Saturday, 25 April 2015

લગ્ન શા માટે નિષ્ફળ જતા હોય છે?

તમને શું લાગે છે લગ્નજીવનમાં સૌથી મહત્વનું તત્વ કયું હોય છે? તે જાદુઈ શબ્દ પ્રેમ નથી. જાણવા માટે વાંચો આ લેખ.
અમારો સંબંધ ખુબ જ અદ્દભુત હતો. અમે લગ્ન કરતા પહેલા ચાર વર્ષ સુધી એકબીજાની સાથે પ્રેમમાં હતા. ત્યારે તો અમારી વચ્ચે કોઈ પણ પ્રકારની દલીલ થતી હોય એવું મને યાદ નથી. અમે બન્ને એકબીજા માટે આત્મીય હતા. પરંતુ આજે, લગ્નના ફક્ત ત્રણ વર્ષ પછી અમે છૂટાછેડાના કિનારે આવીને ઉભા રહી ગયા છીએ. મેં એવું ક્યારેય ધાર્યું પણ નહોતું કે આવું મારી સાથે પણ બની શકે છે. હું દલીલો કરીને, પૂછી-પૂછીને, અને નાના-મોટા ઝઘડાઓ કરીને થાકી ગઈ છું. તેને મારી સાથે બિલકુલ સમય વિતાવવો પસંદ નથી. તે મને સાંભળતો જ નથી. શું ખોટું થઇ ગયું અમારી વચ્ચે, સ્વામી? લગ્નનો અંત આવી રીતે કેમ આવી શકે?
મને એક પરેશાન વાંચક તરફથી થોડા અઠવાડિયા પહેલા જ મળેલ એક ઈ-મેઈલનો આ સાર છે. હું સમજુ છું તમે શું કહેવા માંગી રહ્યા છો, લગ્નજીવન બહુ અજીબ હોય છે અને મોટાભાગનાં લગ્નો છૂટાછેડામાં પરિણમતા હોય છે. આવું ન થવું જોઈએ. ચાલો હું તમને એક વાર્તા કહું:

એક વખત એક નાનકડી છોકરી હતી. તે અને તેનો વિધુર બાપ બંને સરકસમાં એક ખુબ જ અઘરો ખેલ કરતા હતા. બાપ છે તે એક ૨૦ ફૂટ લાંબા વાંસને પોતાના કપાળ ઉપર રાખતો હતો અને છોકરી છે તે એ વાંસ ઉપર છેક ટોચ સુધી ચડીને પછી તેની ઉપર એક પગે ઉભી રહેતી હતી (મૂળ જેટલું લગ્નજીવન સરળ છે તેટલી જ સરળ આ વાત છે.) જયારે તે ઉપર પહોંચીને એક પગે ઉભી રહી જાય ત્યારે તેનો બાપ તેને વાંસ ઉપર લઈને જ મેદાનની ગોળ ફરતો ચાલવા માંડે. તેઓ જયારે પણ આ ખેલ કરે ત્યારે પેલા બાપને પોતાની દીકરીની સલામતી માટે ચિંતા થતી.

“મેં તને હજાર વખત કહ્યું હશે,” બાપે પેલી છોકરીને કહ્યું, “કે, તારે તારી નજર હમેશા મારી ઉપર ટકાવી રાખવાની. હું હંમેશાં તને જોતો રહેતો હોવ છું જેથી કરીને હું વાંસનું સંતુલન જાળવી રાખી શકું. તારે પણ મને જોવો જોઈએ જેથી કરીને તારાથી પણ કોઈ ભૂલ ન થઇ જાય અને એ રીતે તું કોઈપણ પ્રકારની દુર્ઘટનાને ટાળી શકે. મારી પાસે તો ફક્ત તું જ એક છે.”

“ના, પિતાજી, ના,” તેને ખુબ જ ડહાપણ ભર્યો જવાબ આપતા કહ્યું. “ખેલપ્રદર્શન કરતી વખતે, તમારે તમારા ભાગમાં આવતા કામની કાળજી કરવાની અને મારે મારા ભાગે આવતા કામની. આપણે એકબીજાને જોયા કરીને આપણું ધ્યાન વિચલિત કરવાની જરૂર નથી. તમે તમારે જે કરવાનું હોય તેના ઉપર જ બસ ધ્યાન આપો. એકદમ સ્થિર રહો, એકદમ જાગૃત. અને હું મારે જે કરવાનું છે તેના ઉપરજ મારું ધ્યાન એકાગ્ર કરીશ. આ જ ફક્ત એક રસ્તો જે આપણા ખેલને દર વખતે સફળ બનાવશે.”

પેલો બાપ તેની વાતથી સહમત નહોતો અને માટે તેઓ બુદ્ધ પાસે ગયા અને બુદ્ધે છોકરીની વાત સાચી છે તેમ કહી આ બાબતનું સમાધાન કર્યું.

લગ્નજીવનમાં, કે પછી કોઈપણ સંબધમાં, તમારે ફક્ત તમારા જ કર્મોની જવાબદારી લેવાની છે. બીજી વ્યક્તિ કઈ તમને બધો સમય ખુશ રાખે અને સારું રાખે તેના માટે જવાબદાર નથી. હું તમને એક સવાલ પૂછું છું: તમે લગ્ન શા માટે કર્યા? તમે એટલા માટે લગ્ન કર્યા કેમ કે તમારે બીજાનું જીવન ખુશીઓથી ભરવું હતું કે પછી તમે તમારા જીવનમાં કોઈ હોય એવું ઈચ્છતા હતા એટલા માટે કર્યું? કદાચ બન્ને, પણ મોટાભાગે તો જે બીજું કારણ છે તે જ. વધુમાં, બીજાના જીવનને ખુશીઓથી ભરી દેવાની તમારી જે વ્યાખ્યા છે તે બીજી વ્યક્તિ કરતા જુદી પણ હોઈ શકે છે. તમે તેનું ફ્રીજ કેરીઓથી ભરી દેવા માંગતા હોય એવું બની શકે પણ તેને તો ફક્ત પપૈયા જ જોઈતા હોય એવું પણ બની શકે.

