જેમ કે અમુક લોકો પોતાની ગાડી અને બીજા ઉપકારણો માટે ગાંડા હોય છે (હા, ગાંડા), તેમ એક વ્યક્તિ હોય છે કે જે પોતાની નાવ માટે ગાંડો હોય છે. દર રવિવારે, તે તેને સાફ કરતો, તળાવે લઇ જતો, અને પછી પાછો લાવતો અને ફરીથી તેને સાફ કરતો. તે પોતાની પત્ની કે બાળકોને તે નાવ અડવા દેતો નહિ, તેને સાફ કરવા માટે પણ નહિ. એક વખત, શિયાળાની શરૂઆતમાં, તેને ચાર શનિ-રવિવારનો સમય લઇને ખુબ જ મહેનતપૂર્વક તે નાવને રંગી અને હવે આ નાવ પહેલાંની જેમ જ નવી નક્કોર લાગતી હતી.

તે ત્યાં પોતાની કિંમતી નાવનાં વખાણ કરતો ઉભો રહ્યો અને જલ્દી પૂરી થઇ રહેલી ઉનાળાની ઋતુમાં ફરી એક છેલ્લી વખત નાવ લઈને સહેલ કરવાની ઈચ્છાને ખાળી શક્યો નહિ. શિયાળો આવી રહ્યો હતો અને તે દિવસે વાતાવરણ ધુમ્મસ વાળું હતું, તેમ છતાં તે આગળ વધ્યો અને નાવનું લંગર છોડ્યું. ધુમ્મસની ભીની સુંગધ શ્વાસમાં ભરતો અને તાજગીભરી ઠંડી પોતાના ચહેરા ઉપર અનુભવતો, શાંત પાણીમાં તે પોતાની નાવ ચલાવતો આગળ વધી રહ્યો હતો, ઝાકળથી નવાયેલા વૃક્ષોને જોતો જોતો, તે ધ્યાનપૂર્વક ધુમ્મસમાં આગળ વધી રહ્યો હતો. સવારનાં સૂર્યનો હળવો પ્રકાશ ગાઢ ધુમ્મસમાં શોષાઈ જઈ રહ્યો હતો અને પંખીઓ આજુબાજુ અને દુરદુરની જગ્યાએથી કલરવ કરી રહ્યાં હતાં.

તે પોતાની પ્યારી નાવમાં, ગાંડા ટોળાથી દુર, એક એક ક્ષણને માણી રહ્યો હતો. કોઈ પોતાને પરેશાન કરે તેવું નહોતું. શાંત સવારમાં ભૂરા તળાવમાં બસ ફક્ત તે અને પોતાની ચમકતી નાવ, નવી જ રંગેલી.

એક ધબ દઈને અવાજ આવ્યો અને તેની નાવ સાથે કશુંક અથડાયું. તેને જોયું કે એક બીજી નાવ હતી કે જે તેની નાવ સાથે જોરથી અથડાઈ અને ઉભી રહ્યાં વગર જ તેની નાવને ઘસરકા પાડતી ચાલતી રહી. એક તીવ્ર લાગણીઓનું મોજું તેની અંદર ઉઠી ગયું. પોતાને માન્યામાં ન આવ્યું કે તેની સાથે શું થઇ ગયું અને તરત જ તેનાં શરીરમાં એક ક્રોધની જ્વાળા ઉઠી ગયી. પેલો બીજો માણસ કેમનો આટલો ડફોળ હોઈ શકે? તેને મારી એક દોષરહિત સવારને શાં માટે બગાડી? બધાં નક્કામાં લોકો મને જ કેમ ભટકાય છે?

ગુસ્સાથી અકળાઈ ઉઠ્યો, અને તે ચિલ્લાયો, “કઈ બાજુ જોઈને ચલાવી રહ્યો છે, ડફોળ?”

બીજી નાવમાંથી કોઈ પ્રત્યુત્તર ન આવ્યો. તેનાંથી તે વધુ અકળાયો. બધો ગુસ્સો તેની ચીખમાં નહોતો નીકળ્યો, માટે તે વધુ એક વાર ચિલ્લાયો. તો પણ, કશો વળતો જવાબ ન આવ્યો. તેને ધ્યાનથી જોયું અને તેને સમજાયું કે પેલી નાવમાં તો કોઈ હતું જ નહિ. તે તો એક જૂની અને ત્યાગી દેવાયેલી નાવ હતી જે ફક્ત તણાતી તણાતી તેની બાજુ આવી ગઈ હતી.

