Saturday, 31 January 2015

તમે કયા પ્રકારના સાધક છો?

ધ્યાનના ફાયદાઓ તેની તીવ્રતા અને તેનાં અભ્યાસની ગુણવત્તા ઉપર સીધો આધાર રાખે છે. અહી કઈક વિચાર કરવા જેવું છે.
મારે કઈ રીતે ધ્યાન કરવું જોઈએ? કઈ પદ્ધતિ મારા માટે સર્વશ્રેષ્ઠ છે? મારું મન ધ્યાન કરતી વખતે સ્થિર રહેતું નથી; હું તેને ભટકતું કઈ રીતે રોકું? જયારે ધ્યાનની વાત આવતી હોય ત્યારે આ ત્રણ સૌથી સામાન્ય સવાલો હોય છે જે મને પૂછવામાં આવતાં હોય છે. ચોક્કસ મન છે તે સ્થિર નથી રહેતું હોતું અને માટે જ તો આપણે ધ્યાન કરતાં હોઈએ છીએ. જો કે મને ખબર છે તમારો કહેવાનો અર્થ શું છે તે; તમે ધ્યાન કરવા માટે જેટલો વધારે પ્રયત્ન કરો છો મનની ચટર-પટર પણ એટલી જ વધારે મોટેથી ચાલવા લાગતી હોય છે. પતંજલિ તેને વૃત્તિ – સજાગતામાં થતી વધઘટ કાં તો વિચારોના મોજા એવું કહે છે. ધ્યાન છે તે આ વધઘટ ઉપર કાબુ મેળવવાની એક કલા છે કે જેનાં લીધે તમે ઉત્તમોત્તમ એવી શાંતિનો અનુભવ કરી શકો છો કે જે ફક્ત શાંત મનમાંથી જ ઉદ્દભવતી હોય છે.

ઉપરના વાક્યમાં કલા શબ્દ વાપર્યો છે તેની નોંધ લો. ધ્યાનનો પાયો જો કે વૈજ્ઞાનિક છે (કે જેની ચકાસણી કારણ અને અસરનાં સિદ્ધાંતથી થઇ શકે છે) અને તેનાં માટે શિસ્તની(શારીરિક, માનસિક અને નૈતિક) જરૂર પડતી હોય છે, તેમ છતાં ધ્યાનનો અભ્યાસ અને તેનાં ઉપર સંપૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરવી તે એક કલા છે. એક કલાકારની જેમ તમે જેટલો વધારે અભ્યાસ કરશો તેટલાં વધુ સારા તમે એમાં થતાં જશો. તમે સુક્ષ્મ તફાવતોને સમજતા થશો, તમે તમારા અનુભવોથી ઉપર ઉઠતાં જશો, તમારે શું ધારણા કરવી તેની સમજ આવતી જશે, અને ધ્યાનની પ્રક્રિયા સહજ બનતી જશે. અને જયારે તમને તમારા ધ્યાનમાં સહજતાનો અનુભવ થવા લાગશે ત્યારે તે તમારા માટે એક સીમાચિહ્ન રૂપી બની જશે. આવા સાધક માટે આત્મ-સાક્ષાત્કાર ખુબ જ નિકટવર્તી બની જાય છે.

તો પછી ધ્યાન કરવા માટેની સૌથી શ્રેષ્ઠ પ્રણાલી કઈ છે, કેમ કે ધ્યાનની રીતો તો ઘણી બધી છે? નિ:શંક ધ્યાન માટેની વિવિધ વિધિઓ રહેલી છે. આપણી પાસે ધ્યાન કરવાની રીતો તો બ્રહ્માંડમાં રહેલાં તારાની સંખ્યા કરતાં પણ વધુ છે. વારુ, એ થોડું વધારે પડતું હતું, પણ માનું છું કે હું શું કહેવા માંગું છું તે તમે સમજી ગયા હશો. આ પદ્ધતિ, પેલી પદ્ધતિ, આ રીત, પેલી રીત, આ પ્રણાલી અને પેલી પ્રણાલી વિગેરે. સૌથી નોંધનીય બાબત જો કે એ છે કે મોટા ભાગની આ પદ્ધતિઓ ખરેખર તો ખુબ જ સરસ છે. તે કોઈ પણ બીજી પ્રણાલીની જેમ જ કામ કરતી હોય છે પરંતુ જેમ કોઈ પણ પદ્ધતિ માટે થતું હોય છે તેમ તે ફક્ત એનાં માટે જ કામ કરે છે જે તેનો ખંતપૂર્વક અભ્યાસ કરતાં રહેતા હોય છે. કહેવાનો અર્થ એ છે કે સવાલ એ પદ્ધતિ ઉપર નથી પણ તેનો અભ્યાસ કરનાર ઉપર છે. મારી સલાહ? મૂળ તરફ પાછા જાવ. કાં તો બેસો અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો ને કાં તો બેસો અને ચિંતન કરો. બસ આટલું જ છે.

કદાચ મારા માટે હાલમાં અત્યારે આ એક સારી તક છે ધ્યાન ઉપર વિસ્તૃત વાત કરવાની કેમ કે જે લોકો ઋષિકેશ મારી સાથે ધ્યાનની શિબિરમાં આવવાના છે તેમનાં માટે તેમાં પહેલેથી જ ઘણું બધું આવરવાનું છે. છ દિવસ પણ તેનાં માટે ઓછા જ પડવાના. માટે, આજે, પતંજલિ યોગ સુત્રમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે, હું વિવિધ પ્રકારના સાધકો ઉપર પ્રકાશ પાથરીશ. આવનાર લેખમાં હું કદાચ જાગૃતતાનાં નવ સ્તર અને ચેતનાની સાત અવસ્થાઓ ઉપર લખીશ. જે તમને તમારી વર્તમાન અવસ્થા શું છે તે સમજવા માટે મદદરૂપ થશે, અને જેમ જેમ તમે આ ખુબ જ મહેનત માંગી લે એવાં પરંતુ ખુબ જ ફાયદાકારી, વંટોળીયા પરંતુ સુંદર એવાં ધ્યાનનાં માર્ગે ચાલતાં હશો ત્યારે ક્રમશ: તેમાં થતી તમારી પ્રગતીને માપવા માટે પણ એ મદદરૂપ બનશે. બીજું વધારે કઈ કહ્યા વગર આ રહ્યા સાધકના ચાર પ્રકારો:

તીવ્ર સાધક
તીવ્ર સાધકને ચોક્કસપણે અફર અને સ્મારક રૂપી પરિણામો મળતા હોય છે. તેમાં કોઈ બેમત નથી. જયારે ધ્યાન કરવાની વાત આવે ત્યારે પ્રયત્નોની જેટલી તીવ્રતા વધુ તેટલાં જ  ભરપુર ફાયદા. પતંજલિ એમનાં સૂત્રમાં કહે છે:

तीव्र संवेगानाम आसन्न:
તીવ્ર સાધક કે જે ધ્યાનનાં માર્ગે શ્રદ્ધા, દ્રઢતા, ઉત્સાહ અને પ્રબળતા સાથે ચાલે છે તેનાં માટે આત્મ-સાક્ષાત્કાર બહુ નજીક હોય છે.
तीव्रसंवेगानामासन्न: (पतंजली योगसूत्र. I.21)

આ મારો પણ અનુભવ રહ્યો છે, કે, અંતે જો તમે ધ્યાન દ્વારા પરમાનંદનો અનુભવ કરવા માટે ગંભીર હોવ તો તમારે આજે નહિ તો કાલે તમારા અભ્યાસની તીવ્રતા વધારવી જ પડશે. તીવ્ર સાધક એ છે કે જે ૨૪ કલાકમાં ધ્યાનની સરેરાશ ૬ બેઠક લગાવી શકે અને આવું ઓછામાં ઓછું ૬ મહિના માટે કરી શકે. અને આવા સાધકની સરેરાશ બેઠક ૬૦ થી ૯૦ મિનીટની હોવી જોઈએ. આનાથી કઈ પણ વધારે હોય તો તેને શિવ સંહિતા – એક બીજો સુંદર યોગગ્રંથ, મુજબ અત્યંત તીવ્ર ગણી શકાય.

આજનાં યુગમાં અને આ સમયમાં કોની પાસે એટલો બધો સમય ધ્યાન કરવા માટે હોઈ શકે, તમે કદાચ પૂછશો? તમને થોડો સંદર્ભ આપવા માટે કહું તો, મારા તીવ્ર ધ્યાનના અભ્યાસ દરમ્યાન, હું એક સમયે એક બેઠક ૧૦ કલાકની અને બીજી ૬ કલાકની લગાવતો હતો. બિલકુલ હલનચલન કર્યા વગર સંપૂર્ણ સ્થિરતા સાથે. મારા અભ્યાસની ટોચે, લગભગ સાત મહિના સુધી, મેં રોજના ૨૨ કલાક ધ્યાન કરેલું છે. મેં મારા જીવનમાં જે કઈ પણ અજમાવી જોયું છે તેમાં આ સૌથી અઘરું અને સૌથી વધારે થકવી નાખનારું કાર્ય મેં હાથમાં લીધું હતું. હું કહીશ કે તે હતું પણ એટલું ફાયદા કરવાનારું. ચોક્કસ, મેં કઈ લાંબા કલાકોનું ધ્યાન તરત જ નહોતું ચાલુ કર્યું; પરંતુ ઘણાં વર્ષો તેનાં માટે અભ્યાસ કર્યો હતો. અને એટલું કહ્યા પછી, તમારે કઈ ૨૨ કલાક ધ્યાન કરવાની જરૂર નથી પછી જો તમારે મેં જે અનુભવ કરવા માટે કર્યું હતું (અને હું હજુ પણ તેનો અનુભવ કરું છું) તે અનુભવવું હોય તો વાત જુદી છે. પ્રત્યક્ષીકરણનું પરિણામ તમારા અભ્યાસની ગુણવત્તા, અવધિ અને તીવ્રતા દ્વારા આવતું હોય છે.

બીજા સૂત્રમાં, પતંજલિ બીજા ત્રણ પ્રકારના સાધકોની વાત વણી લે છે કે જેમને ધ્યાનમાંથી ફાયદા થતાં હોય છે.

मृदु मध्य अधिमात्रात्वत ततोपि विशेष:
સાધકના અભ્યાસની તીવ્રતાનાં આધારે સાધક મૃદુ, સરેરાશ કે વિશેષ હોઈ શકે છે.
मृदुमध्याधिमात्रत्वात्ततोડपि विशेष: (पतंजली योगसूत्र. I.22)

વિશેષ, સરેરાશ અને મૃદુ સાધક
વિશેષ સાધક એ છે કે જે ૨૪ કલાકમાં ચાર વખત ધ્યાન કરે છે. અને દરેક બેઠક ઓછામાં ઓછા એક કલાકની હોવી જોઈએ. જો સાધક આ રીતની શિસ્ત વડે નિષ્ફળ રહ્યા વિના એક વર્ષ સુધી આ અભ્યાસ કરે તો તેને વિશેષ સાધક કહી શકાય, અને ફક્ત અમુક અઠવાડિયા માટે જ કરનારને નહિ.