મોટાભાગના લોકો પોતાની જરૂરિયાતો સંતોષાય એ જ મૂળ ઈરાદા સાથે પરણતા હોય છે. તમારે કોઈ એવું જોઈતું હોય છે કે જે તમારી કાળજી કરે, તમારી જરૂરિયાતમાં તમારી સાથે હોય, કોઈ એવું કે જેની સાથે તમે તમારા મનની બધી જ વાત કરી શકો વિગેરે. આમાં કશું ખોટું નથી. પરતું વાત ફક્ત એટલી છે કે તે કોઈ વખતે થોડું અવ્યવહારુ પણ થઇ જતું હોય છે. જયારે લગ્નજીવન એ જવાબદારીઓનો એક કરાર બનીને રહી જાય કે જેમાં બીજી વ્યક્તિ સતત તમારા ઉપર ધ્યાન રાખીને બેસી રહેતી હોય, ત્યારે આવા લગ્નજીવનોનો વિનાશ થતો હોય છે. આવું શા માટે? કારણકે એક દિવસે તે પુરુષ કે સ્ત્રી થાકી જશે. અને, જયારે તે થાકી જશે ત્યારે તેઓ ખુશી અને આનંદ માટે બીજા રસ્તાઓ શોધશે, તેઓ પોતે આરામ અને સાજા-સરખા થવા માટે કોઈ બીજી જગ્યાએ જવાનું પસંદ કરશે.

થકાવટનો અહેસાસ સંબંધમાં એક અંતર લાવી દે છે.

પ્રેમમાં એકબીજાને મળતા રહેવામાં અને લગ્નજીવનમાં મુખ્ય તફાવત બન્ને સાથીઓની એકબીજા પ્રત્યેની અપેક્ષાઓમાં રહેલો હોય છે. જયારે પ્રેમ કરતા હોવ છો ત્યારે તમે એકબીજાને વિનંતી કરતા હોવ છો અને એકબીજાને વ્યક્તિગત અવકાશ આપતા હોવ છો. તમે કદાચ એકબીજાને શનિ-રવિએ મળતા હોવ છો અરે તમે કદાચ લીવ-ઇન રીલેશનશીપ (લગ્ન કર્યા વગર એકબીજા સાથે રહેવાની જીવનશૈલી)માં પણ હોવ, તો પણ તમે તમારા બીજા મહત્વપૂર્ણ સંબંધોને પણ સાચવી શકતા હોવ છો. પ્રેમમાં જયારે તમે એકબીજાને મળી રહ્યા હોવ, ત્યારે દાખલા તરીકે તમે તમારા સાથીને પૂછતાં હોવ છો કે તે આજે રાતે તમારી સાથે જમવા માટે આવી શકે તેમ છે કે કેમ. અને જો તે ના પાડે તો, તમે તેના ઉપર નારાજ નથી થતા કે જોર જોરથી નથી બોલવા માંડતા. ખુબ પ્રેમથી તમે એમ બોલો છો, “સારું, કઈ વાંધો નહિ. આપણે કોઈ બીજા દિવસે જઈશું.” વિગેરે.

પરંતુ લગ્ન પછી, તમારા અવાજમાં આ કોમલ સુરના બદલે એક માલિકીભાવ આવી જાય છે. જયારે વિનંતીઓ માંગણીઓમાં બદલાઈ જાય છે ત્યારે સંબધોની સિલાઈ ઉકેલાઈ જાય છે. એક માંગણી વાળો સંબધ અને એક એવો સંબધ કે જેમાં ફક્ત માંગણીઓ જ ભરેલી છે તે બન્ને સમાન બાબત નથી. હું માઈકલ રોઝેનબર્ગને (થોડા આંશિક સુધારા સાથે) ટાંકીશ:

આપણી વિનંતીઓનું અર્થઘટન માંગ તરીકે ત્યારે થતું હોય છે કે જયારે સામે વાળી વ્યક્તિ એવું માનવા માંડે કે જો તે આપણી વિનંતીને માન નહિ આપે તો તેને દોષ કે સજા મળશે. જયારે લોકો કોઈ માંગણીને સાંભળે ત્યારે તેઓ પાસે બે જ વિકલ્પો હોય છે: સમર્પણ કે બળવો. કોઈપણ વિકલ્પમાં વિનતી કરનાર વ્યક્તિને પીડા આપનાર તરીકે જ જોવામાં આવે છે, અને પછી જે શ્રોતા હોય છે તેની દયા દાખવવાની શક્તિમાં ક્ષય થવા માંડે છે.

ભૂતકાળમાં જયારે કોઈએ આપણી વિનંતીઓને માન ન આપ્યું હોય ત્યારે આપણે જેટલી વખત સામે વાળી વ્યક્તિને દોષ કે સજા કરી હોય કે તેને ગ્લાની અનુભવડાવી હોય તો શક્ય છે કે હવે પછી આપણી વિનંતીઓને એક માંગ તરીકે જ જોવામાં આવે. તે માંગ છે કે વિનંતી તે જાણવા માટે જયારે વિનંતીને સંતોષવામાં ન આવતી હોય ત્યારે તે વિનંતી કરનાર શું કરે છે તે ચકાસો. દાખલા તરીકે:
જેક પોતાની મિત્ર જેનને કહે છે, “હું એકલો છું તું આજની સાંજ મારી સાથે વિતાવી શકે છે?”

આ વિનંતી છે કે માંગ? જવાબ છે જો જેન જેકની વિનંતીને માન ન આપે તો જેક પોતે જેન જોડે કેવો વ્યવહાર કરે છે તે જ્યાં સુધી આપણે ન જોઈ લઈએ ત્યાં સુધી આપણે તે ચોક્કસપણે ન કહી શકીએ કે તે માંગ છે કે વિનંતી.

ધારો કે જેન એવો જવાબ આપે, “જેક, હું ખરેખર આજે બહુ થાકેલી છું.”
જો જેક તે પછી આવા બોલ બોલે, “તું સાવ કેવી એકદમ સ્વાર્થી છો!” તો તેની વિનંતી એ એક માંગ હતી.

જેનની આરામની કરવાની જરૂરિયાત સાથે સહાનુભુતિ દાખવવાને બદલે, તે તેને દોષ આપી રહ્યો છે.
(Nonviolent Communication: A Language of Life)

માંગણીઓ લગ્નજીવનનો વિનાશ કરે છે.

જો તમે તમારા લગ્નજીવનને સફળ બનાવવા માંગતા હોવ તો તમારે માલિકીભાવ દર્શાવવાની બાબતને બિલકુલ ભૂલી જવી પડશે. એકબીજાને સ્વતંત્રતા આપો કે જેથી કરીને તમે એક હકારાત્મક વાતાવરણનું સર્જન કરી શકો જે તમારા બન્નેના પરસ્પરના વિકાસ માટે સહાયક હોય. આવા સ્વતંત્ર વાતાવરણમાં પ્રેમ અને મૈત્રી મજબુત વૃક્ષ પર જેમ વેલા ફાલતાં હોય છે તેમ ખીલી ઉઠશે. તમે જે પણ લોકોને યાદ કરો છો, તેમાં તમે એવા લોકોને યાદ કરો છો જેની આસપાસ રહેવું એક ખુશી અને રમુજની વાત હોય કે તમે એવા લોકોને યાદ કરો છો કે જે સતત માંગણીઓ કર્યા કરતુ હોય અને જે તમને ચિપકીને રહેતું હોય?