તેને તરત ભાન થયું. અત્યાર સુધી તેને લાગી રહ્યું હતું કે બીજી નાવમાં રહેલ વ્યક્તિ તેનાં ગુસ્સા માટે જવાબદાર છે. જયારે તેમાં તો કોઈ વ્યક્તિ હતું જ નહિ. એક ખાલી નાવે જ તેની અંદર ગુસ્સો પેદા કરી દીધો હતો. આ ગુસ્સો તેની અંદર કાયમથી જ હતો, બહારથી તો ફક્ત તે કશાકથી સળગી જ ઉઠ્યો હતો.

ચુંગ ત્ઝુંની બોધકથા The Empty Boat માંથી મેં નીચેનો ભાગ લીધો છે:

If a man is crossing a river
And an empty boat collides with his own skiff,
Even though he be a bad-tempered man
He will not become very angry.
But if he sees a man in the boat,
He will shout at him to steer clear.
If the shout is not heard, he will shout again,
And yet again, and begin cursing.
And all because there is somebody in the boat.
Yet if the boat were empty.
He would not be shouting, and not angry.
If you can empty your own boat
Crossing the river of the world,
No one will oppose you,
No one will seek to harm you.

“ જો તમે તમારી નાવ ખાલી કરી દો તો...કોઈ તમને નુકશાન નહિ પહોંચાડે.” હા, હા મને ખબર છે કરવા કરતા કહેવું સહેલું છે. તો પણ તે અશક્ય તો નથી જ.

મેં ક્યાંક લખ્યું છે કે ગુસ્સો ત્યારે તમારામાંથી બહાર આવે છે જયારે તમે અંદરથી ઘવાયેલાં હોવ છો. અલગ-અલગ લોકો પોતાનું દુઃખ અલગ-અલગ રીતે વ્યક્ત કરે છે. કોઈ ચિલ્લાય, કોઈ પોતાની જાતને તે પરિસ્થિતિમાંથી ખેંચી લે. કોઈ માફ કરી દે, કોઈ ત્યાગ કરી દે, કોઈને ખીજ ચડી જાય, કોઈ ભૂલી જાય. આ બધી વ્યક્તિગત પસંદગીઓ છે, અંગત બાબતો. તમારી પસંદગી ફક્ત તમારા જ હાથમાં છે. એક વાત મગજમાં સમજી લેજો જો કે, જો તમે ગુસ્સામાં ચિલ્લાયે રાખશો કે પછી તેને અંદર ધરબાયેલો રાખી મુકશો તો તે તમારા સારાપણાને ખતમ કરી નાખશે જેવી રીતે લોખંડને કાટ લાગવાથી તે નાશ પામે છે તેમ. અને, જયારે અંદર રહેલી સારાઈ ચાલી જાય, તો તમારી શાંતિ માટે કોઈ આશા રાખી શકાતી નથી.

એક ક્રોધી વ્યક્તિને પોતાને માટે ગમે તે મત હોય, અંદર ઊંડે તો તેઓ જોકે આત્મ-ગૌરવનાં અભાવથી પીડાતા હોય છે. અને તમે માનો કે ન માનો, તમારું આત્મગૌરવ તમારી નિ:સ્વાર્થતા સાથે સીધું જોડાયેલું હોય છે. તમે જેટલાં વધુ નિ:સ્વાર્થી, તેટલા જ વધુ તમે મજબુત હશો. અને જેટલાં વધુ મજબુત તેટલું જ મોટું તમારું આત્મગૌરવ. કોઈ ઉચ્ચ આત્મગૌરવ ધરાવતી વ્યક્તિ જ શાંત રહી શકે છે. આવી વ્યક્તિ ખોટી ચીસો પાડીને ગુસ્સે થવા કરતાં પોતાની ઉર્જાને સકારાત્મક માર્ગે બહુ સહેલાઇથી વાળી શકે છે.