એક સરેરાશ સાધક એ છે કે જે ૨૪ કલાકમાં ત્રણ બેઠક કરી શકે છે અને દરેક બેઠક ઓછામાં ઓછી ૧ કલાકની હોવી જોઈએ. જો તેઓ આ અનુશાસનને ૬ મહિના સુધી પાળી શકે તો તેને સરેરાશ સાધક તરીકે વર્ગીકૃત કરી શકાય.

એક મૃદુ સાધક એ છે કે જે ૨૪ કલાકમાં એક કે બે બેઠક કરી શકે છે અને સામાન્ય રીતે તે પ્રભાત કે સંધ્યા સમયે હોઈ શકે છે. અને મૃદુ સાધકની એક બેઠક સરેરાશ રીતે ૩૦ મિનીટ થી ૧ કલાક સુધી ચાલતી હોવી જોઈએ.

તમારામાંના મોટાભાગનાં લોકો એટલાં વ્યસ્ત હોય છે કે આટલો બધો સમય ધ્યાન માટે આપી શકે નહિ. કે પછી તમે આપી શકો તેમ છો? તમે કદાચ આ લેખ વાંચવાનું પસંદ કરશો.

તમે કદાચ મૃદુ સાધક હોય, તો પણ તમને ધ્યાન કરવાથી ઘણું બધું પ્રાપ્ત થશે. શિસ્ત અને ખંતપૂર્વક ધ્યાન કર્યે રાખવાથી તમે એક જુદા જ પ્રકારની જાગૃતતાના સ્તર ઉપર પ્રગતી કરીને પહોંચી જાવ છો. અરે એક મૃદુ સાધક પણ બીજા સ્તરે પહોંચી જ જતો હોય છે જો તે ગુણવત્તા ભર્યો સમય પોતાનાં ધ્યાન માટે આપવાનું ચાલે રાખે તો.

યોગિક ગ્રંથોના મત મુજબ, અને હું પણ તેનું ઉત્તરદાયિત્વ લઉં છું, અત્યંત તીવ્ર, તીવ્ર, વિશેષ, સરેરાશ અને મૃદુ સાધક એ જાગૃતતાના નવ સ્તર અને ચેતનાની સાત અવસ્થામાંથી પસાર થાય છે. તે કઈક ધ્યાનના નવ સ્તર અને આનંદની નવ અવસ્થા જેવા જ છે કે જેનાં ઉપર મેં પહેલાં લખ્યું છે. છતાં, પણ તેનાં વિષે તમે વધુ જાણીને ફાયદો મેળવી શકો છો. હું તેનાં ઉપર આવતાં અઠવાડિયે લખીશ.

“આટલા સઘન તીવ્ર ધ્યાનથી તમને શું મળ્યું?” કોઈએ જૈન ધર્મનાં સ્થાપક મહાવીરને પૂછ્યું કે જેઓ પોતે પણ બુદ્ધના સમકાલીન અને એટલાં જ પ્રબુદ્ધ જ્ઞાની હતાં.
“મને કશું મળ્યું નથી,” સાધુએ કહ્યું, “પરંતુ મેં મારા ક્રોધ, અભિમાન, વાસના, ધ્રુણા, અને ખોટી ધારણાઓ સહીત ઘણું બધું ગુમાવ્યું છે.”

ઘણો સુંદર જવાબ. ધ્યાન એ તમારી જાતને ખાલી કરવાની વાત છે. વિરોધાભાસી રીતે જોઈએ તો ધ્યાન એ કઈ મેળવવાની બાબત નથી, એ તો છે કઈક ગુમાવવા માટેની બાબત, તમારી ખોટી ઓળખને ગુમાવવાની, તમે જે કશાને પણ વળગીને બેઠેલા છો તેને ગુમાવવાની બાબત. કોઈ પણ કિંમતે, અને તે એકદમ મુક્ત કરનારું હોય છે. તમે જેટલું વધારે મધ નાંખશો તેટલું વધારે તે ગળ્યું થશે.

શાંતિ.
સ્વામી

(અગત્યની નોંધ: ગુજરાત રાજ્યમાંથી નિયમિતપણે જે લોકો આ ગુજરાતી બ્લોગ કે અંગ્રેજી બ્લોગ વાંચી રહ્યા હોય તે મને bharatsinhjhala@gmail.com પર ઈ-મેઈલ દ્વારા સંપર્ક કરશે તો હું તેમનો આભારી રહીશ. સંપર્કનો હેતુ ફક્ત એ છે કે ગુજરાત રાજ્ય સ્થિત વાંચકોને મળી શકાય અને સ્વામીજીના વિચારો હજુ વધુ ને વધુ લોકો સુધી પહોંચાડવા માટે જરૂરી એવી કોઈ પ્રવૃત્તિનો વિચાર ભેગા મળીને કરી શકાય. આભાર.- ભરતસિંહ ઝાલા)  

Saturday, 24 January 2015

સૌથી અઘરી લાગણી

બુદ્ધનાં જીવનની એક સુંદર વાર્તા કે જેમાં સૌથી અઘરી લાગણી ઉપર કેવી રીતે નિપુણતા પ્રાપ્ત કરવી તેનાં વિશે એક ગહન સંદેશ છે. 
આજે, હું એક સૌથી અઘરી એવી માનવીય લાગણી ઉપર વાત કરીશ. ભૂતકાળમાં મેં તેનાં ઉપર લખ્યું છે અને તેને એક ક્રિયા, એક જાગૃત પસંદગી કહી છે. મુશ્કેલી એ છે કે આ એક ક્રિયા હોવા છતાં આ લાગણી હકીકતમાં અમલમાં મુકવી ખુબ જ અઘરી છે કારણકે આપણે આપણી લાગણીઓની પક્કડમાં એટલાં બધા આવી ગયા હોઈએ છીએ કે મોટાભાગે આપણા ઉપર આપણી લાગણીઓનો જ વિજય થઇ જતો હોય છે. તેમાં કોઈ પસંદગીનો વિકલ્પ હોય તેવું લાગતું જ નથી. કોઈ તમને સહેજ ગુસ્સે કરે કે તમે તરત જ, તમને ખબર પણ પડે તે પહેલાં જ ક્રોધિત થઇ જાવ છો. અને ક્રોધે થઇ જવું એ કોઈ પસંદગી માટેનો વિકલ્પ હોય એવું તો તે ક્ષણે લાગતું જ નથી પણ એ એક કુદરતી પ્રતિભાવ હોય એવું લાગે છે.

પરતું, હું ક્રોધ, ધ્રુણા, ઈર્ષ્યા, બળતરા, કે દુઃખ ઉપર વાત નથી કરી રહ્યો. અત્યંત સજાગતા અને ધર્મથી તમે આ બધાથી અને તેનાં જેવી બીજી અનેક લાગણીઓથી ઉપર ઉઠી શકો છો. મોટાભાગની લાગણીઓથી દુર ઉભા રહેવું એ જોકે, ખુદ એક એવી લાગણી છે કે જે શાસ્વત શાંતિ માટેનાં એક જરૂરી આધારની ગરજ સારે છે. જયારે મેં આના ઉપર પહેલાં લખ્યું હતું, તો મેં ત્યાં ટાંક્યું હતું (અહી) કે જયારે તમે તેને અમલમાં મુકવાની શરૂઆત કરો છો ત્યારે થોડા સમય પછી એ એક ક્રિયા કે લાગણીમાંથી તમારા અસ્તિત્વનો એક ભાગ બની જાય છે. તમારી પોતાની પ્રકૃતિનો એક ભાગ બની જાય છે. તેનાં વિશે વાત કરતાં પહેલાં ચાલો હું તમને બુદ્ધના જીવનની એક વાર્તા કહું.

એક વખત બુદ્ધે થોડા વખત માટે દુર જવાનું નક્કી કર્યું. તેમને પોતાનાં નજીકના શિષ્યો આનંદ, શરીપુત્ર અને અન્ય શિષ્યોને મઠમાં જ રહેવાનું કહ્યું અને પોતે એકલાં જ વિચરણ કરશે એમ કહ્યું. આ એકદમ અસામાન્ય વાત હતી કેમકે બુદ્ધ જ્યાં પણ જતાં પોતાનાં શિષ્યો અને ભક્તો હંમેશા તેમની સાથે રહેતા કે જેઓ તેમને ખુબ જ પ્રેમ કરતાં અને પોતાનાં જીવન કરતાં પણ બુદ્ધને વધારે પૂજતા. તેમને હંમેશા તેમની આસપાસ રહેવાનું અને બુદ્ધના સ્વરૂપના દર્શન કરતાં રહેવાનું, તેમનાં શાંતિ પ્રદાન કરતાં શબ્દોનું શ્રવણ કરવાનું, અને સૌથી અગત્યનું તો બુદ્ધની સેવા કરવાનું ખુબ જ ગમતું. પરંતુ આ વખતે બુદ્ધે તેમને પોતાને અનુસરવાની ના પાડી.

એક ગામથી બીજે ગામ પગપાળા વિચરતા રહેલાં બુદ્ધને ઘણાં લોકો ઓળખી શકતા નહોતા. તેમને નહોતું લાગતું કે આ ગૌતમ બુદ્ધ છે કેમકે તેમની પાસે કોઈ ચાકર હતાં નહિ, તેમની પાછળ કોઈ ટોળું નહોતું. તે કોઈ એક સામાન્ય સંન્યાસીની જેમ જ વિહરી રહ્યા હતાં, શાંત અને એકલા. રસ્તામાં બુદ્ધ એક માણસ પાસે ભિક્ષા માંગવા ગયા. એ વ્યક્તિની જો કે પોતાની એકની એક ગાય થોડી ક્ષણો પહેલાં જ મરી ગઈ હતી અને માટે તે એકદમ પરેશાન અને નારાજ હતો. ગુસ્સાની લાગણીમાં, તે બુદ્ધ ઉપર રાડો પાડવા માંડ્યો અને અને તેમને ગાળો આપવા માંડ્યો. તે સંન્યાસી તો એકદમ શાંત રહ્યા અને ત્યાંથી ચાલી ગયા. પરંતુ ત્યાં બાજુમાં ઉભેલાં એક અન્ય ગ્રામજને કોઈ પણ જાતની ભૂલ વગર બુદ્ધની હાજરીને અનુભવી અને તે તેમને ઓળખી ગયો.