જો તમારે “હુકુમ મેરે આકા” કહેવા વાળું પાત્ર જોઈતું હોય તો મારું તમને સૂચન છે કે તમારે એ જાદુઈ ચિરાગ લઇ આવવો જોઈએ જે અલ્લાદીન પાસે હતો (અહી ચિત્રમાં બતાવ્યો છે તે).

જો તમે કોઈ મનુષ્ય સાથે લગ્ન કર્યા હોય અને તેમ છતાં તમે જો એવું ઈચ્છતા હોય કે તમારા સાથી તમને પ્રેમ કરે, યાદ કરે, અને તમારી સાથે સમય પસાર કરે તો તમારે તેના વ્યક્તિગત અવકાશને માન આપવું જ પડશે. તમારે તેમને ખુલ્લા છોડી દેવા પડશે અને તમારે માંગણીઓ કરવાનું બંધ કરવું પડશે. ઓહ! બહુ બધું કરવું પડશે, હા મને ખબર છે (મેં ક્યારેય એવું નથી કહ્યું કે લગ્નજીવન સરળ છે). જો કે લગ્ન કે પ્રેમમાં તમે જે છો તે બની રહેવા વિશે છે તેમ છતાં પણ તે બીજાના ભોગે તેવું કરવાની વાત નથી. ક્યારેક, સ્વતંત્રતા લેવામાં આપણે બીજી વ્યક્તિને દુઃખ પણ પહોચાડી બેસતા હોઈએ છીએ. તે બહુ ખરાબ કહેવાય. તમે તમારા કામના સ્થળે કેવી રીતે વર્તન કરો છો? તમે તમારા ઉપરી કે સહકર્મચારીઓ જોડે દલીલો કરો છો? આશા રાખું કે તમે તેવું નહિ કરતા હોય. શા માટે? કારણકે તમને ખબર છે કે તમારે અમુક ચોક્કસ રીતે જ તમારી વર્તણુંક રાખવી પડે નહિ તો તમારી રોજગારીનો અંત આવી જશે.

ઘરમાં દ્રશ્ય જુદું નથી. એક સામાન્ય દ્રષ્ટિકોણ એવો હોય છે કે હું આખો દિવસ કામ કરું છું, જયારે હું ઘરે આવું ત્યારે મારે કઈ કરવાની જરૂર નથી. આ એક ભૂલ છે. લગ્નજીવનમાં પણ બહુ કામ કરવું પડતું હોય છે. લગ્ન પણ એક વચનબદ્ધતા છે જે તમે તમારી જાતને અને એકબીજાને આપો છો કે તમે તમારો અને તમારા સંબધોનો વ્યવહાર કેવી રીતે રાખવાનાં છો. એકબીજા સાથે અને વ્યક્તિગત રીતે. અથવા તો પછી બીજો રસ્તો છે ઢીલું મૂકી દો. એકબીજાને સ્વતંત્રતા આપો અને કામ તેમજ ઘરની બહાર તમારું એક વ્યક્તિગત જીવન જીવતા શીખો. જો તમે હકારાત્મક અને ખુશ હોવ, કાબુ કરવા વાળા અને માંગણી કરવા વાળા નહિ હોવ તો તમારા સાથી તમારી સાથે વધુ સમય વિતાવવાનું પસંદ કરશે. અચ્છા તો પણ એ તમારી સાથે સમય વિતાવવાનું પસંદ ન કરે તો, તમે પૂછશો? તો પછી, ઓછા નામે તમારા હૃદયમાં એ વાતની તો શાંતિ હશે કે તમે તો કોઈને દુઃખ નથી પહોંચાડી રહ્યા.

કારણકે, હું તમને કહી દઉં, કે તમારી પાસે દુનિયાની તમામ વસ્તુઓ હોય તો પણ, લોકોને જે સૌથી વધારે જોઈતું હોય છે તે કઈ પ્રેમ, મૈત્રી કે સંપત્તિ નથી હોતા. તેમને જે જોઈતું હોય છે તે છે સ્વતંત્રતા. તે અમુલ્ય હોય છે. લોકો સંપત્તિ ભેગી કરતાં હોય છે કે જેથી કરીને તેઓ ઘણી બધી વસ્તુઓ કરવાની સ્વતંત્રતા ભોગવી શકે. અરે સૌથી વધારે અસલામતી અનુભવતી વ્યક્તિ કે માલિકીભાવ વાળી વ્યક્તિ કે જે કોઈકને ચીટકી રહેતી હોય, તેઓ પણ એવું એટલા માટે કરતા હોય છે કે જેથી કરીને તેઓ તે વ્યક્તિ સાથે પોતાને જેમ ગમે તેવી રીતે રહી શકીને પોતાની સ્વતંત્રતા અનુભવતા હોય છે. જરા આના ઉપર વિચારો: કોઈની સ્વતંત્રતાને કાપી લઇને તમે શું પ્રાપ્ત કરી લેવાની આશા રાખો છો? જો તમે પ્રેમનો અનુભવ કરવા માંગતા હોવ તો તમે તેમને ખુલ્લા મૂકી દો.

જયારે એક પંખી પોતાના માળામાં સલામતી અને ખુશી અનુભવે છે ત્યારે તે ભલેને ગમે તેટલું દુર ઉડીને કેમ ન જાય, તે હંમેશાં પાછું આવતું હોય છે અને એ જ વૃક્ષ પર પોતાનું ઠેકાણું બનાવતું હોય છે, અને એ જ માળામાં નિરાંતે સુઈ જતું હોય છે. આપણે સૌથી વધારે હોશિયાર છતાં સૌથી વધારે પરેશાન જાતિ છીએ કારણકે આપણે ફક્ત સીમાડાઓમાં રહેતાં, માલિકીભાવ વાળા અને આત્મલક્ષી (તેવા તો દરેક પ્રાણીઓ પણ હોય છે) તો છીએ જ પરંતુ આપણે ચાલાક અને છળકપટ કરવાવાળા પણ છીએ. આપણને એવું લાગતું હોય છે આપણે બીજી વ્યક્તિને છેતરી શકીએ કે તેમને કાબુ કરી શકીએ તેમ છીએ. આપણને એવું માનતા હોઈએ છીએ કે કોઇપણ રીતે આપણે તેમને એટલું બધું આપી શકીએ તેમ છીએ કે તેમને ક્યારેય બીજા કશાની કે બીજી વ્યક્તિઓની જીવનમાં જરૂર નહિ પડે. આશાસ્પદ વિચાર છે. પરંતુ પ્રેમમાં કોઈ ચાલાકી નથી હોતી.