માટે, ક્રોધથી ઉપર ઉઠવા માટેનો એક સારો માર્ગ એ છે તે તમારું આત્મગૌરવ વધારો. અને, તમે તેવું તમે કોઈની સેવા કરીને કે કોઈ મોટા કારણ માટે સમર્પિત થઇને નિ:સ્વાર્થભાવે તેની સેવા કરીને કરી શકો છો. અરે એક નાનકડું અમથું ભલાઈનું કાર્ય પણ તમારા આત્મગૌરવનાં ખાતામાં બહુ મોટી થાપણ તરીકે જમા થતું હોય છે. આ તમારી પોતાની જાતને જીતવાની એક આંતરિક મુસાફરી છે. તમે બીજાને મદદ કરીને તમારી જાતને જ મદદ કરી રહ્યાં હોવ છો.

તમે તમારી લાગણીઓનાં જવાબો જેટલાં તમારી અંદર શોધશો તેટલા ઓછા તમે અન્ય લોકોને તમારી લાગણીઓ માટે જવાબદાર ગણશો. તો પણ લોકો તો આવશે અને તમારી સાથે ભટકાશે જ, પણ હવે તમે તેમને એક ખાલી નાવ જેવા જોવાનું શીખી લીધું હશે. તેઓ ફક્ત તણાતા રહેલાં હોય છે. નિ:શંક, તમને હજુ પણ ખોટું લાગતું રહેશે જયારે પણ તેઓ તમારું રંગરોગાન બગાડી નાંખતા હશે કે પછી જયારે તેઓ તમારી ખુબ જ સાચવેલી વસ્તુને નુકશાન પહોંચાડતા હશે. તેમ છતાં, તેનો અર્થ એ નથી કે તેઓ તમારી અંદર ગુસ્સો પણ જન્માવી જશે. અને અહી જરૂર છે મારે એક સુક્ષ્મ તફાવતને દર્શાવવાની.

જુઓ, ગુસ્સે નહિ થવાનો અર્થ એ નથી કે તમને ખોટું પણ નથી લાગતું. આપણી આ દુનિયામાં રહેવું અને આપણી પ્રિય વ્યક્તિઓ તરફથી આપણને ખોટું ન લાગવું તે તદ્દન અશક્ય વાત છે. તેવું તો બનવાનું જ. તે તમારા હાથની વાત જ નથી. જો કોઈ તમને લાકડી લઇને મારે, તો તમને દુ:ખવાનું તો ખરું જ. તમે કેવી રીતે તેનો પ્રત્યુત્તર વાળો છો તે સારા લોકો અને મહાન લોકો વચ્ચેનો તફાવત નક્કી કરે છે. તમે તેમની લાકડી લઇ લેવાનું પસંદ કરી શકો છો, તમે એમનાંથી દુર થઇ જવાનું પસંદ કરી શકો છો, તમે તેમનાં પ્રત્યે ચીલ્લાવાનું પસંદ કરી શકો છો, પાછું તેમને ફટકારી શકો છો કે પછી તેમને વળતો પ્રેમ પણ આપી શકો છો.

દુઃખી થવા સિવાયનું, જો કે, એક બીજું પણ કારણ છે ગુસ્સાનું. કોઈને તે સાંભળવું ગમતું નથી પણ દુનિયાનું નજીકથી નિદાન કરતા તમને તે સ્પષ્ટપણે છતું થશે. અને તે છે સ્વ-ઘેલછા. તમને તમારી જાતની જેટલી વધુ ઘેલછા હશે, તેટલાં વધુ તમે ગુસ્સે થઇ જશો, એક નાના અમથા ઘર્ષણથી પણ. આત્મ-ઘેલછાથી યુક્ત લોકો પોતાની જાતને બહુ ગંભીરતાથી લે છે. પછી તે તેમનું જીવન હોય, ધર્મ હોય કે તેમનાં મત હોય, દરેક વસ્તુ તેમનાં માટે ગંભીર હોય છે. આ લોકો એવાં હોય છે કે જેઓ ખાલી નાવને જોયા પછી પણ ચિલ્લાતા રહે છે અને જેણે તે નાવ ખુલ્લી છોડી દીધી હોય તેને ગાળો ભાંડતા રહે છે. એક આત્મ-ઘેલછા વાળી વ્યક્તિને પોતાનાં ક્રોધ સાથે શું કરવું તેની ખબર નથી હોતી. ફરી એક વાર, તેનું મારણ તમારા અસ્તિત્વની પેલે પાર જવામાં અને એક એવી મુસાફરીએ નીકળવામાં રહેલું છે કે જે તમારી પોતાની સ્વાર્થી ઇચ્છાઓનાં કુલ સરવાળા કરતાં પણ મોટી હોય.