તેણે તે ગુસ્સે થયેલાં વ્યક્તિને શાંત પાડ્યો અને કહ્યું, “તને ખબર છે તે કોણ હતું.?”
“મને શું પડી છે?” તેણે કહ્યું.
“ના, તારે કાળજી કરવી જોઈએ એ જાણવાની. તે તથાગત હતાં, સ્વયં બુદ્ધ પોતે.”
“તું શું કહી રહ્યો છે?” પેલાં ગાળો આપનાર વ્યક્તિએ આશ્ચર્ય પામતાં કહ્યું. “એ શક્ય નથી કેમકે તેમની પાછળ તો એકદમ મોટું ટોળું હોય છે. તેમનાં શિષ્યો ક્યાં છે?”
“મને તેની નથી ખબર પરંતુ હું ચોક્કસપણે કહી શકું છું કે તે બુદ્ધ જ હતાં. મેં સાંભળ્યું છે કે તેઓ થોડા સમય માટે એકલાં જ વિચરણ કરી રહ્યા છે.”
પેલો માણસનાં ચેહરા પર તો ગ્લાની છવાઈ ગઈ અને તેણે નક્કી કર્યું કે પોતે તે સાધુને શોધી જ કાઢશે જેથી કરીને તે તેમની પાસે માફી માંગી શકે. બીજા દિવસે, તેણે તેમને શોધી કાઢ્યા અને તે તેમનાં પગમાં પડી ગયો.
“મને માફ કરો, ઓ સંત!” તેણે કહ્યું. “મને ખરેખર મારી જાત ઉપર શરમ આવી રહી છે કે મેં તમને ગાળો આપી. મહેરબાની કરીને મને કોઈ સજા આપો કે જેથી કરીને મારું પાપ ધોવાય.”
“તને સજા આપું પણ શા માટે?” બુદ્ધે શાંતિથી પૂછ્યું.
“હું તમારા ઉપર ચિલ્લાયો એટલાં માટે, પ્રભુ.”
“એમ, તે એવું ક્યારે કર્યું?”
“ગઈકાલે,” તેણે કહ્યું.
“હું ગઈકાલને નથી ઓળખતો,” બુદ્ધે કહ્યું. “મને તો ફક્ત આજની ખબર છે.”

માફી. માફી આપવી તે સૌથી અઘરી માનવીય લાગણી છે. ચાલો હું તમને એક સુક્ષ્મ તફાવત કહું. જયારે કોઈ તમારી માફી માંગે અને તમે તેને માફ કરો છો, આ છે માફીની ક્રિયા. છતાં આ તો જરા પણ મોટી વાત નથી કેમ કે, સામેની વ્યક્તિએ પોતાની ભૂલ સ્વીકારી છે. જો તે ખરેખર પ્રામાણિક હશે અને ફરીથી તેનું પુનરાવર્તન નહિ કરવા માટે કટિબદ્ધ હશે તો તેની પ્રામાણિકતા તમને પીગળાવી નાંખશે. પણ હું તો અહી માફીના ઉચ્ચતમ સ્તરની વાત કરી રહ્યો છું, અને તે છે, માફ કરવું તે એક તમારી અંદરની લાગણી બની જાય. અપરાધી પોતાનાં કૃત્યની કબુલાત કરે કે ન કરે તેમ છતાં પણ તમે માફીને તમારી અંદર અનુભવી પણ શકો અને અને તેનો અમલ પણ કરી શકો અને તેમ કરી શકતા હોવાની તમારી તે ક્ષમતા એ સૌથી મોટી લાગણી છે. આ અધ્યાત્મ-પ્રાપ્તિની ટોચમાં દયા પછીના બીજા ક્રમે આવતી લાગણી છે.

આ બુદ્ધની વાર્તામાં ખુબ જ ગહન સંદેશ રહેલો છે. મોટાભાગે, લોકો પોતાની ફરિયાદોને વળગી રહેતા હોય છે જાણે કે તે કોઈ મુલ્યવાન સંપત્તિ ન હોય. તેઓ તેને જયારે છોડી દઈ શકે એમ હોય ત્યારે પણ તેઓ તેમ નથી કરતાં હોતા. આમેય જીવન તો કઠોર હોય છે જ, અને તેમ છતાં માણસ સાશ્વતપણે આવી કઠોર લાગણીઓનો સંગ્રહ કરીને શા માટે જીવનને વધારે મુશ્કેલ બનાવતાં હશે - આ માનવીય વર્તન જેટલું રમુજી છે તેટલું જ રસપ્રદ પણ છે. ચાલો એ ભૂલી ન જઈએ કે આજનો દિવસ આપણો આ પૃથ્વી પરનો અંતિમ દિવસ હોઈ શકે છે. અને દરેક દિવસ એક નવી શરૂઆત હોય છે. આપણે દિવસની શરૂઆત કરવા માટે બ્રશ કરીએ છીએ, સ્નાન કરીએ છીએ, આપણે કપડા પહેરીએ છીએ, ખાઈએ છીએ. તો પછી તેને ખરેખર નવો શા માટે ન બનાવવો? દરરોજ સવારે આપણે આપણી જાતને એ શા માટે યાદ ન અપાવીએ કે આજના દિવસ માટે હું મારી આજ ઉપર મારા ભૂતકાળને જબરદસ્તીથી ઘુસવા નહિ દઉં? કે આજે, હું દરેક વ્યક્તિને એવી રીતે મળીશ કે જાણે તેને પ્રથમ વાર જ મળી રહ્યા છીએ. શું આ થઇ શકે તેવી વાત છે, તમે કદાચ પૂછશો? વારું, જ્યાં સુધી તમે તેનાં માટે પ્રયત્ન નહિ કરી જુઓ ત્યાં સુધી તો તમને તેની ખબર નથી જ પડવાની.

વર્તમાન ક્ષણ એ ખરેખર કોઈ પણ પ્રકારનાં નિર્ણય, વિશ્લેષણ કે હસ્તક્ષેપથી પરે હોય છે. બુદ્ધની જેમ આપણે પણ જો વર્તમાન ક્ષણમાં, આપણી આજમાં જીવવાનું ધ્યેય રાખીએ તો આપણી ગઈ કાલ આપણને ઓછી ને ઓછી તકલીફ આપશે. બુદ્ધને ગાળો આપનાર પેલો વ્યક્તિ જરૂર ખોટો હતો, પરંતુ આપણને એ બાબતની નથી ખબર હોતી કે તે પોતે શેમાંથી પસાર થઇ રહ્યો હશે. બની શકે તે ગાળો આપનાર વ્યક્તિએ પોતે પોતાની એકની એક ગાય ખરીદવા માટે પોતાનું એકનું એક ખેતર ગીરવે મુક્યું હોય. કદાચ તેનું કુટુંબ ભૂખે મરી રહ્યું હોઈ શકે, કદાચ તે પોતે કોઈ માનસિક બીમારીથી પીડાતો હોઈ શકે. આપણે તેનાં વર્તનને સામાજિક કે અસામાજિક તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી શકીએ, આપણે તેને એક ખરાબ વ્યક્તિનું બિરુદ પણ કદાચ આપી દઈએ, પરંતુ આપણને તેની લાગણીઓ વિશે નિર્ણય કરવાનો કોઈ હક્ક નથી હોતો. બુદ્ધે તેને કોઈ ઉપદેશ આપ્યો નહિ, સામે કશું કહ્યું નહિ કે તેનાં વિશે કોઈ નિર્ણય પણ ન કરી લીધો. તેમને તો ફક્ત  પોતાનું જે વર્તન હતું તેનું જ પાલન કર્યું. અને આ વાત મને એક અગત્યના મુદ્દા તરફ લઇ જાય છે.

આપણે હંમેશાં અન્ય લોકોની લાગણીઓ વિશે નિર્ણય કરી લેતાં હોઈએ છીએ. જો કોઈ આપણી વર્તણુંકના લીધે દુઃખ અનુભવે તો આપણે કદાચ કહીશું કે તેઓ વધારે પડતી અને બિનજરૂરી પ્રતિક્રિયા આપી રહ્યા છે. વારું, તેમ કરવાથી આપણે એક ઓર ભૂલ કરી રહ્યાં હોઈએ છીએ. સત્ય તો એ છે કે, આપણ એ નથી જાણતા. પ્રથમ, તો આપણે કોઈને દુઃખ પહોંચાડ્યું છે અને પછી આપણે એવું માનીએ કે તેમને ખરાબ નહોતું લગાડવાનું કે પછી આટલું બધું ખોટું નહોતું લગાડવાનું. આ અજ્ઞાન છે. કોઈ પણ માણસ કોઈપણ બાબત પ્રત્યે કેટલું સંવેદનશીલ હોઈ શકે છે તે તેની અંગત બાબત છે; અને મોટાભાગે તે ફક્ત કોઈ એક વિશિષ્ટ પ્રસંગ પુરતી જ બાબત નથી હોતી પરંતુ તેની પાછળની તેની આખી જિંદગીના અનુભવોનો સંગ્રહ જવાબદાર હોઈ શકે છે.

અપરાધીની દિલગીરી કે પીડિત વ્યક્તિની માફી તે બન્ને કોઈ કામ નહિ કરે જો તેઓ એકબીજાનાં ન્યાયાધીશ બની જતાં હશે તો. તમારી ભૂલ થઇ ગઈ હોય તો માફી માંગવાની હિંમત રાખો. તે તમને કઈ નાના નહિ બનાવી દે, તે તો તમને મજબુત બનાવશે. અને, જયારે કોઈ તમારી પાસે દિલગીરી વ્યક્ત કરે તો તેને માફ કરવાની મહાનતા રાખો. તે તમને કઈ ઓછા નહિ કરે, હકીકતમાં તે તો તમને દિવ્ય બનાવશે. જો તમે તેને માફ ન કરી શકો તેમ હો, તો પછી ઓછા નામે તેનાં માટે ન્યાયાધીશ ન બની બની જશો.

એક માણસ શિકાર કરવા નીકળે છે, પણ તે એક રિંછ ઉપર તાકેલું પોતાનું નિશાન ચુકી જાય છે. પોતાનાં સ્વ-બચાવમાં રિંછ પાગલ થઇને તેની પાછળ પડે છે. પેલો શિકારી, ભયથી ધ્રુજતા એક બીજી ગોળી છોડે છે, પણ તે ય ચૂંકી જાય છે. તે પોતાની બંદુક ફેંકી ને પોતાની જિંદગી બચાવવાં માટે દોટ મુકે છે, પણ થોડી જ વારમાં રિંછ તેની સામે આવી જાય છે.

પેલો શિકારી ઘૂંટણીયે પડી જાય છે અને પ્રાર્થના કરવા લાગે છે કે, “હે ભગવાન, આ રિંછ મને મારી નાંખે તે પહેલા તેને તેનો કોઈ ધર્મ યાદ અપાવો.”