પક્ષીઓ આકાશમાં સ્વતંત્રપણે ઉડતા રહે છે, ગાય મેદાનમાં મુક્તપણે ચારો ચરતી રહેતી હોય છે, સિંહ જંગલમાં શાનદાર રીતે વિહરતો રહે છે, મધમાખીઓ એક ફૂલ પરથી બીજા ફૂલ પર નિર્ભયપણે ઉડતી રહે છે, અને, આપણે, કહેવાતી આગળ પડતી જાતિને એકબીજાના હોવાની લાગણી જોઈતી હોય છે અને તે પણ જે દરેકનો મૂળભૂત હક છે તે છીનવી લઇને. સ્વતંત્રતા. કોઈ નવાઈ નથી લાગતી કે આપણે શા માટે આટલા બધા વિનાશક પણ છીએ! સ્વતંત્રતાનું વિરોધાર્થી એ બંધન નથી, પરંતુ વિનાશ છે. તમારે જેનો પણ વિનાશ કરવો હોય, તેની પાસેથી તેની સ્વતંત્રતાને ઝુંટવી લો. આપણે પ્રત્યેકજણ આપણી પોતાની દુનિયાના સર્વોપરી હોઈએ છીએ.

પ્રેમ ફક્ત કાળજી કરવાનું જાણે છે, તે ફક્ત સેવા કરવાનું જાણે છે અને અંતે તે ફક્ત એક સ્વતંત્રતાને જ સમજતું હોય છે, કારણકે, સ્વતંત્રતા જ ફક્ત એકમાત્ર એવી લાગણી છે કે જે તમને અંતે સંપૂર્ણ બનાવતી હોય છે, જે તમને માનવ હોવાનો અહેસાસ આપે છે. તે ખરેખર મુક્ત કરનારું હોય છે. અને મહેરબાની કરીને અંગ્રેજીમાં તેના માટેનો શબ્દ છે soul mate (આત્મીયજન, soul = આત્મા)  અને sole mate (sole = પગરખાનું તળિયું અને બીજો અર્થ થાય ‘એકમાત્ર’) નહિ. અને, sole હું પગરખાનાં તળિયા માટે નથી વાપરતો પરંતુ એકમાત્ર વિશેષણ તરીકે વાપરું છું (sole mate = એકમાત્ર મારા સાથી).

જયારે મુલ્લા નસરુદ્દીન મેયર તરીકે ચૂંટાયા ત્યારે કોઈએ પૂછ્યું, “સાહેબ, તમે દારૂ પીવો છો?”
“આ એક આરોપ છે કે આમંત્રણ?” મુલ્લાએ કહ્યું.
“આ તો ફક્ત એક સવાલ છે, સાહેબ.” પેલાએ જવાબ આપ્યો.
“ઓહ,” મુલ્લા હસ્યા. “એમાં શું મજા છે?”

હું મારા વાંચકને એક શબ્દમાં પણ જવાબ આપી શક્યો હોત: ‘છૂટાછેડા’. અથવા બે શબ્દોમાં: ‘પીઢ બનો.’ અથવા ત્રણ શબ્દોમાં: ‘આ છે લગ્નજીવન.’ અથવા ચાર શબ્દોમાં: ‘તમારી શું આશાઓ છે?’ પણ, પછી મેં વિચાર્યું, એમાં શું મજા છે?

તમારી જાતને બહુ ગંભીરતાથી ન લેશો; તે એક રોગ છે.

શાંતિ.
સ્વામી

Saturday, 18 April 2015

શ્રદ્ધા ઉપર બે શબ્દ

શ્રદ્ધા એ અંધકારની તમારી એકાકી ક્ષણોમાં રહેલો પ્રકાશ છે, તે તમારી શાંતિ અને તાકાતનો સહારો છે.
 “મેં ભગવાન પાસે બાઈક માંગ્યું, પણ મને ખબર છે કે ભગવાન એવી રીતે કામ નથી કરતાં. એનાં બદલે મેં બાઈકની ચોરી કરી અને પછી ભગવાનની માફી માંગી લીધી.” હું લખવા માટે એક ખુબ જ સુંદર સોફ્ટવેર WriteMonkey નો ઉપયોગ કરું છું. અને જેટલી વખત તેને ચાલુ કરું ત્યારે તેના મુખ્ય પૃષ્ઠ પર એક સરસ વાક્ય લખેલું હોય છે (મોટાભાગે રમુજી). આજે આ વાક્ય હતું જયારે હું શ્રદ્ધા ઉપર લખવાનું વિચારી રહ્યો હતો.

થોડા સમય પહેલાં મેં શ્રદ્ધા ઉપર મારા વિચારો લખેલા હતાં અને મેં હંમેશા એવી માન્યતા રાખી છે કે શ્રદ્ધામાં તર્ક કે કારણ માટે કોઈ સ્થાન નથી. જો તમને ઈશ્વર ઉપર શ્રદ્ધા હોય તો તમારે એ વાતનો પણ સ્વીકાર કરવો જ જોઈએ કે તમે તમારી શ્રદ્ધાનું રક્ષણ કોઈ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા સાથે કરવા માટે અહી નથી. જે કોઈ પણ તમારી માન્યતા સાથે સહમત નથી હોતું તેને પણ તેનાં પોતાનાં મત રાખવા માટેનો સમાન અધિકાર છે. જો તમે શ્રદ્ધા રાખવાથી શાંતિ અને આનંદનો અનુભવ કરી રહ્યા હોય, જો તમે કોઈ સારું કર્મ કરવા માટે પ્રેરિત થતાં હોય, તો પછી તમે તમારી જે પણ શ્રદ્ધા છે, તેને પકડી રાખો, તેનો ત્યાગ કરવાનું કોઈ કારણ નથી.

હું તમને મારો પોતાનો અંગત મત કહું. હું ઈશ્વરમાં માનું છું. તેને બીજા શબ્દોમાં કહું તો: હું ઈશ્વરને ઓળખું છું. મેં નિરાકારનો અસંખ્ય વખત અનુભવ કર્યો છે અને હું તમારામાં ભગવાનને જોઉં છું. હું ફક્ત બોલવા ખાતર નથી બોલતો, હું ખરેખર જોઉં છું. કોઈ એક રાબીએ આઇન્સ્ટાઇનને પત્ર લખીને પૂછ્યું કે શું તે ઈશ્વરમાં માને છે. આઇન્સ્ટાઇને જવાબમાં ટેલીગ્રામ મોકલ્યો કે “હું સ્પિનોઝાના ભગવાનમાં માનું છું કે જે સ્વયંને જેનું અસ્તિત્વ છે તેમાં રહેલી સુસંગતતામાં વ્યક્ત કરે છે, નહિ કે એ ઈશ્વરમાં કે જેને ફક્ત માણસોનાં નસીબ અને કર્મો સાથે જ લેવાદેવા છે.” જો તમે બરૂચ સ્પિનોઝા (૧૬૩૨ – ૧૬૭૭)થી માહિતગાર ન હોવ તો તે એક ડચ તત્વચિંતક હતો. (હા ત્યાં ફક્ત હોશિયાર એન્જીનીયર જ નહિ પરંતુ તત્વચિંતકો પણ છે). તે એક અપરંપરાગત અને મુક્ત વિચારક હતો, તે સમયમાં તેનાં મંતવ્યો ક્રાંતિકારી હતાં. તેની ફિલસુફી વિચાર કરતાં કરી દે તેવી હતી, અરે વેદાંતિક પણ હતી. વાંચો તેનાં વિષે જો તમારે જાણવું હોય તો. તો આમાં શ્રદ્ધાને લાગતું વળગતું હોય એવું શું છે?