મુલ્લા નસરુદ્દીન એક નવા શહેરમાં રહેવા ગયા હતાં અને તેમને એક આર્થિક મદદની જરૂર હતી. તેમને કોઈ પૈસા નહોતું આપતું જોકે. નિરાશ થઇને તેઓ મસ્જીદની બહાર બેઠા હતાં અને ત્યાં તે એક અજાણી વ્યક્તિ સાથે વાતે વળગી ગયા.

થોડી મિનીટો પસાર થઇ ગઈ અને મુલ્લાએ પૂછ્યું, “તો કેવો ચાલે છે ધંધો?”
“ખુબ સરસ!” પેલા માણસે કહ્યું.
“તો મને ૫૦ રૂપિયા ઉછીનાં આપશો?”
“૫૦ રૂપિયા?” તેને નવાઈ સાથે પૂછ્યું. “ના રે! હું તો તમને ઓળખતો પણ નથી.”
“આ ખરું કહેવાય,” મુલ્લાએ જવાબ આપતા કહ્યું. “પેલાં ગામમાં મને કોઈ ઉછીના નહોતું આપતું કેમ કે તેઓ મને ઓળખતાં હતાં. અને અહી, કોઈ મને ઉછીના નથી આપતું કેમ કે તેઓ મને ઓળખતાં નથી.”

ગુસ્સાનું પણ એવું જ છે. કોઈ તમારી અવગણના કરવાની, તમને ચિલ્લાવાની, તમારા ઉપર ગુસ્સે થવાની સ્વતંત્રતા લેશે કેમ કે તેઓ તમને જાણે છે. તેમને ખબર છે કે તમે તેમનું આવું વર્તન ચલાવી લેશો. અને કોઈ તમારા ઉપર એટલાં માટે પણ ગુસ્સે થશે કેમ કે તેઓ તમને નથી જાણતા. તેઓ તમને તેમની પોતાની ગળણી વડે જ ગાળીને જુવે છે. કોઈ પણ કિંમતે, આ બાબતથી તમે એક વ્યાજબી મર્યાદાથી વધારે પરેશાન ન થશો, આમાં તમારા વિશેની નહિ પણ તે લોકો વિશેની જ વાત છે. જ્યાં સુધી તમે તેમનાં જેવા નથી ત્યાં સુધી તમે બરાબર છો.

મેં એક વખત એક સુવાક્ય વાંચ્યું હતું, “તમારું મોઢું ત્યારે જ ખોલો જયારે તમારું કહેવાનું તમારા મૌનથી વધારે સુંદર હોય.” આની અંદર તમારા અણગમાને વ્યક્ત કરવાની વાતનો ખુબ સારો સાર આવી જાય છે. દરેક નાની વાત જે આપણે કરીએ, કહીએ કે વિચારીએ, એ દરેક વિચાર કે જેની ઉપર આપણે ચિંતા કર્યે રાખીએ, એ દરેક લાગણી કે જેણે આપણે પકડીને બેસી જઈએ તે આપણો જ બોજ વધારે છે. તમે તમારી નાવ સંપૂર્ણપણે કદાચ ખાલી ન પણ કરી શકો, પણ તેને વધારે પડતી ભરેલી પણ ન રાખો. ભારે વસ્તુ જલ્દી ડૂબી જતી હોય છે. ખરેખર, આટલું સરળ છે આ. હળવા બનો. મુક્ત બનો.

શાંતિ.
સ્વામી

Saturday, 5 September 2015

શ્રદ્ધાની વાર્તા

અહી મહાભારતમાં આવતી શ્રદ્ધા અને સમર્પણની એક સુંદર વાર્તા છે.
ચાલો હું મહાભારતમાં આવેલી મારી પ્રિય વાર્તાઓમાંની એક વાર્તા સાથે શરૂઆત કરું. શ્રદ્ધા અને સમર્પણની વાર્તા, નસીબ અને દિવ્યતાની વાત. આ પ્રસંગ જયારે ભારતનાં ઈતિહાસમાં સૌથી લોહીલુહાણ યુદ્ધ લડવા માટે દેશભરમાંથી લશ્કરો એક જગ્યાએ ભેગા થયાં હતાં ત્યારે બન્યો હતો. આ કૌરવો અને પાંડવો વચ્ચેનું મહાયુદ્ધ હતું કે જે ૧૮ દિવસ સુધી લડાવાનું હતું.