અચાનક એક ચમત્કારિક રીતે પેલું રિંછ થોભી ગયું અને તે પણ ઘૂંટણીયે પડી ગયું અને પ્રાર્થના કરવા લાગ્યું. “વ્હાલા ભગવાન,” તેને કહ્યું, “ આ ભોજન કે જે મને હવે મળવાનું છે તેનાં માટે મહેરબાની કરીને મારો આભાર સ્વીકારો...”

મોટાભાગે આપણે જયારે આપણે બીજી બાજુએ હોઈએ ત્યારે આપણે સામે વાળી વ્યક્તિ સદ્દગુણી બને તેવું ઈચ્છીએ છીએ, જયારે આપણે તો ગમે ત્યારે આપણી બંદુકમાંથી ગોળીઓ છોડી દેતા હોઈએ છીએ એટલાં માટે કે આપણે તેમ કરી શકીએ તેમ હોઈએ છીએ. આ એક લોંગ શોટ છે કે જેમાં સફળતાની શક્યતાઓ બહુ ઓછી પરંતુ ફાયદા વધુ હોય છે.

જો કે હું અહી તમને એક નાનું રહસ્ય કહી દઉં: દર વખતે જયારે તમે કોઈકના ખોટા કૃત્યને માફ કરી દો છો, ત્યારે કુદરત પણ તમારા એક ખોટા કૃત્યને માફ કરી દેતું હોય છે. એક દિવસે જયારે તમારા મનમાં કોઈના પણ માટે જીવનમાં કોઈ ફરિયાદ નહિ હોય, જયારે તમારી પાસે એવું કોઈ બચ્યું નહિ હોય કે જેને માફ કરવાનું બાકી હોય ત્યારે કુદરત પાસે પણ તમારી વિરુદ્ધ કશું નહિ હોય. અને મને નથી લાગતું કે મારે તમને એ કહેવાની જરૂર હોય કે ત્યારે તમે કેટલી હળવાશ અનુભવશો, કે તમે એક સંતુષ્ટ પંખીની જેમ હળવા અને મુક્ત થઇ ને ભૂરા ગગનમાં તમારી ઉડાન ભરી શકશો. જયારે તમે કોઈને માફ કરી દેશો ત્યારે ફક્ત તમે તેમની ભૂલને જ જતી નથી કરતાં પરંતુ તેમની તે ભૂલથી તમને જે દુઃખ થયું છે અને જે નકારાત્મકતા તમે તમારા મનમાં લઇને ચાલો છે તેને પણ તમે છોડી શકશો. કોઈને માફ નહિ કરવું એ કોઈની ભૂલ માટે પોતાની જાતને સજા કરવા જેવું છે. હાલ માટે, મને આ લાંબા લેખ માટે માફ કરશો.

જાવ, તમારી જાતને માફ કરો, બીજાને માફ કરો, દરેકને માફ કરો. જીવન બહુ ટૂંકું છે.

શાંતિ.
સ્વામી

(અગત્યની નોંધ: ગુજરાત રાજ્યમાંથી નિયમિતપણે જે લોકો આ ગુજરાતી બ્લોગ કે અંગ્રેજી બ્લોગ વાંચી રહ્યા હોય તે મને bharatsinhjhala@gmail.com પર ઈ-મેઈલ દ્વારા સંપર્ક કરશે તો હું તેમનો આભારી રહીશ. સંપર્કનો હેતુ ફક્ત એ છે કે ગુજરાત રાજ્ય સ્થિત વાંચકોને મળી શકાય અને સ્વામીજીના વિચારો હજુ વધુ ને વધુ લોકો સુધી પહોંચાડવા માટે જરૂરી એવી કોઈ પ્રવૃત્તિનો વિચાર ભેગા મળીને કરી શકાય. આભાર.- ભરતસિંહ ઝાલા)  


Saturday, 17 January 2015

આપણે શા માટે દુઃખી છીએ.

શા માટે ખુશી એ ઉનાળાનાં વાદળોની માફક ક્ષણિક અને ભ્રામક ભાસે છે, જયારે આપણા દુઃખો અને વિપત્તિઓ કોઈ મહાકાય ખડક અને ચટ્ટાન જેવા લાગે છે.
તાજેતરમાં જ હું કોલકત્તામાં યોજાયેલી આધ્યાત્મિકતા, શક્તિ અને માનવતાના છઠ્ઠા વૈશ્વિક સંમેલનમાં  બોલ્યો. ડૉ. એચ. પી. કનોરીયા, એક સાદા કરોડપતિ અને હૃદયથી ખુબ પરોપકારી જીવ છે કે જેમણે મને ખુબ જ પ્રેમપૂર્વક એક માનનીય અતિથી તરીકે નિમંત્રણ પાઠવીને સતત બીજા વર્ષે પણ તેમાં બોલાવ્યો હતો. હું અંગત રીતે ઘણાં ગર્ભશ્રીમંતોને ઓળખું છું, પરંતુ ડૉ. કનોરીયા જેવા બહુ ઓછા જોયા છે કે જે દુનિયા માટે કઈક કરી છૂટવા માટે કટિબદ્ધ હોય અને સામાજિક કલ્યાણ હેતુ પોતાનાં માનવીય અને આર્થિક સ્રોતનો મોટાપાયે રોકાણ કરતાં હોય.

તેઓ ઇચ્છતાં હતાં કે હું ત્યાંના શ્રોતાગણ વચ્ચે એ વિષય ઉપર મારા વિચારો પ્રસ્તુત કરું કે શા માટે આજે દુનિયામાં આટલી બધી અશાંતિ છે અને સૌથી મહત્વનું તો એ કે શું આધ્યાત્મિકતાની અંદર શાંતિ માટેનો કોઈ રામબાણ ઈલાજ રહેલો છે કે કેમ? જેટલી ઝડપથી આપણે પ્રગતિ કરી રહ્યા છીએ તેટલી જ ગતિથી આપણે પાટા પરથી નીચે પણ ઉતરી રહ્યા છીએ. જેટલી વધુ સુખ સુવિધા આપણે મેળવીએ તેટલી જ વધુ અસુવિધા પણ આપણને જીવનમાં મળતી હોય છે. આપણામાંના મોટાભાગના લોકો ખુબ જ વધારે પ્રમાણમાં અધીરા, વિચલિત, અને પોતે જે કઈ પણ છે, જ્યાં પણ છે અને જે કઈ પણ કરતાં રહેલાં છે તેનાં પ્રત્યે અસંતોષી થતાં જાય છે. આપણે ખુશ રહેવા માટે, શાંતિ અનુભવવા માટે, આપણાથી શક્ય હોય તેટલું બધું જ કરી રહ્યાં છીએ, અને તેમ છતાં ખુશી અને શાંતિ ઉનાળાનાં વાદળો જેવા હંમેશાં ભ્રામક જ લાગે છે. એવું કેમ?  

અંગત રીતે કહું તો, મને લાગે છે કે બેચેની, અસંતોષ, અને દુ:ખ જેવા કારણો માટે આપણે ચિંતા કરવાની બિલકુલ જરૂર નથી. કારણ કે, પ્રથમ તો તેઓ ખરા કારણ પણ નથી આમ જોવા જઈએ તો. એ તો ફક્ત લક્ષણો માત્ર છે. આપણે ફક્ત દુઃખી છીએ માટે જ કઈ આપણે અસંતોષી છીએ એવું નથી. આપણે માત્ર અધીરા છીએ એટલાં માટે જ કઈ આપણે વિચલિત છીએ એવું નથી. આ તો ફક્ત તૈલી ત્વચા ઉપર થતાં ખીલ જેવા છે. તેઓ ત્વચાની સપાટી ઉપર દેખાય છે ખરા પરંતુ એ ત્વચાની અંદરની અશુદ્ધિ હોય છે કે જેનાં લીધે ખીલ થતાં હોય છે. તો બેચેની, અસહનશીલતા, હિંસા, અધીરાઈ, દુઃખ જો કારણ નથી તો પછી તે શું છે, તમે કદાચ પૂછશો? અને ખરું કારણ જે પણ હોય તે શું આધ્યાત્મિકતાની અંદર તેનો વૈશ્વિક જવાબ રહેલો છે ખરો?

સત્ય તો એ છે કે આપણી દુનિયાની તમામ સારાઈ અને ખરાબીનું સ્રોત એક વસ્તુમાં રહેલું છે. મારા મત મુજબ, તે પ્રતિકારમાં રહેલું છે. તમારી આજુબાજુ નજર કરો અને તમે જોશો કે આપણામાંના ઘણાં બધા લોકો પોતાનું જીવન પ્રતિકાર કરવામાં જ જીવતાં રહેલાં છે. આપણે બીજા લોકોનો, વિચારોનો, સંજોગોનો, માન્યતાઓનો, પરિસ્થિતિઓનો, અને એ તમામ કે જેને આપણે ટાળવા માંગતા હોઈએ તેનો પ્રતિકાર કરતાં હોઈએ છીએ. અને આ બાબત મને આ વિષયનાં સાર તરફ લઇ જાય છે. પ્રતિકારથી ખરેખર મારો કહેવાનો અર્થ શું છે? આ રહ્યું તે સરળ શબ્દોમાં:

આપણામાંના મોટાભાગના લોકોના જીવનમાં ફક્ત બે જ મુખ્ય પ્રશ્ન હોય છે. અને વાસ્તવમાં, જોવા જઈએ તો આ બે જ માત્ર ચુનોતીઓ રહેલી છે. આ બન્નેને હટાવી દો અને તમારા જીવનમાં કોઈ પ્રતિકાર, કોઈ દુઃખ કે કોઈ તણાવ રહેશે નહિ. પ્રથમ છે: લોકોને જે પોતાની પાસે નથી હોતું તે જોઈતું હોય છે. પછી તે તંદુરસ્તી હોય, સંપત્તિ હોય, શક્તિ હોય, પ્રેમ હોય, પોતાનાં પ્રત્યે ધ્યાન આપવાની બાબત હોય કે બીજું કઈ પણ હોય. બીજું છે: તેમની પાસે એવું કઈક હોય છે કે જે તેમને નથી જોઈતું હોતું. પુન: એ બાબત કઈ પણ હોઈ શકે છે. આપણે દસકાઓ સુધીનું આપણું જીવન જેમાં આપણને લાગે કે આપણી પાસે શું હોવું જોઈએ અને શું ન હોવું જોઈએ ફક્ત આ બે બાબતો માટે કામ કરવામાં જ સતત પસાર કરી દેતા હોઈએ છીએ. આ પ્રવાહની વિરુદ્ધ તરવા જેવું હોય છે.