મારા માટે, શ્રદ્ધા એ એક ભાવના છે, એક લાગણી છે. જેવી રીતે તમે પ્રેમમાં પડો છો અને તમે પ્રેમમાં સમર્પણ કરી દો છો અને તમે જેને પ્રેમ કરતાં હોય તેનાં માટે ગમે તે કરી શકવા માટે તૈયાર હોવ છો, તેવી જ રીતનું શ્રદ્ધાનું પણ હોય છે. શ્રદ્ધા એ પ્રેમ છે. જયારે તમને શ્રદ્ધા હોય છે, ત્યારે તમે ભવિષ્યની ચિંતા છોડી દો છો, તમે તમારી ભૂતકાળની ગ્લાનીને પણ ત્યજી દો છો, કારણકે તમે દિવ્યતાની મરજીને સમર્પણ કરી ચુક્યા હોવ છો. તમે બસ સારું અને કર્મશીલ જીવન જીવવા માટે કટિબદ્ધ હોવ છો. પરંતુ, સાથે સાથે તમે આ વિશાળ યોજનાનાં વિશાળ પરિમાણમાં રહેલાં મોટા બળથી પણ પરિચિત હોવ છો. અને તે આ રમતમાં તમને ઘણું બધું સારું આપશે કે જેનાંથી આ જીવન-રમતને તમે સારી રીતે રમી શકો.

તે તમને સર્વશ્રેષ્ઠ બનવાં માટે અને સેવા કરવા માટે જરૂરી એવી સખત મહેનત કરવા માટેનાં હિંમત, ઉત્સાહ અને ઉર્જા પુરા પાડે છે. જીવન સુંદર લાગે છે અને ત્યારે દરેક વસ્તુ અમુલ્ય લાગતી હોય છે, કારણકે ખરેખર તેવું જ હોય છે. અરે આપણું દુઃખ પણ અમુલ્ય છે. તે તમને તાકાત આપે છે, તમને તેનાં ઉપર ચિંતન કરવાની ફરજ પાડે છે. તે અમુલ્ય છે કેમ કે હવે તમે જીવનની વધુ કદર કરતાં થાવ છો, તે તમને તમારાથી-તમારી ખરી જાતની નજીક લાવે છે. મને જપજી સાહેબ નામનાં ગુરુ નાનકે રચેલા એક જ્ઞાનમય અને સુંદર ગ્રંથની ગહન પંક્તિઓની યાદ આવી ગઈ. શીખ ધર્મમાં પ્રથમ દસ જ્ઞાની ગુરુઓ થઇ ગયા અને અગિયારમાં ગુરુ તે આ ગ્રંથને જ માનવામાં આવે છે જેમાં તમને આ શ્લોકો જોવા મળશે.
नानक पातिसाही पातिसाहु ॥
अमुल गुण अमुल वापार ॥
अमुल वापारीए अमुल भंडार ॥
अमुल आविह अमुल लै जाहि ॥
अमुल भाइ अमुला समाहि ॥
अमुलु धरमु अमुलु दीबाणु ॥
अमुलु तुलु अमुलु परवाणु ॥
अमुलु बखसीस अमुलु नीसाणु ॥
अमुलु करमु अमुलु फुरमाणु ॥
अमुलो अमुलु आखिआ न जाइ ॥
आखि आखि रहे लिव लाइ ॥

હે નાનક, તે રાજાઓ નો પણ રાજા છે.
તેનાં ગુણ અને લેણદેણ અનમોલ,
અનમોલ છે તેનો વેપાર અને અનમોલ તેનો ખજાનો.
તેની નજીક જનાર અને તેમાંથી લેનાર પણ અનમોલ.
અનમોલ તેનો પ્યાર અને અનમોલ તેનું શરણું.
અનમોલ તેનો કાયદો અને અનમોલ તેનો ન્યાય,
અનમોલ તેનું વજન અને અનમોલ તેનું પરિમાણ.
અનમોલ તેનાં આશિષ અને અનમોલ તેનાં પદચિન્હ
અનમોલ તેની દયા અને અનમોલ તેનો આદેશ.
અનમોલ, ઓ અનમોલ તું અવર્ણનીય!
તેનું જ રટણ કરો અને તેનાં જ પ્રેમમાં ડૂબેલાં રહો.
(શ્રી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ, મેહલ ૧. ૪.૨૫-૨૬)
આ સંદેશને તમારી અંદર ડૂબવા દો. તો, આ રીતે હું શ્રદ્ધાને અને ઈશ્વરને જોઉં છું. દરેક વસ્તુ, ખરેખર દરેક વસ્તુ અનમોલ છે. આ સર્જનમાં રહેલ પ્રત્યેકજણની સેવા કરવી તે ઈશ્વરની સેવા કરવા જેવું છે. નિ:સ્વાર્થ સેવાથી મોટો કોઈ ધર્મ નથી.

એક માણસને ઈન્ટરવ્યું માટે મોડું થઇ રહ્યું હતું અને તેને પાર્કિંગ લોટમાં ગાડી પાર્ક કરવા માટેની જગ્યા નહોતી મળી રહી અને તે ગોળ-ગોળ ફરી રહ્યો હતો.

“હે ભગવાન!” તેને કહ્યું, “તું મને ગાડી પાર્ક કરવાની એક જગ્યા શોધી આપ, હું મારી આખી જિંદગી સુધી તારો આભાર માનતો રહીશ.”
અને ચમત્કારિક રીતે, એક જગ્યા તેને દેખાઈ તેની બિલકુલ સામે જ.
“ભગવાન તું તકલીફ ન લઈશ, મને એક જગ્યા મળી ગઈ છે!”