કુરુક્ષેત્રનું મેદાન મહાકાય અશ્વારોહી સૈન્યને સમાવવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યું હતું. પ્રતિદ્વંદ્વીઓના વિસ્તારો આંકવામાં આવ્યા હતાં. દરિયા જેવડા મોટા સૈન્યનાં ભોજન પકવવા માટે અનેકગણું લાકડું એકત્રિત કરવામાં આવી રહ્યું હતું. હાથીઓ વડે વૃક્ષો જમીનદોસ્ત કરી ખુલ્લો પટ બનાવવામાં આવી રહ્યો હતો. આવા જ એક વૃક્ષ ઉપર એક ચકલી રહેતી હતી, પોતાના ચાર નાનાં બચ્ચાઓ સાથે. જેવું વૃક્ષ નીચે જમીનદોસ્ત થયું કે તેની સાથે સાથે ચકલીનો માળો પણ તેનાં બચ્ચાઓ સાથે જમીન પર પડ્યો. બચ્ચાઓ હજી ઉડી ન શકે તેટલાં નાનાં હતા – જોકે તેઓ ચમત્કારિક રીતે બચી ગયા હતાં.

ભયભીત અને પીડિત એવી ચકલી આજુબાજુ મદદ માટે જોવા લાગી. ત્યાં જ તેને શ્રીકૃષ્ણને અર્જુન સાથે મેદાનનું નિરીક્ષણ કરતાં જોયા. તેઓ પોતે જાતે યુદ્ધનાં મેદાનને જોવા માટે આવ્યાં હતાં કે જેથી કરીને પોતાનાં લશ્કરની વ્યુહાત્મક રીતે ગોઠવણી કરી શકાય. ચકલીએતો પોતાનામાં હતું તેટલું જોર કરીને પાંખો ફડફડાવીને શ્રીકૃષ્ણનાં રથ તરફ ઉડી.

“હે કૃષ્ણ! મહેરબાની કરીને મારા બચ્ચાઓને બચાવો,” ચકલીએ આજીજી કરી. “જેવું કાલે યુદ્ધ ચાલુ થશે કે મારા બચ્ચાઓ કચરાઈ મરશે.”
“હું તને સાંભળી રહ્યો છું,” સર્વવ્યાપી એવા કૃષ્ણે કહ્યું, “પરંતુ, હું કુદરતનાં નિયમમાં હસ્તક્ષેપ કરી શકું નહિ.”
“મને તો એટલી જ ખબર છે કે તમે જ મારા તારણહાર છો, હે ભગવાન. હું મારા બચ્ચાઓનું નસીબ તમારા હાથમાં છોડું છું. તમે તેમને મારો કે તારો, એ હવે તમારે જોવાનું.”
“સમયનું ચક્ર કોઇપણ જાતનાં પક્ષપાત વગર ફરતું રહે છે,” શ્રીકૃષ્ણ એક સામાન્ય વ્યક્તિની જેમ બોલ્યાં જાણે કે પોતે આમાં કશું જ કરી શકે તેમ નથી.
“હું કોઈ ફિલસુફી નથી જાણતી,” ચકલી પૂર્ણ શ્રદ્ધા અને પૂજ્યભાવ સાથે બોલી. “તમે જ સમયનું ચક્ર છો. મને બસ આટલી જ ખબર છે. હું તમને સમર્પિત થાવ છું.”
“તો પછી તારા માળામાં ત્રણ અઠવાડિયા સુધી ચાલે તેટલો ખોરાક મૂકી દે.”

આ વાર્તાલાપથી અજાણ એવો અર્જુન જયારે શ્રીકૃષ્ણ ચકલી સામે સ્મિત કરી રહ્યાં હોય છે ત્યારે તે ચકલીને છું કરીને ઉડાડવાનો પ્રયત્ન કરે છે. ચકલી પોતાની કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાં માટે થોડી વાર પોતાની પાંખો ફડફડાવે છે અને પાછી પોતાનાં માળામાં ઉડીને જતી રહે છે.