જે આપણી પાસે ન હોય તે મેળવવાની ઈચ્છા અને જે ન ગમતું હોય તેને ટાળવાની ઈચ્છા – આ બે વિચારધારાઓમાંથી બેચેની અને દુઃખ નામના બે દૈત્યો પેદા થતાં હોય છે. અને તેઓ એક આંતરિક કોલાહલનું પરિણામ છે કે જે પ્રતિકારમાંથી જન્મતું હોય છે, અને તે પરિણામ સ્વરૂપે બહાર આવતાં હોય છે. અને કોઈ પણ પરિણામ આપણી પસંદગીઓ કે ઇચ્છાઓ ઉપરથી નિશ્ચિત નથી થતું, પરંતુ આપણા કર્મોથી થતું હોય છે. માટે જ પરિણામનો પ્રતિકાર કરવો એ નરી મૂર્ખતા છે. તમારે તમારા માર્ગ ઉપર ધ્યાન આપવું જોઈએ. જો તમે સમુદ્રમાં તરતા હશો તો વહેલાં કે મોડા મોજા ઉછળવાનાં તો ખરા જ. તે તમારી નાવને ડગમગાવશે જ. તમે સમુદ્રની મધ્યે ભગવાનને પ્રાર્થના કરશો એટલાં માત્રથી કઈ ભગવાન સમુદ્રને શાંત નહિ કરી દે. તેને એમ કરવાનું પાલવે પણ નહિ કેમ કે અસંખ્ય સમુદ્રી જીવોનું અસ્તિત્વ આ પ્રચંડ મોજાઓ ઉપર આધારિત હોય છે.

તમે કુદરત સાથે લડી ન શકો કેમ કે તેનું પરિમાણ અત્યંત વિશાળ હોય છે. પરંતુ, કમનસીબે, બહુ મોટા અજ્ઞાનથી વશ થઇને, કાં તો પછી બહુ મોટા ગુમાન કે ઘમંડમાં આવીને આપણામાંના મોટાભાગના લોકો બિલકુલ તેવું જ કરતાં હોય છે. શું તેનો અર્થ એ છે કે આપણે સુતા સુતા બધું સ્વીકારી લેવું? અને શું કશાની ઈચ્છા રાખવી તે ખોટું છે? તમે વિવાદ કરતાં કદાચ પૂછશો. જવાબ છે ના. તમારા જીવનને તમે અમુક રીતે આકાર આપવાની કોશિશ કરો કે તેમાંથી કશું મેળવવાની ઈચ્છા રાખો તેમાં મૂળભૂત રીતે કશું ખોટું નથી. પરંતુ, આપણે એ યાદ રાખવું જ જોઈએ કે આપણે આપણી ઈચ્છા, પસંદગીઓ અને કર્મોના પરિણામ માટે ખુદ પોતે જ જવાબદાર હોઈએ છીએ.

તમે જો કદાચ તમારા વર્તમાન પ્રત્યે ખુશ ન પણ હોય, તો પણ સત્ય તો એ જ છે કે આજે તમે જે છો તેવાં હોવાનું તમે કોઈક વાર ઇચ્છતાં જ હતાં, તમે આજે જે પણ છો તેવાં તમે કોઈ વાર બનવાનું ધ્યેય રાખેલું હતું માટે તમે તેમ છો, અને આજે તમારી પાસે જે કઈ પણ છે તે તમે પહેલાં ક્યારેક ને ક્યારેક ઈચ્છેલું હતું, માંગેલું હતું માટે છે. અને, આજે તમારામાંના મોટાભાગના લોકો જેનો પણ સામનો કરી રહ્યા છે તે તમારા વિચારોનું જ પ્રત્યક્ષીકરણ છે. ભૂલી જવું બહુ સહેલું છે પણ આ એક ક્રૂર સત્ય છે. જો કોઈ આજે લોનનાં હપ્તા ભરવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યું છે તો સંભવ છે કે તેઓ એવાં ઘરના માલિક બની બેઠા છે કે જે એક દિવસ તેમને મળે તેવી તેમણે ઈચ્છા રાખી હતી. કુદરતે તેમને તે ઘર આપ્યું, પરંતુ હવે તેમને લોન તો જાતે જ ભરવી પડે. કુદરત તેમને ગાડી આપી શકે છે કેમ એકવાર તેઓ તેનાં માટે ખુબ જ આવશ્યકતાથી ઈચ્છા કરતાં હતાં, પણ હવે તેમને ગાડીનો વીમો ભરવાની વ્યવસ્થા તો જાતે જ કરવી પડે. તમે કદાચ સુંદર, હોશિયાર અને પ્રેમાળ સાથીની અપેક્ષા રાખી હોય, પણ તો પછી તમારે પણ તમારા ભાગે આવતો ભાગ ભજવવો પડે કે જેથી કરીને તે પણ તમારી રાહ જોતા હોય (જો કે મોટાભાગે તે તેમની પ્રાથમિકતા ઉપર પણ આધાર રાખે છે).

આધ્યાત્મિકતા એ કુદરત સાથે એક થઇને રહેવાની કળા છે જેથી કરીને તમે તેનાં અનંત પરિમાણમાં, અમર્યાદિત સ્રોતમાં કદમ માંડી શકો અને તેને આગળ લઇ જવા માટેનું એક ફળદ્રુપ માધ્યમ બની શકો. આમ કરવાથી તમને તમારા સ્વપ્નમાં પણ ખ્યાલ ન હોય તેટલાં તમને તે સામર્થ્યવાન, શક્તિમાન બનાવશે અને એટલું વળતર ચૂકવશે. અને સૌથી મહત્વનું તો તમારા ઉપર શાંતિ અને ખુશીના આશીર્વાદ હંમેશા બન્યા રહેશે. તો, હા, આધ્યાત્મિકતા એ ફક્ત એક રામબાણ ઈલાજ જ નહિ પરંતુ તે એકમાત્ર રામબાણ ઈલાજ છે. કારણકે આધ્યાત્મિકતા તમારા અહમ્ નું ઉર્ધ્વગમન કરે છે. આધ્યાત્મિકતા એ ધર્મ અને કોઈ પણ વિચારધારાથી પરે છે, તે તમારા અંગત વિચારને બ્રહ્માંડીય ચેતના વડે બદલે છે. અને આ રીતે તમે કુદરત સાથે એક બની રહો છો. આ એક ઉત્કૃષ્ઠ યોગ છે.

તો પછી સવાલ છે કુદરત સાથે એક બનીને કેવી રીતે રહેવું? વારુ, સ્વામી પાસે તમારા માટે એનો જવાબ છે. મારી પ્રાથમિકતાની યાદીમાં મારી પાસે એક કામ છે કે જે હું જુન ૨૦૧૫ (જો વહેલું નહી તો) સુધીમાં સંપૂર્ણ કરવા માંગું છું. કે જે તમારા આ સવાલને સંબોધશે અને તમને આ દિવસ અને આ યુગનો શક્ય એવો સૌથી સરળમાં સરળ માર્ગ બતાવશે. કોઈપણ અતિશયોક્તિ કર્યા વગર હું તમને એમ કહી રહ્યો છું કે હું તમારી પાસે એક મહાન રહસ્ય છતું કરીશ. અને ના, આ કોઈ પુસ્તકની વાત નથી, જો તમે વિચારતાં હોવ તો.

તો મારી સાથે જોડાયેલાં રહો, જો તમને મારા ઉપર વિશ્વાસ હોય તો. અથવા જો તમે જિજ્ઞાસુ હોય કે કોઈ પ્રયોગ કરવા માટે ઈચ્છુક હોય તો પણ. પરંતુ હું જે તમારી સાથે વહેંચીશ તેની તમે જાતે ચકાસણી કરી જોજો અને ત્યાર બાદ જ મારો વિશ્વાસ કરજો.

શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

(અગત્યની નોંધ: ગુજરાત રાજ્યમાંથી નિયમિતપણે જે લોકો આ ગુજરાતી બ્લોગ કે અંગ્રેજી બ્લોગ વાંચી રહ્યા હોય તે મને bharatsinhjhala@gmail.com પર ઈ-મેઈલ દ્વારા સંપર્ક કરશે તો હું તેમનો આભારી રહીશ. સંપર્કનો હેતુ ફક્ત એ છે કે ગુજરાત રાજ્ય સ્થિત વાંચકોને મળી શકાય અને સ્વામીજીના વિચારો હજુ વધુ ને વધુ લોકો સુધી પહોંચાડવા માટે જરૂરી એવી કોઈ પ્રવૃત્તિનો વિચાર ભેગા મળીને કરી શકાય. આભાર.- ભરતસિંહ ઝાલા


Saturday, 10 January 2015

વિશેષ જરૂરિયાતવાળા બાળકોનો ઉછેર

કોઈ વખત હુંફાળા અને સુર્યપ્રકાશ વાળા સ્થળને બદલે, આપણે ઠંડા અને અંધકાર ભર્યા સ્થળ ઉપર પહોંચી જતાં હોઈએ છીએ. તેને પણ તેની પોતાની સુંદરતા હોય છે.  જીવન તો આવું જ હોય છે.
ગયા મહીને, હું એક યુગલને મળ્યો હતો કે જેઓને એક ઑટિસ્ટિક (ઑટિઝમ નામનાં રોગથી ગ્રસ્ત) બાળક હતું. તેઓ ફક્ત આશીર્વાદ મેળવવા માટે જ આવ્યા હતાં. ઑટિઝમ એ મારા હૃદયની ખુબ જ નજીક છે. ૨૦૧૨માં, મેં ઑટિઝમથી પીડાતા એક બાળકનાં જીવન ઉપર એક વિડીઓ બનાવ્યો હતો કે જે પૂર્ણિમા રામ કિરણ નામની એક ઉદાર વ્યક્તિની એક પારિતોષિક વિજેતા વાર્તા ઉપર આધારિત હતો. તમે તેને અહી જોઈ શકો છો. હું જોકે એવું તો નથી કહી શકતો કે હું ઑટિસ્ટિક બાળકનાં માતા-પિતા અને ભાઈ-ભાંડુંઓની ચુનોતીઓને સંપૂર્ણપણે સમજુ છું, કેમ કે મને આવી કોઈ વિશેષ જરૂરિયાત વાળા બાળકનો ઉછેર કરવાનો કોઈ સીધો અનુભવ નથી રહ્યો. પરંતુ સંન્યાસ પહેલાં, હું ઘણાં ઑટિસ્ટિક બાળકોના જીવનમાં સામેલ હતો. તેમાં દરેક દિવસ નવો દિવસ હોય છે. કોઈવાર, આપણે બધા જ એવો ભાર અનુભવતા હોઈએ છીએ કે જયારે કશું આપણે ન ઇચ્છતાં હોય છતાં પણ આપણે ત્યાં બંધબેસવું પડતું હોય છે. વારુ, ઑટિઝમની બીમારીનાં વિસ્તારમાં પોતે કેટલે છે તેનાં આધારે ઑટિસ્ટિક બાળકના રોજીન્દા જીવનમાં આ તો ફક્ત એક જ દબાણ છે