શ્રદ્ધા એ કોઈ ચીજ નથી કે જે તમને ૨૪/૭ ખુલ્લી રહેતી કરીયાણાની દુકાનમાંથી મળી રહે. તે તો એક હંસ છે કે જે શુદ્ધ જળમાં તરે છે. તેને ખબર હોય છે કે ફક્ત શુદ્ધતાને, મોતીને કેમ પકડવા. જયારે તમારી શ્રદ્ધા સાચી હોય છે, જયારે તે શુદ્ધ હોય છે અને લેણ-દેણ પર આધારિત નથી હોતી, ત્યારે તમે કુદરતનું એક પ્રભાવશાળી સાધન બનો છો. દિવ્યતા ત્યારે તમારી અંદર શક્તિ અને જવાબદારી બન્નેને વહેવડાવે છે, કેમ કે તે બન્ને એકબીજાનો હાથ પકડીને જ ચાલતાં હોય છે.

ભગવાન પાસે તુચ્છ વસ્તુઓની માંગ કરીને તમારી જાતને મર્યાદિત ન બનાવી દો. કુદરતની વિશાળતા ઉપર વિશ્વાસ રાખો. શ્રદ્ધાનો અર્થ એ નથી કે તમારા બધા જ સ્વપ્નો સાચા પડી જાય, તેનો અર્થ તો ફક્ત એ છે કે તમે તમને પ્રાપ્ત થયેલ દરેક વસ્તુને એક આશીર્વાદ તરીકે જુઓ, ઈશ્વરના આશીર્વાદ. ફક્ત તમારા કર્મ ઉપર જ ધ્યાન આપો, અને વધુ વાર લાગે તે પહેલાં જ તમે માપી પણ ન શકાય તેટલી પરિપૂર્ણતાને તમારી અંદર અનુભવશો.

તમને ખબર છે ને કે જન્મદિવસની ઉજવણીમાં તમને કેવી રીતે બધી ભેટો મળતી હોય છે. તમને એ બધી તો નથી ગમતી હોતી. કોઈ વખત તો બે સરખી ભેટો પણ થઇ જાય છે. કેટલીક તમને ખરેખર ગમી જતી હોય છે, કે તમારે તે કાયમ રાખવી હોય છે, પરંતુ અંતે તો તે બગડી કે તૂટી જતી હોય છે કે પછી તમે તેનાંથી ઉપર ઉઠી જાવ છો. આવી જ રીતનું જીવનનું પણ હોય છે. તે પણ એક ઉજવણી જ છે. થોડી ભેટો તમને ગમે, થોડી નહિ, થોડી તમને વારંવાર મળતી રહેવાની, પણ એકેય કાયમ નથી ચાલવાની. એ ચાલી શકે જ નહિ. કશું પણ કાયમ ચાલતું રહેવા માટે બન્યું નથી.

આ દુનિયાના આ અનિત્ય સ્વભાવને સ્વીકારો, અને તેની સાશ્વત અસ્થાયીતા તે આંતરિક શાંતિનો એક ચોક્કસ માર્ગ છે. કાં તો સંપૂર્ણ સમર્પણમાં જીવો અને કાં તો સંપૂર્ણ અનુશાસનમાં રહો. જો તમારી નૈયાનો કોઈ આધાર કે માર્ગદર્શન કરાવનાર નહિ હોય તો તે ફક્ત તણાતી જ રહેવાની. તે વિચારોની, ઇચ્છાઓની, અને લાગણીઓની દિશામાં બસ તણાતી જ રહેવાની. આજે અહી, કાલે ત્યાં.

વ્યક્તિગત બુદ્ધી કરતાં બ્રહ્માંડીય અલૌકિક પ્રબુદ્ધી એ અનંતગણી સુક્ષ્મ, તીવ્ર, સુયોજિત અને નિ:સ્વાર્થ છે. જો તમે તમારી નાવને ચલાવી-ચલાવીને થાકી ગયા હોય તો તેને કોઈ સહારો આપી દો. શ્રદ્ધા રાખો.

શાંતિ.
સ્વામી

Saturday, 11 April 2015

મૂક સાક્ષી

જયારે તમે તમારી જાતનું અને તમારા વિચારોનું અવલોકન કરતાં શીખો છો, ત્યારે તમે એક અગરબત્તી જેવા બની જાવ છો. જીવન જેમ જેમ તમને બાળતું જાય તેમ તેમ તમે સુંગધ ફેંકતા જાવ છો.
ઘણી પૂર્વીય સંસ્કૃતિમાં, જયારે શિષ્ય ગુરુને ત્યાં પોતાનો અભ્યાસ સંપૂર્ણ કરી લે ત્યારે ગુરુદક્ષિણા – કૃતજ્ઞતાના પ્રતિક રૂપે કઈક આપવાનો રીવાજ હતો. અમુક કિસ્સાઓમાં, ગુરુ પોતે સ્પષ્ટપણે જણાવતાં કે પોતાને શેની જરૂર છે. એવી એક રીતે, એક વખત શિષ્યોની ટોળી શિક્ષાના અંતે પોતાનાં ગુરુ પાસે જાય છે અને પૂછે છે કે તેમને ગુરુદક્ષિણામાં કઈ ખાસ કશાની જરૂરત છે કે કેમ?

“વાસ્તવમાં,” ગુરુએ કહ્યું, “મારે ખરેખર કઈક ખાસ જોઈએ છીએ.”
“જરૂર તમારા માટે તો, કઈ પણ,” તેઓએ એકી અવાજે કહ્યું.
“કઈ પણ?”
“હા, ગુરુજી,” શિષ્યોએ જવાબ આપતાં કહ્યું.
“સારું તો પછી,” ગુરુએ ધીમા અવાજે કહ્યું, “તમારા ઘરમાંથી મને જે સૌથી કીમતીમાં કીમતી ભૌતિક વસ્તુ હોય તે મારા માટે લઇ આવો. તે પછી સોનું, ચાંદી, જવેરાત કે પછી ગમે તે કે જે કીમતી હોય."

સૌ પ્રથમ તો વિદ્યાર્થીઓને લાગ્યું કે તેમનાં ગુરુ કઈ મજાક કરી રહ્યા છે. પોતાનાં તેમની સાથેના છેલ્લાં ૧૨ વર્ષના વસવાટ દરમ્યાન તેમને પોતાનાં ગુરુને ક્યારેય કોઈ ભૌતિક વસ્તુની માંગ કરતાં જોયા નહોતા.

“પરંતુ,” ગુરુએ આગળ બોલતાં કહ્યું, “તેમાં એક શરત છે. તમારે તે તમારા માતા-પિતા કે બીજા કોઈની પણ પાસેથી માંગીને નહિ આપવાનું. જયારે કોઈ જોતું ન હોય ત્યારે તમારે તે છાનુંમાનું લઇ લેવાનું.”