બે દિવસ પછી જયારે યુદ્ધનું એલાન કરતા શંખો ફૂંકાય છે ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનનું ધનુષ્ય-બાણ માંગે છે. પ્રથમ તો, અર્જુનને નવાઈ લાગે છે કેમ કે શ્રીકૃષ્ણે પોતે યુદ્ધમાં કોઈપણ શસ્ત્ર નહિ ઉઠાવે તેવી પ્રતિજ્ઞા કરી હોય છે. અને વધુમાં, અર્જુનન માનતો હતો કે યુદ્ધ મેદાનમાં પોતે સર્વશ્રેષ્ઠ બાણાવળી છે.

“મને આજ્ઞા કરો, ભગવાન,” તેને એક આત્મવિશ્વાસ સાથે કહ્યું, “મારા તીરથી કશું પણ વીંધી ન શકાય એવું નથી.”

અર્જુન પાસેથી શાંતિથી ધનુષ્ય લઇને, શ્રીકૃષ્ણ, સામે રહેલાં એક હાથી પર તાંકે છે. પરંતુ, હાથીને પાડી દેવાને બદલે, તીર હાથીનાં ગળામાં લટકેલા ઘંટને વાગે છે અને તે નીચે પડી જાય છે.

શ્રીકૃષ્ણ આટલું સરળ નિશાન પણ ચુકી ગયાં તે જોઈને અર્જુન પોતાનું હસવું રોકી નથી શકતો.

હું ચલાવું બાણ?” અર્જુને પૂછ્યું.

અર્જુનની પ્રતિક્રિયા અને સવાલની અવગણના કરતા શ્રીકૃષ્ણે તેને ધનુષ્ય પાછું આપ્યું અને કહ્યું હવે કશું કરવાની જરૂર નથી.

“પરંતુ, તમે હાથી પર તીર કેમ ચલાવ્યું, કેશવ?” અર્જુને પૂછ્યું.
“કારણકે આ એ જ હાથી હતો જેણે તે વૃક્ષ જમીનદોસ્ત કરી દીધું હતું જેની ઉપર પેલી ચકલીનો માળો હતો.”
“કઈ ચકલી?” અર્જુને વિસ્મયતાપૂર્વક પૂછ્યું. “અને વધુમાં, આ હાથીને તો કશું થયું નથી તે તો જીવતો ઉભો છે! ફક્ત ઘંટ ખાલી નીચે પડ્યો છે!”

તેના સવાલને અવગણતા, શ્રીકૃષ્ણે તેને શંખ ફૂંકવાનો આદેશ કર્યો.

યુદ્ધ શરુ થયું અને અસંખ્ય જીવન બીજા અઢાર દિવસોમાં હણાઈ ગયાં. અંતે પાંડવો જીતી ગયાં. ફરી એક વાર, શ્રીકૃષ્ણ, અર્જુનને લઈને યુદ્ધમેદાનનું નિરીક્ષણ કરવાં ગયાં. ઘણાં શબ હજી પણ પોતાની અંતિમ ક્રિયાની રાહ જોતાં પડ્યાં હતાં. યુદ્ધમેદાન માનવ શરીરનાં કપાયેલાં ટુકડાઓથી, માથાથી, નિર્જિવ ઘોડા અને હાથીઓથી ગંદુ થઇ ગયું હતું.

શ્રીકૃષ્ણ એક ચોક્કસ જગ્યાએ જઈને થોભી ગયાં અને એક નીચે પડેલાં એક ઘંટ તરફ વિચારપૂર્વક જોઈ રહ્યાં.

“અર્જુન,” શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “આ ઘંટને ઉઠાવીને બાજુ પર મૂકી દઈશ?”

સુચના સરળ હતી અને અર્જુનને તે બરાબર પણ લાગી. કેમ કે, આ વિશાળ મેદાન પર ઘણી બધી વસ્તુઓ પડેલી હતી અને તેને સાફ કરવું જરૂરી હતું, પણ શ્રીકૃષ્ણ શા માટે એક નજીવી ધાતુથી બનેલાં શંખને હટાવવાનું કહી રહ્યાં હતાં? અર્જુને સવાલભરી આંખે તેમની સામે જોયું.

“હા, આ ઘંટ,” કૃષ્ણે ફરી કહ્યું. “આ એ જ ઘંટ છે જે મેં પેલાં હાથી તરફ તીર છોડ્યું ત્યારે નીચે પડ્યો હતો.”

અર્જુને ફરી કોઈપણ સવાલ કર્યા વગર નીચે નમ્યો અને ઘંટ ઉઠાવ્યો. જેવો તેણે તે ઘંટ ઉઠાવ્યો કે તેનું વિશ્વ સદાયને માટે બદલાઈ ગયું.