તે માતા-પિતા કે જેમને હું હાલમાં મળ્યો તેઓ મને જણાવતાં હતાં કે આટલાં બધા સંચાર માધ્યમો તેમજ જાગૃતિ હોવા છતાં પણ, સમાજનો એક મોટો ભાગ હજુ પણ તેમની ચુનોતીઓને પૂરી રીતે સમજતો નથી કે તેમની કદર કરતો નથી. પેલી માતાએ કહ્યું:

“હું જાણું છું કે દરેકજણ વ્યસ્ત છે અને તેમને પણ તેમનાં જીવનમાં તેમનો પોતાનો પુરતો તણાવ હોય છે. હું તેમની પાસે એવી કોઈ અપેક્ષા નથી રાખતી કે તેઓ એ જાણે કે હું દરરોજ શેમાંથી પસાર થતી હોવ છું કે પછી બધું જ બરાબર છે એવું કહેવાનો હું ડોળ કરું. પ્રામાણિકતાથી કહું તો, હું પણ ક્યારેક થાકી જઉં છું. અને મને નથી ખબર પડતી કે આની સાથે કઈ રીતે કામ લઉં. અરે તેઓ (પોતાનાં પતિ) તો બહાર કામે પણ જાય છે અને એ રીતે એમને એક વિરામ મળી રહે છે, પરંતુ મારે તો ઘરમાં જ રહેવાનું અને મારા પુત્રની દેખભાળ કરવાની. હું કોઈ ફરિયાદ નથી કરી રહી, હું જાણું છું કે મારું બાળક કઈક વિશેષ છે. પણ મને કહો, સ્વામી, શું મને ક્યારેય વિરામ મળશે ખરો? મને ખબર છે કે મારો દીકરો અન્ય લોકોની ગતિને નહિ પહોંચી શકે. અને તેણે શા માટે પહોંચવું પણ જોઈએ? પરંતુ લોકો એ ક્યારેય સમજશે ખરા કે તે બાળકની જગ્યાએ હોવું એટલે શું અને એક માવતર તરીકે મારી ચુનોતીઓ શું હોઈ શકે છે?

મેં તેને શાંતિથી સાંભળી. મને ખબર હતી તે ક્યાંથી આવી રહી હતી. આપણો સમાજ સામાન્ય રૂઢીઓ પરથી લોકોને વર્ગીકૃત કરવામાં બહુ જ ઉતાવળો હોય છે. જો તમે તેમાં બંધબેસતા નહિ હોવ તો તે તમારો સમાવેશ નહિ કરે. જોઈ, કોઈ વખત, એ સારી વાત પણ બની શકે છે, કારણકે જો તમે કોઈ એક ઘરેડમાં બંધ બેસી જાવ, તો તમે અમુક પ્રકારનાં જ કાયમ રહો તેવી અપેક્ષા પણ કરવામાં આવતી હોય છે. તમારી અંદરનો કોઈ પણ બદલાવ તેમને બેચેન બનાવી દે છે. આપણને સાતત્યતા, સતતતા, અને અનુમાનો ગમતાં હોય છે. આપણને દિવ્યતાની રમતમાં જેટલી ઓછી શ્રદ્ધા હશે તેટલો જ ઓછો વિશ્વાસ આપણને પ્રકૃતિ માતાના રહસ્યમય બળમાં રહેશે, અને આપણે એટલાં જ વધુ તણાવમાં રહીશું. જયારે આપણે મૂળ સ્રોત સાથેનો જ સ્પર્શ જો ગુમાવી દઈશું, તો પછી આપણે આપણી જાત ઉપર જાતે જ બધું બરાબર કરી દેવાનો એક અત્યંત મોટો ભાર મૂકી દઈશું. અને ત્યારે, આપણે બધું જ યોજનાબદ્ધ કરવાની ઈચ્છા રાખીશું, બધું જ જાણવાની, સમજી લેવાની ઈચ્છા રાખીશું, આપણે બધો જ સમય કાબુમાં રહેવાની ઈચ્છા રાખતાં થઇ જઈશું.

મારી તે યુગલ સાથેની વાતચીત તરફ પાછાં ફરતાં, જયારે તે માતાએ મને તે સવાલો પૂછ્યા, ત્યારે મને એમિલી પર્લ કિંગસ્લેની એક સુંદર વાર્તા યાદ આવી ગઈ. આ રહી તે:

મને વારંવાર કોઈ ખોડખાંપણ વાળા બાળકનાં ઉછેરનાં અનુભવને વર્ણવવા ઉપર પૂછવામાં આવતું હોય છે – જે લોકોને આવો અનન્ય અનુભવ થયો નથી તેમને તે સમજાવવા માટે, તેની કલ્પના કરવા માટે આ રહ્યો તે જવાબ...

જયારે તમારે ઘેર બાળક આવવાનું હોય છે ત્યારે તે ઇટાલીનાં એક અદ્દભુત પ્રવાસ પર જવા માટે કરવામાં આવતાં આયોજન જેવું હોય છે. તમે કેટલાંક માર્ગદર્શક પુસ્તકો ખરીદો છો અને ખુબ જ સુંદર આયોજન કરી રહ્યા હોવ છો. કોલોઝીયમ. માઈકલ એન્જેલો ડેવિડ. વેનિસના ગોન્ડોલસ. તમે થોડા ઇટાલિયન બોલીના સામાન્ય શબ્દો પણ શીખો છો. આ બધું એકદમ રોમાંચક હોય છે.
થોડાક મહિનાઓની આતુરતા પછી, અંતે તે દિવસ આવી જાય છે. તમે બેગ-બિસ્તરા બાંધીને જવા માટે નીકળો છો. થોડા કલાકો પછી તમારું વિમાન ધરતી ઉપર ઉતરે છે. વિમાન પરિચારિકા આવે છે અને અને જાહેરાત કરતાં બોલે છે, “હોલેન્ડમાં તમારું સ્વાગત છે.”

“હોલેન્ડ?!?” તમે પૂછો છો. “હોલેન્ડથી તમારો કહેવાનો મતલબ શું છે?? મારે તો ઇટાલી જવાનું હતું. અને અમે અત્યારે ઈટાલીમાં હોવા જોઈએ. મારું આખું જીવન મે ઇટાલી જવાનું સ્વપ્નું જોયું હતું.”
પરંતુ વિમાનના ઉડ્ડયનમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો. હવે તે હોલેન્ડમાં ઉતર્યા હતાં અને તમારે હવે ફરજીયાતપણે ત્યાં રહેવું જ પડે એવું છે.

મહત્વની વાત એ છે કે તમને કઈ ભયાનક, ચીતરી ચડે તેવાં, ગંદા સ્થળે નથી ઉતારી દેવામાં આવ્યા કે જે મહામારી, દુષ્કાળ કે કોઈ બીમારીથી ગ્રસ્ત એવું કોઈ સ્થળ હોય. તે તો ફક્ત એક માત્ર જુદું જ સ્થળ છે.
માટે તમારે બહાર જવું પડશે અને નવા માર્ગદર્શક પુસ્તકો લાવીને વાંચવા પડશે. અને તમારે હવે એક નવી જ ભાષા પણ શીખવી પડશે. અને તમે હવે એક નવા જ પ્રકારના લોકોને મળવાનાં છો કે જેને કદાચ તમે ક્યારેય ન મળી શક્યાં ન હોત.

આ ફક્ત એક જુદું સ્થળ છે, ઇટાલી કરતાં થોડું ધીમી-ગતિએ ચાલતું, ઇટાલી કરતાં થોડી ઓછી ચમક-દમક વાળું. પણ તમે ત્યાં થોડી વાર રહ્યા પછી અને તમારો શ્વાસ થોડો હેઠો બેસ્યા પછી તમે આજુબાજુ જુઓ છો....અને તમે જુઓ છો કે હોલેન્ડમાં તો પવનચક્કી છે...અને તુલીપના પુષ્પો પણ છે. અરે હોલેન્ડમાં તો રેમબ્રાન્ડ્સનાં ચિત્રો પણ છે.

પણ તમે જેને ઓળખો છો તે તમામ બસ ઇટાલી જવા-આવવામાં વ્યસ્ત છે...અને દરેકજણ તેમને ઇટાલીમાં કેટલી મજા આવી તેની મોટી મોટી વાતો કરતાં હોય છે. અને તમે જીવનપર્યંત એવું કહેતાં રહેશો કે “હા, મારે પણ ત્યાં જ જવાનું હતું. અને એનાં માટે જ મેં બધું આયોજન પણ કર્યું હતું.”

અને તેનાં માટેનું દુઃખ ક્યારેય એટલે ક્યારેય પણ તમારાથી દુર નહિ જાય...કારણકે તે સ્વપ્નની ખોટ બહુ જ મોટી ખોટ હોય છે.

પરંતુ...તમે જો આજીવન તમે ઇટાલી ન  જઈ શક્યાં તેનું દુઃખ રડ્યા કરશો તો તમે ક્યારેય તેમાંથી મુક્ત થઇને ખુબ જ ખાસ અને ખુબ જ પ્રેમાળ કહી શકાય તેવી હોલેન્ડ વિશેની ખાસિયતોને પણ માણી નહિ શકો.

એક સૌથી ખાસ કહી શકાય તેવો શબ્દ ઉપરોક્ત વાર્તામાં એ છે કે “સ્વપ્નની ખોટ”. આપણે બધાને સ્વપ્નાઓ હોય છે. મારું જીવન કેવું હશે તેનાં વિશેના સ્વપ્નો, મારી પાસે શું શું હશે તેનાં વિશેના સ્વપ્નાઓ, હું કોને કોને ઓળખતો હશું તેનાં વિશેના સ્વપ્નાઓ, હું શું બનીશ તેનાં વિશેના સ્વપ્નાઓ, હું કોઈને કેવી રીતે અને કેટલો પ્રેમ કરીશ અને મને પણ બદલામાં કોઈ કેટલો અને કેવો પ્રેમ કરશે તેનાં વિશેના સ્વપ્નાઓ. આપણે મોટાભાગે આપણી ખુશીને આપણા સ્વપ્નાઓની પૂર્તિ સાથે સાંકળી લઈએ છીએ. સત્ય તો જો કે, એ છે કે કુદરત નથી તો ક્યારેય સ્વપ્ના જોતી હોતી કે નથી આપણા સ્વપ્નાઓની તેને બહુ પડી હોતી. બસ એટલાં માટે કે આપણી પાસે આપણા સ્વપ્નાઓ અસંખ્ય હોય છે. આપણા સ્વપ્નાઓ આપણી એવી ઈચ્છાઓ હોય છે કે જે આપણે પૂરી થાય એવું ઇચ્છતાં હોઈએ છીએ. અને આપણી ઈચ્છાનો તો કોઈ અંત જ નથી આવતો. આપણે તે ફરી ફરીને પૂરી થાય એવું ઇચ્છીએ છીએ, અને આપણે તેને રોજ જીવીએ એવું ઇચ્છીએ છીએ.