એક શિષ્ય પોતાને રોકી ન શક્યો અને તેને પૂછ્યું, “ગુરુજી, તમે અમને ચોરી કરવાનું કહી રહ્યાં છો?”
“મને તો એમ કે તમે તો મારા માટે ગમે તે કરવા તૈયાર છો.”
“હા, અમે જરૂર કરીશું,” તેઓ ત્યાંથી જતાં પહેલાં બોલ્યા.
“અને યાદ રાખજો, તે કોઈ ભૌતિક ચીજ-વસ્તુ હોવી જોઈએ,” તેમને પુન: યાદ અપાવતા કહ્યું.

એક અઠવાડિયા પછી તેઓ બધા આશ્રમમાં એકઠા થયા અને અલબત્ત તેઓ ખાલી હાથે તો નહોતા જ. એક પછી એક, તેઓ આગળ આવ્યા અને કિમતી વસ્તુઓ ગુરુને અર્પણ કરવા લાગ્યા. સિવાય એક શિષ્ય.

“તું કેમ કઈ નથી લાવ્યો?”
“હું દિલગીર છું, ગુરુજી, પણ મને કોઈ એવો સમય જ મળ્યો નહિ કે જયારે કોઈ મને દેખતું ન હોય.”
“આખા અઠવાડિયામાં એક પણ વખત નહિ?” ગુરુએ આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરતાં કહ્યું. “શું તું મને એમ કહી રહ્યો છે કે તું થોડી ક્ષણો માટે પણ એકલો નહોતો પડ્યો?”
“હા, એકલો તો પડ્યો હતો ને ગુરુજી,” તેને જવાબ આપ્યો, “પણ એવી તો એક પણ ક્ષણ નહોતી કે જયારે કોઈ મારી પાસે ન હોય. જયારે મારા માતા-પિતા કે ભાઈ-ભાંડું પણ મારી જોડે નહોતા ત્યારે ભગવાન તો મારી પાસે હતાં જ. જયારે કોઈપણ મને દેખતું નહોતું ત્યારે મારો પોતાનો અંતરાત્મા તો મને જોઈ જ રહ્યો હતો. મેં પ્રયત્ન પણ કરી જોયો પરંતુ તમારો શબ્દભંગ કર્યા વગર તમારા માટે ગુરુદક્ષિણા હું લાવી શકું તેમ હતો જ નહિ.”

શિષ્યોને તેમની ભેટો પાછી આપતાં ગુરુએ કહ્યું, “આ ફક્ત એક પરીક્ષા હતી. હું એ જોવા માંગતો હતો કે તમે મારા શિક્ષણને સમજી શક્યાં છો કે નહિ. હું એ ચકાસવા માંગતો હતો કે તમે હજી પણ પોતાનાં અંતર્નાદનો વિશ્વાસ કરવાનું શીખ્યા છો કે નહિ.”

મોટાભાગે, આપણે આપણા કર્મોની ચકાસણી માટે બાહ્ય પુષ્ટીકરણની અપેક્ષા રાખતાં હોઈએ છીએ, સામાન્ય રીતે કોઈ ગુરુ કે કોઈ ધાર્મિક સંસ્થા તરફથી. પરંતુ સત્ય તો એ છે કે આપણી અંદર ઊંડે તો આપણે આપણી વાસ્તવિકતાને જાણતા જ હોઈએ છીએ. આપણે આપણા ઈરાદાઓ કોઈ બીજા કરતાં વધારે સારી રીતે જાણતા હોઈએ છીએ. આપણી ઈચ્છાઓ અને મહત્વકાંક્ષાઓ ના જોરે આપણે આપણા અંતર્નાદને આપણી અનુકુળતાએ મૂક બનાવી દેતા હોઈએ છીએ. અને, જયારે આત્માનાં અવાજને મૂક કરી દેવામાં આવે ત્યારે આપણે આપણા ખરા આનંદના સ્વભાવ સાથેનો સ્પર્શ ગુમાવી દઈએ છીએ. પછી આપણે આપણી ઇચ્છાઓની પૂર્તિ ન થાય ત્યારે શોક અને દુઃખનો અનુભવ એવી રીતે કરીએ છીએ જાણે કે કોઈ વિશાળ યોજનામાં તેનો (દુઃખ અને પીડાનો) આપણા જીવન ઉપર કોઈ સંબંધ ન હોય (વાસ્તવમાં તેનો કોઈ જ સંબંધ નથી.)

કપિલ મુની (ઇ.સ. પૂર્વે ૨૦૦૦)એ સાંખ્ય ફિલસુફી ઉપર રચેલા ૫૨૬ સુત્રોમાંથી ખાસ કરીને પાંચ સુત્રો આજનાં સંદર્ભમાં અલગ તરી આવે છે.
इदानीमिव सर्वत्र नाट्यन्तोच्चेदह
व्यावरात्तो भुयारूप:
अक्षासंबधतसाक्षीत्वं
नित्यमुक्ततवं
उदासीन्यम चेती 
સંસારિક વસ્તુઓનો કોઈ અંત નથી, પરંતુ આત્મા તો બંધનમાં લાગતો હોવા છતાંપણ મુક્ત જ હોય છે. આત્મા તો એક ફક્ત સાક્ષી છે. આત્માની સાચી અને સાશ્વત અવસ્થા એક નિરંતર મુક્તિ જ હોય છે, કારણકે, આત્મા તો સુખ અને પીડા પ્રત્યે તટસ્થ જ હોય છે.
જો તમે તમારા આત્મસ્વરૂપ ઉપર ધ્યાન કરી શકો, જો તમે તમારી જાતને એક મૂકસાક્ષી તરીકે જોઈ શકો તો જીવનમાં મોટાભાગની વસ્તુઓ તરફનો તમારો દ્રષ્ટિકોણ તમારા સારા માટે બદલાઈ જશે. જયારે તમે જીવન તમારા પ્રમાણે ન ચાલી રહ્યું હોય અને જો તેનાંથી તમને દુઃખ થઇ રહ્યું હોય તો, એક ડગલું પાછાં હટી જાવ, અટકી જાવ, ઉભા રહી જાવ, બેસી જાવ. એક ઊંડો શ્વાસ લો. કલ્પના કરો કે તમે ફક્ત તમારા જીવનનાં એક દ્રષ્ટા છો. કે તમે તમારા શરીરને, તમારા મનને, તમારા જીવનને જોઈ રહ્યા છો. તમારું સાચું સ્વરૂપ, શુદ્ધ સ્વરૂપ તો દરેક પ્રકારનાં દુઃખથી ઉપર છે.

તમારા જીવન અને તમારી લાગણીઓને કોઈપણ પ્રકારનાં પ્રતિકાર આપ્યા વિના કે તેનાં પ્રત્યે નિર્ણાયક બન્યા વગર ફક્ત તેને જોઈ શકવું તે આત્મ-સાક્ષાત્કારનો એક ગહન અને ત્વરિત માર્ગ છે.