એક, બે, ત્રણ, ચાર અને પાંચ. ચાર નાનાં બચ્ચાઓ એક પછી એક તેમની માં પાછળ ઉડી ગયાં. પેલી ચકલી શ્રીકૃષ્ણની ગોળ ફરતે જાણે પ્રદક્ષિણા કરતી હોય એમ ખુબ જ આનંદપૂર્વક ચક્કર લગાવીને ઉડી ગયી.

“મને માફ કરો, હે કૃષ્ણ!” અર્જુને કહ્યું. “તમને માનવ શરીરમાં એક સામાન્ય માનવ જેવું વર્તન કરતાં જોઇને, હું એ ભૂલી ગયો હતો કે તમે ખરેખર કોણ છો.”

મેં હંમેશાં શ્રદ્ધા રાખી છે તેનો અર્થ એ નથી કે જીવન મારી અનુસાર જશે. ઉલટાનું, એનો અર્થ તો એ છે કે તમે જીવન સાથે મૈત્રી કરતાં શીખી લીધું છે. તમે એ માનો છો કે જીવન તો એની રીતે જ ચાલવું જોઈએ. જીવન તો નાનકડું અમથું છે, તેમ છતાં કુદરતની વિશાળતાનો એક અભિન્ન હિસ્સો છે. જે ખરેખર એક અત્યંત વિશાળતા છે.

શ્રીકૃષ્ણે ચકલીને યુદ્ધનાં મેદાનમાં જ છોડી દીધી હતી કેમ કે તે જ તેનું નસીબ હતું. પંખી એવી પણ ઈચ્છા કરી શક્યું હોત કે પોતે પોતાના બાલબચ્ચા સાથે કોઈ સલામત જગ્યા એ હોય. તેને શ્રીકૃષ્ણ પોતે પોતાની પાસે રાખે એવી દલીલ પણ કરી હોત. તે એવી ભીખ પણ માંગી શકી હોત કે ત્રણ અઠવાડિયા ચાલે તેટલો ખોરાક તેને આપવામાં આવે. તેને આમાંનું કશું પણ ન કર્યું. તેને ફક્ત તેને મળેલી સુચનાનું જ પાલન કર્યું અને બાકીનું બધું પોતે જેનો વિશ્વાસ કરી રહી હતી તેનાં હાથ ઉપર છોડી દીધું. તે એ પણ નહોતી ભૂલી કે પોતાની તરફથી કઈ મહેનત અપેક્ષિત હતી.

ઘણાં લોકો શ્રદ્ધા અને સમર્પણને પોતાનાં સ્વપ્નો સિદ્ધ કરવાનાં એક માર્ગ તરીકે જોતાં હોય છે. તેઓ એવું માનતાં હોય છે કે પોતે અમુક ઈશ્વરને પ્રાર્થના કરશે અને તેમની તમામ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થઇ જશે. કુદરત એવી રીતે નથી ચાલતું. તેને એમ કરવું પોશાય જ નહિ, કારણકે આપણે મોટાભાગે ખોટી જ વસ્તુઓની ઈચ્છા કરતાં હોઈએ છીએ. આપણે અમુક પરિણામોની ઈચ્છા તેની કિંમતનો વિચાર કર્યા વગર કે તેનાં વિશે સમજ્યા વગર બસ કર્યે જ જતાં હોઈએ છીએ. આપણે એ ભૂલી જઈએ છીએ કે આપણી પસંદગીઓ આપણા નસીબ સાથે અભિન્ન રીતે જોડાયેલી હોય છે, તે આપણા નસીબને આકાર આપે છે. ફક્ત સારી વસ્તુઓની ઈચ્છા રાખવાથી તો આપણે ફક્ત આપણને જે જોઈતું હોય તેને જ જોતાં બેસતાં રહેલાં હોઈએ છીએ.