સ્વપ્ના જોવામાં કોઈ વાંધો નથી. અને આપણા સ્વપ્ના કોઈ તોડી નાખે કે તેનાં ઉપર કોઈ વિપત્તિ આવી જાય કે પછી વાસ્તવિકતામાં આપણા સ્વપ્નાઓ ખોવાઈ જાય તો દુઃખ અનુભવવું તે પણ એકદમ માનવીય વાત છે. તમે નિરાશ થઇ જાવ અને તમારી ખોટ ઉપર શોક વ્યક્ત કરવાનો તમને હક પણ છે. જીવન જો કે એટલાં માટે નથી બદલાઈ જવાનું કે આપણને જે કઈ પીરસવામાં આવ્યું છે તે આપણને પસંદ નથી આવ્યું. ખુશ રહેવાનો એક માત્ર ઉપાય એ છે કે આપણે આપણા સ્વાદને થોડો અનુકુળ કરીએ અથવા તો પછી આપણું ભોજન આપણે જાતે જ પકાવી લઈએ.

એક સંસ્થામાં દરેક માટે કઈ સરળ કામ નથી હોતું. અમુક લોકોને થોડા અઘરા કામો પણ કરવા પડે. એજ રીતે, બ્રહ્માંડની સંસ્થામાં, કુદરત જે મજબુત લોકો છે તેમને ચુનોતી ભર્યા કામ કરવા માટે તેમની પસંદગી કરે છે. કદાચ, તેને તમારી શક્તિ અને ધીરજમાં વિશ્વાસ હોય છે અને માટે તેણે તમને ખાસ વિશેષ જરૂરિયાતો વાળા બાળકનો ઉછેર કરવા માટે તમને પસંદ કર્યા હોય છે. અને મારો વિશ્વાસ કરજો કે જયારે તમે કુદરતનું કોઈ ચોક્કસ કામ કરવા માટે પસંદગી પામ્યા હોવ છો ત્યારે તે તમારી પાસેથી તે કામ લઇ ને જ રહેશે પછી ભલેને તમારી પોતાની પસંદગી તેનાં માટે ગમે તે કેમ ન હોય. તમે તમારી હોય તેટલી તમામ શક્તિથી તેનો પ્રતિકાર કરી શકો છો, પરંતુ તે તમારા રુદન તરફ ધ્યાન સુદ્ધાં પણ નહિ આપે. પરંતુ જે ક્ષણે તમે તેનો સ્વીકાર કરી લેશો, તે જ ક્ષણે તમારી અંદર અપાર ક્ષમતા અને શક્તિ આશીર્વાદ રૂપે આવી જશે. અને ત્યારે તમે તમારી ચુનોતી કરતાં પણ મોટા બની જશો.

વધુમાં, શિયાળામાં કઈ દરેક દિવસ સૂર્યપ્રકાશથી હુંફાળો હોય તેવું નથી બનતું. જયારે ઉજળો અને હુંફાળો દિવસ હોય ત્યારે બહાર નીકળો. અને જયારે ધુમ્મસ અને ઠંડી હોય ત્યારે એક ગરમ પીણું હાથમાં લઇને એ તાજગીને માણો કે જે ફક્ત ઠંડી જ તમને આપી શકતી હોય છે. આપણા સ્વપ્નાઓ પાછળની અનંત દોટમાં આપણે એ ભૂલી જતાં હોઈએ છીએ કે આ જીવન પોતે કેટલું સુંદર સ્વપ્નું છે. હોલેન્ડ હોય કે ઇટાલી, તેનાંથી કોઈ એટલો ફરક નથી પડી જતો જો તમે કૃતજ્ઞ ભાવથી જીવતાં હોય તો. એટલું કહ્યા પછી, હું એ કહીશ કે વિશેષ જરૂરિયાત વાળા બાળકોના માતા-પિતા તેમની અપાર હિંમત અને ધીરજ માટે પોતે કોઈ પણ દુન્વયી અર્થ માં ખાસ કહી શકાય તેવાં હોય છે. કોઈ “સામાન્ય માણસ”ની જેમ તેઓ સવારે ઉઠે અને ખબર પડે કે તેમને ફરીથી પહેલીથી શરૂઆત કરવી પડશે તો તેઓ તે જાણીને તેને છોડી નથી દેતા. આપણે બધાએ તેમને આપણાથી બનતી સહાય કરવી જોઈએ. હું તેમને સલામ કરું છું.

આપણું વિશ્વ એક મોટું કુટુંબ છે અને એક સિદ્ધાંતની વાત તરીકે, જો આપણે આપણી બાજુમાં રહેલી વ્યક્તિની કાળજી લઈએ તો દુનિયાનાં અડધાથી વધુ પ્રશ્નો અદ્રશ્ય થઇ જશે, અને આપણામાંના મોટાભાગના લોકો શાંતિથી સુઈ શકશે.

શાંતિ.
સ્વામી


P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

(અગત્યની નોંધ: ગુજરાત રાજ્યમાંથી નિયમિતપણે જે લોકો આ ગુજરાતી બ્લોગ કે અંગ્રેજી બ્લોગ વાંચી રહ્યા હોય તે મને bharatsinhjhala@gmail.com પર ઈ-મેઈલ દ્વારા સંપર્ક કરશે તો હું તેમનો આભારી રહીશ. સંપર્કનો હેતુ ફક્ત એ છે કે ગુજરાત રાજ્ય સ્થિત વાંચકોને મળી શકાય અને સ્વામીજીના વિચારો હજુ વધુ ને વધુ લોકો સુધી પહોંચાડવા માટે જરૂરી એવી કોઈ પ્રવૃત્તિનો વિચાર ભેગા મળીને કરી શકાય. આભાર.- ભરતસિંહ ઝાલા




Saturday, 3 January 2015

નુતન વર્ષે કરેલા સંકલ્પોને કેવી રીતે જાળવી રાખવા

જયારે તમે ધીરજ અને શિસ્તબદ્ધ રીતે ચાલતાં રહો છો ત્યારે સંકલ્પ સિદ્ધિનો માર્ગ તમારા માટે ખૂલતો જાય છે. એક સમયે બસ એક કદમ ચાલો.
એની ટેઈલર લેબેલના કાર્ટૂનમાં એન્ગસ નામનો કુતરો ફિલ નામનાં બીજા કુતરાને પૂછે છે:
“નવા વર્ષનો સંકલ્પ એટલે શું?”
“તે એટલે જાન્યુઆરી મહિનાના પ્રથમ અઠવાડિયામાં કરવાનાં કામોની યાદી,” ફીલે જવાબ આપતાં કહ્યું.

કેમ આ વાત બરાબર લાગે છે ને?

આપણામાંના મોટાભાગનાં લોકો નવા વર્ષના પ્રારંભે નવા સંકલ્પો કરે છે. અંગત રીતે, મને આ સંકલ્પો કરવાનો વિચાર ગમે છે. તે તમને એવું કઈક આપે છે કે જેનાં માટે તમે આખું વર્ષ કાર્યરત રહી શકો છો. અલબત્ત, તે તમને સંકલ્પ સિદ્ધીનાં અંતે તેની ઉજવણી કરવાનું એક બીજું પણ કારણ આપે છે. જો કે, મોટા ભાગના લોકો ટકી રહેવામાં નિષ્ફળ જાય છે અને પોતાનાં સંકલ્પોને જો થોડા અઠવાડિયા પછી નહિ તો, થોડા મહિના પછી તો અધવચ્ચેથી જ છોડી દેતા હોય છે. મારા મત પ્રમાણે તો કાં તો તમે કોઈ સંકલ્પ કરશો જ નહિ કાં તો પછી તેને પૂર્ણ કરવામાં કોઈ કસર બાકી રાખશો નહિ.

જયારે આપણે સંકલ્પ કરીએ પરંતુ તેને જો ટકાવી ન રાખીએ તો ત્યારે આપણા આત્મ-ગૌરવને એક ફટકો પડે છે, અને તે આપણા આત્મ-વિશ્વાસને નબળો પાડી દે છે. તમારું જાગૃત મન, તમારી ટેવો એવું ઈચ્છે છે કે તમે તમારો સંકલ્પ તોડી નાંખો. તે તમારા મનમાં પુરતો ઘોંઘાટ કરી નાંખશે તમારા એક-એક વિચાર, યુક્તિ કે શક્યતાને પોતાની રીતે મરોડવાની પુરતી કોશિશ કરશે. જો તમે આ સમયે તમારા સંકલ્પને વળગી ન રહો અને તોડી નાંખો તો પછી બીજી વખતે તમારા માટે તમારા પોતાનાં વચનનું માન રાખવું અઘરું થઇ પડશે. અને તે એટલાં માટે કે તમારા જાગૃત મને તમારા ઉપર વિજય મેળવી લીધો છે, કારણકે તેને હવે લાગવા માંડે છે કે હું તો કઈ પણ કરી શકું છું કેમ કે જયારે હું આગ્રહ પૂર્વક સતત કોશીસ કરુ છું ત્યારે આ વ્યક્તિ તો તૂટી જાય છે.

પરંતુ, જયારે પણ તમે તમારો સંકલ્પ ટકાવી રાખવાનું અને તમારા વાતોડિયા મનને નહિ સાંભળવાનું નક્કી કરો છો ત્યારે તમારી વચન પૂર્ણ કરવાની ક્ષમતાને ખુબ જ મોટો જુસ્સો પૂરો પડે છે. કારણકે, હવે તમારું મન એમ કહે છે હું એક એવાં માણસના શરીરમાં રહું છું કે જે પોતે જે કઈ પણ બોલે છે તે મુજબ તે કરે પણ છે. મારી ફરિયાદોનો કોઈ અર્થ નથી કારણકે તે પોતે ક્યારેય ઉપાડેલું કામ અધવચ્ચે પડતું મુકશે જ નહિ. જયારે તમારું મન એ બાબતે સંમત થઇ જશે કે તમે જયારે કોઈ વાત નક્કી કરી લીધી હશે તો તમે એનું બિલકુલ સાંભળવાના નથી, તો પછી તે તમને હેરાન કરવાનું બંધ કરી દેશે. તમે આ કોઈ પણ દિવસે અજમાવીને જોઈ શકો છો. ત્રણેક વર્ષ પહેલાં, મેં ધન્ના જાટ નામના એક ભક્ત કે જેણે સાક્ષાત ભગવાનને જોવાના કરેલા સંકલ્પની લોકવાર્તા ઉપર લેખ લખ્યો હતો. સંકલ્પ એ એક જીવંત વિચાર છે. જો કે દરેકજણ એ દંતકથામાંના ધન્ના જેટલાં મજબુત નથી હોતા. પરંતુ તેનો અર્થ એ પણ નથી કે દરેકજણ તેનાં જેટલું મજબુત થઇ પણ ન શકે. તમે જરૂર થઇ શકો છો. આ રહ્યા તમારા સંકલ્પો કરવાનાં અને તેને ટકાવવાના ત્રણ સોનેરી નિયમો.

૧). તમારા માટે સંકલ્પ કરો.
યાદ રાખશો કે તમારા સંકલ્પની હકારાત્મક અસર તમારી આજુબાજુ રહેલાંઓ ઉપર પડી શકે છે, તેમ છતાં મુખ્યત્વે તો એ તમારા માટે જ હોય છે. તમારો સંકલ્પ ફક્ત તમે પોતે શું કરવાની યોજના બનાવો છો તેનાં ઉપર જ કેન્દ્રિત હોવો જોઈએ. દાખલા તરીકે, તમે એવો સંકલ્પ ન કરી શકો કે હું મારા સાથીને આ વર્ષે મારા ઉપર ગુસ્સે નહિ થવા દઉં. કે પછી, હું મારા સાહેબ પાસેથી મારા માટે પગાર વધારો આ વર્ષે લઈશ. વારુ, તમે આમ કરી શકો છો, પણ તો પછી તે ખરો સંકલ્પ નહિ હોય કેમ કે એક ખરો સંકલ્પ તો ફક્ત ને ફક્ત તમારા પોતાનાં કર્મો ઉપર કેન્દ્રિત હોવો જોઈએ નહિ કે બીજા લોકોનાં. સંકલ્પ એ તમે તમને પોતાને આપેલું વચન છે.

તમે જે બાબત માટે અત્યંત ભાવુક હોય તેનાં માટે કઈક સંકલ્પ કરો. કઈક એવું કે જે તમને તેની પૂર્તિ માટે જરૂરી પ્રેરણા આપે. પરિણામલક્ષી સંકલ્પો કરવા તે એકદમ કુદરતી વાત છે, પરંતુ તમારું સંપૂર્ણ ધ્યાન તમારા પોતાનાં કાર્યો ઉપર કેન્દ્રિત થયેલું હોવું જોઈએ કે જે તમને તમારા ઈચ્છિત પરિણામ તરફ દોરી જાય. પરિણામ વિષે કલ્પના કરવી કે સ્વપ્ન જોવા તે ફક્ત તમારા સંકલ્પ માટે ઉત્સાહિત રહેવા પુરતું જ હોય છે. પરિણામ તો ફક્ત કર્મ કરવાથી જ આવતું હોય છે. જયારે પણ તમને આળસનો અનુભવ થાય કે સ્વપ્ન જોવાનું મન થાય કે તરત ઉભા થઇ જાવ અને કામ કરવા માંડો. કામ, કામ અને કામ. તમારા મનને બિલકુલ સાંભળશો જ નહિ.

૨). સુનિશ્ચિત સંકલ્પ કરો.
સંકલ્પ એ કોઈ ઈચ્છાઓની યાદી નથી પરંતુ કરવાનાં કામોની યાદી છે (આશા રાખીએ કે જાન્યુઆરીના પહેલાં અઠવાડિયાથી પણ વધુ ચાલે). ફક્ત એવું ન કહો કે મારી ઈચ્છા છે કે હું વધારે ખુશ વ્યક્તિ કે વધારે સારી વ્યક્તિ બનીશ કેમ કે તમે આવા સંકલ્પને કઈ રીતે માપશો? જો તમે તેને પરિમાણિત કરી શકો તેમ ન હો તો ઓછા નામે એક ચોક્કસ કહી શકાય એવો સંકલ્પ કરો જેથી કરીને વ્યાજબીપણે તમે તેનાં માટે કાર્યરત રહો છો કે નહિ તેનાં વિષે તમે સુનિશ્ચિત રહી શકો. તમારો સંકલ્પ જેટલો વધારે ચોક્કસ હશે, તેટલી જ વધારે તેમાં સફળતા માટેની શક્યતા રહેલી હશે. દાખલા તરીકે, હું આ વર્ષે વજન ઉતારીશ એ પુરતો સારો સંકલ્પ ન કહી શકાય. કારણકે વજન ઉતારવું એ તમારી એક ઈચ્છા છે કે જે તમે પૂરી થાય તેમ ઈચ્છો છો. તે કોઈ કર્મ નથી, કે કોઈ સંકલ્પ પણ નથી. તે એક પરિણામ છે.

એક સારો સંકલ્પ કાર્યો ઉપર કેન્દ્રિત હોય છે. એનાં કરતાં તો એવું કહેવું એ ક્યાંય સારું રહેશે કે, હું અઠવાડિયામાં ચાર દિવસ કસરત કરીશ, કે હું અઠવાડિયામાં એક વારથી વધુ ગળી વસ્તુ નહિ ખાવ કે પછી હું બપોરનાં ભોજનમાં ફક્ત સલાડ જ ખાઇશ વિગેરે. યાદ રાખો, એક સારો સંકલ્પ એ પરિણામનું નહિ પરંતુ એનાં માટેના જરૂરી કર્મો કરવાનું એલાન છે. જયારે તમે કયા કામ હાથ પર લેશો તેનાં વિષે તમે સ્પષ્ટ અને ચોક્કસ હશો તો તમે આપોઆપ તમારા સંકલ્પની પૂર્તિ માટેની દિશા તરફ આગળ વધતાં રહેશો. અને તમે જેટલાં કદમ તેની નજીક પહોંચશો, તમે તમારી જાતને તેટલી જ વધુ મજબુત થયેલી અનુભવશો.

૩). શિસ્તબદ્ધ બનો.
શિસ્તબદ્ધ રહેવા માટેનો એક સૌથી ઉત્તમ રસ્તો છે એક સમયે એક કદમ કે એક દિવસ કે કલાક કામ કરવું. માટે જ નુતન વર્ષનો સંકલ્પ એ જાન્યુઆરીનાં પ્રથમ અઠવાડિયામાં કરવાનાં કામોની યાદી હોઈ શકે છે. એમ કેમ, એ તો ખરેખર જાન્યુઆરીના પ્રથમ દિવસ માત્રમાં કરવાનાં કામોની યાદી હોય છે. એક સામાન્ય કરવાનાં કામોની યાદી અને આ યાદીમાં ફક્ત એટલો જ તફાવત રહેલો છે અને તે છે કે આ એક દિવસની યાદી આગળ વધતી રહે છે. તમે નવા વર્ષનાં પ્રથમ દિવસે સવારે ઉઠો અને તમારી યાદી મુજબનાં કામ કરો. તમે આજ વાત બીજા દિવસે, ત્રીજા દિવસે, ચોથા દિવસે, પાંચમાં દિવસે ઉઠીને કરતાં રહો જ્યાં સુધી તમે વર્ષનાં અંતિમ દિવસે ન પહોંચી જાવ.

તમારા સંકલ્પ માટે ફક્ત આજનાં દિવસ પુરતા જ કટિબદ્ધ રહો. તમારી જાતને વચન આપો કે ગમે તે કેમ ન થાય ફક્ત આજનાં દિવસ પુરતું તો તમે તમારા બંડખોર મનનાં ગણગણાટને નહિ જ સાંભળો. એનાં બદલે તમે જે નક્કી કર્યું છે કરવાનું તે જ તમે કરશો. અને આજ વાતનું આવતીકાલે, પરમ દિવસે, અને તે પછીના દિવસે પણ પુનરાવર્તન કરો. તમે ખુબ જ વિસ્મય પામશો કે વર્ષ કેટલું જલ્દી પસાર થઇ જતું હોય છે. અને આવતાં વર્ષે, તમારા માટે બીજો સંકલ્પ પાળવાનું ઘણું સરળ થઇ જશે. તમારું મન તમને બધી વિગતો આપવાની કોશિશ કરશે, તેને કોઈ બદલાવ કે શિસ્ત પસંદ નથી હોતા, તેને તેની રીતે રહેવું ગમતું હોય છે. તે તમને એમ કહી શકે છે: આમેય જીવન તો કેટલું કઠોર છે, તો પછી આ સંકલ્પો ને તેનાં જેવું બીજું કઈ કરીને તેને વધારે કઠોર શા માટે બનાવવું જોઈએ. બસ તેનાં પ્રત્યે બિલકુલ ધ્યાન જ ન આપશો. તમારે જે કરવાનું છે ફક્ત તેનાં ઉપર જ કેન્દ્રિત રહો.

ભવિષ્યનું સ્વપ્ન જોવું, પરિણામની કલ્પના કરવી, કે સંકલ્પો કરવા તે એક અસામાન્ય કહી શકાય એવો વિશેષાધિકાર માનવ જાતને વરદાન સ્વરૂપે મળ્યો છે. અને તેનો ઉપયોગ કરીને જ આપણે ઉત્ક્રાંત થયા છીએ અને પ્રગતિ પણ કરી છે. સંકલ્પ એ તમારા સ્વપ્નાઓને, તમારા ધ્યેયોને અનુસરવાની એક કલા છે. તે એક શિસ્ત છે કે જેનું દુનિયાની સુંદર અને મહાન વ્યક્તિઓએ પાલન કરેલું છે. અને તે જ તમને તમારા માટે જે મહત્વનું છે તેનાં માટે કાર્યરત રાખે છે. આજે જ કોઈ સંકલ્પ કરો, જો તમે હજી સુધી ન કર્યો હોય તો, અને ૨૦૧૫નાં બાકીના દિવસો સુધી તેને વળગી રહો.

ઉભા થાવ, અને કરવા માંડો.

શાંતિ.
સ્વામી

P.S. જો તમને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો અહી ક્લિક કરી સભ્ય બનો.

(અગત્યની નોંધ: ગુજરાત રાજ્યમાંથી નિયમિતપણે જે લોકો આ ગુજરાતી બ્લોગ કે અંગ્રેજી બ્લોગ વાંચી રહ્યા હોય તે મને bharatsinhjhala@gmail.com પર ઈ-મેઈલ દ્વારા સંપર્ક કરશે તો હું તેમનો આભારી રહીશ. સંપર્કનો હેતુ ફક્ત એ છે કે ગુજરાત રાજ્ય સ્થિત વાંચકોને મળી શકાય અને સ્વામીજીના વિચારો હજુ વધુ ને વધુ લોકો સુધી પહોંચાડવા માટે જરૂરી એવી કોઈ પ્રવૃત્તિનો વિચાર ભેગા મળીને કરી શકાય. આભાર.- ભરતસિંહ ઝાલા



Share