દાખલા તરીકે, પોતાના જીવનસાથીને ખુશ રાખે તેવી વ્યક્તિ આપણે પોતે બનીએ એવું લક્ષ્ય રાખવાંને બદલે, આપણે આપણને જે ખુશ રાખે એવી વ્યક્તિ જીવનસાથી તરીકે મળે એવી ઈચ્છા રાખીએ છીએ. અને, આપણે જેમ જેમ બદલાતાં જઈએ તેમ તેમ જે વસ્તુઓ આપણને ખુશ કરતી હતી તે હવે આપણને ખુશ નથી કરી શકતી. અને પછી આપણે બીજી વ્યક્તિની ઈચ્છા કરીએ છીએ, વધારે સારા સાથી કે એવું કઈક. આપણી પાસે જે છે તેનાંથી સંતોષ રાખ્યા વગર, આપણે વધારે વસ્તુઓની ઈચ્છા રાખીએ છીએ. વધારે વસ્તુઓ મેળવવા માટે આપણે વધુ મહેનત કરીએ છીએ, અને તે પણ મોટાભાગે આપણી તંદુરસ્તી અને આપણા સંબધોના ભોગે. આમ કરવામાં આપણું જીવનધોરણ કદાચ ઊંચું જાય પરંતુ જીવનની ગુણવત્તામાં બાંધછોડ થઇ જતી હોય છે અને પછી આપણને નવાઈ લાગતી હોય છે કે આટલી બધી વસ્તુઓ હોવાં છતાં પણ તે આપણને ખુશ કેમ નથી કરી શકતી.

હા, તમે બીયા વગરનું તરબૂચ તો ઉગાડી શકો પણ છાલ વગરનું નહિ. કુદરત રક્ષાત્મક કવચ દરેકવસ્તુ ઉપર મુકે છે. કોઈવાર આ છાલને દુર કરવાનું કામ કંટાળાજનક કે ગંદુ હોઈ શકે, પરંતુ તેનાં વગર ફળ કદાચ નષ્ટ થઇ જાય કે પાકે પણ નહિ. આપણા જીવનનો અમુક ભાગ અનિવાર્યપણે નારીયેલની છાલ ઉતારવા જેટલો મહેનત માંગી લે તેવો હોય છે પરંતુ અંદર રહેલા મધુર કોપરાનો સ્વાદ માણતા પહેલાં તે જરૂરી પણ હોય છે.

શ્રદ્ધા એ કોઈ તમારી ઈચ્છા અને ઈશ્વરકૃપા (કે જે બન્ને અનંત છે) વચ્ચે ચાલતું દોરડા ખેંચની રમત જેવું નથી કે એક દિવસ તમે ઈશ્વરને અન્યાયી બનવા માટે લલચાવી લેશો. ઉલટાનું, શ્રદ્ધામાં તો જતું કરવાની વાત છે. શ્રદ્ધામાં તો તમારા કર્મોનો ત્યાગ કર્યા વગર સમર્પણમાં હાથ ઉપર ઉઠાવી લેવાની વાત છે. શ્રદ્ધા એટલે એવી સમજણ કે દરેક દિવસ ઉજળો નહિ હોય. અને તેમાં કશો વાંધો નથી. શ્રદ્ધા એટલે એનું ભાન કે પ્રભાત પછી સાંજ પડવાની જ છે. શ્રદ્ધા એ જાગૃતિનું નામ છે કે વાદળછાયું આકાશ એટલે સુર્ય અસ્ત થઇ ગયો છે એમ નહિ.

શ્રદ્ધાનો સાર છે તમારા હાથની જે વાત હોય તે તમામ કરી છૂટવું અને જે તમારા કાબુ બહારનું હોય તે તમામને છોડી દેવું. આવી શ્રદ્ધા કે જે કર્મ અને સમપર્ણથી બનેલી હોય, તે તમામ પ્રકારના ભયથી તમારી રક્ષા કરી શકે છે.

બ્લેઈઝ પાસ્કલે બહુ સુંદર વાત કહી છે, “હૃદયને પોતનાં કારણો હોય છે, જેની તર્કને ખબર નથી હોતી. આપણે તે હજારો વસ્તુઓમાં અનુભવતાં હોઈએ છીએ.”

શ્રદ્ધા એ હૃદયનું જ્ઞાન છે. કે જે તમારું મગજ નથી સમજી શકતું પણ હૃદય જાણતું હોય છે. તમારા જીવનમાં તેને સ્થાન આપો અને તમે એક હજાર પાંખોથી ઉડાન ભરી શકશો. વધુ ને વધુ ઉંચે અને તેજ ગતિએ. સમુદ્રોની ઉપર અને આકાશની પેલે પાર.

શાંતિ.
સ્વામી

Share