મુલ્લા નસરુદ્દીન માંચડા ઉપરથી ત્રણ માળ નીચે પડી ગયા. બીજા કામદારો તાત્કાલિક ઘટનાસ્થળે દોડી ગયા અને એકે તેમને પૂછ્યું, “તમે પડ્યા તો તમને વાગ્યું?”
“હું નીચે પડ્યો તેનાંથી તો મને નથી વાગ્યું,” મુલ્લાએ દર્દભર્યા અવાજે કહ્યું. “પણ હું અચાનક અટકી ગયો તેનાંથી મને વાગ્યું.”

એવી જ રીતે, કોઈપણ પરીસ્થિતીમાં થતો અનુભવ કોઈને પીડા નથી આપતો, પરંતુ તેનાં પ્રત્યેનો આપણો દ્રષ્ટિકોણ તે દુઃખ આપતો હોય છે. જયારે આપણે અટકી જઈએ અને સવાલ કરવા માંડીએ ત્યારે, જયારે આપણે તેનું પૃથ્થકરણ કરીએ તેનાં વિશે કોઈ આકલન કરીએ ત્યારે આપણને જે કઈપણ લાગતું હોય તે અનુભવતા હોઈએ છીએ. જયારે તમે એ ક્ષણમાં કોઈ નિર્ણય લેતાં હોવ છો ત્યારે તમે તમારા દ્રષ્ટિકોણને પસંદ કરી શકો છો, તમે ફક્ત એક સાક્ષી હોવાનું પણ પસંદ કરી શકો છો, જાણે કે એ કઈ તમારા માટે નથી પણ તમે તમારી અંદર રહેલાં કોઈ એક ભાગને જેને તમે ઓળખો છો તેનાં માટે ઘટી રહ્યું છે. તમારા દુઃખભર્યા અને હિંસક પ્રતીકારો તરત જ અને ત્યાં જ શમી જશે.

તમારો આત્મા તમે જે કઈ પણ કરો છો કે તમારી સાથે જે કઈ પણ ઘટી રહ્યું છે તેનો એક મૂકસાક્ષી છે. જયારે તમે એ અનુભવવાનું શરુ કરી દેશો કે તમે તો તમારા શરીર અને મનનાં કુલ સરવાળા કરતાં ક્યાંય વધુ છો ત્યારે એક સતત આનંદની લાગણી તમારા અસ્તિત્વનો એક ભાગ બની જશે જેમ કે અગરબત્તીનીસુંગધ – જીવન જેટલું તમને બાળતું રહેશે તેટલી જ સુવાસ તમે બહાર ફેંકતા જશો. અરે, જયારે તે ઓલવાઈ જશે, ત્યારે પણ એક મસ્ત મહેક તેની પાછળ આવતી રહેશે.

શાંતિ.
સ્વામી

Saturday, 4 April 2015

તમારી યોજનાઓ શા માટે નિષ્ફળ થઇ જતી હોય છે?

તમારા સ્વપ્નાઓ ગમે તેટલાં આકર્ષક, તમારી યોજનાઓ ગમે તેટલી મહાન કેમ ન હોય, તમારે જો સફળ થવું હોય તો તમારે વાસ્તવિકતાની સાથે તો રહેવું જ પડશે.
આપણે બધાં જ યોજનાઓ બનાવતા હોઈએ છીએ. હકીકતમાં જોવા જઈએ તો આપણામાંના મોટાભાગના લોકો મોટાભાગે બસ ખાલી એ જ કામ કરતાં હોઈએ છીએ. આપણે ભવિષ્ય માટે યોજનાઓ, ગુલાબી યોજનાઓ, આરામદાયક યોજનાઓ, સુંદર યોજનાઓ બનાવતા રહેતા હોઈએ છીએ, પરંતુ મોટાભાગનાં લોકોની મોટાભાગની યોજનાઓ ક્યારેય કોઈ આકાર લેતી જ નથી હોતી. કોઈ વખત તો સીધી સાદી અને વ્યવહારુ યોજના પણ ઠપ થઇ જતી હોય છે. હા, એવાં પણ ઘણાં લોકો હોય છે કે જેઓ પોતાની યોજનાઓને કાર્યાન્વિત પણ કરી શકતા હોય છે. ક્યારેય વિચાર્યું છે એવું શા માટે થતું હોય છે કે બાકીની બધી વસ્તુઓ એક સમાન હોવા છતાં, અમુક લોકો સહજ સફળતાને પ્રાપ્ત કરી લેતાં હોય છે જયારે અમુક લોકો ગમે તેટલો સખત પ્રયત્ન કર્યા પછી પણ નિષ્ફળ જતાં હોય છે? તમારી યોજનાઓ કેમ કામ નથી કરતી હોતી? તમારી યોજનાઓ શા માટે આકાર નથી લેતી તેનાં માટેના મારા તરફથી આ રહ્યા પાંચ કારણો:

૧. તમે ફક્ત વિચારો જ કરો છો કાર્ય નહિ.
મોટાભાગનાં લોકો ઉત્સાહી હોય છે અને પોતાની યોજનાઓ પ્રત્યે સમર્પિત પણ હોય છે. ફક્ત તેમનાં મગજમાં જો કે. તેઓ નિરંતર પોતાની યોજનાઓ વિશે સ્વપ્નાઓ જોતા રહેશે, તેઓ તેનાં માટે સતત થાક્યા વિના વાતો પણ કરતાં રહેશે. પણ બસ તેટલું જ. તેઓ ક્યારેય સક્રિય નહિ થાય. તેઓ વર્ષો સુધી વજન ઉતારવાનો વિચાર કરતાં રહેશે, તેઓ પોતાનાં સ્વપ્નને અનુસરવાનો, પ્રવાસ કરવાનો, કોઈ નવી કલા શીખવાનો, વિચાર કરશે, પણ બસ વિચાર ઉપર જ અટકી જશે. ઘણી વાર તેઓ પોતે બનાવેલી યોજના ઉપર કામ કરવા માટે પોતાનાં જીવનમાં કોઈ મહાન ક્ષણ આવશે તેની બસ વાટ જ જોતા રહેતા હોય છે. મારા મત પ્રમાણે તો કોઈ મહાન ક્ષણની રાહ જોવી એ સૌથી મોટી ભુલ છે, કારણકે, એ કહેવાતી મહાન ક્ષણ ક્યારેય આવતી હોતી જ નથી, અને મહાન કાર્યો ક્યારેય શરુ જ નથી થતાં, મોટી યોજનાઓ ક્યારેય અમલમાં મુકાતી જ નથી હોતી. યોજના અને યોજનાઓનાં સર્જનહાર બને જ્યાં હતાં ત્યાંનાં ત્યાં જ રહી જતાં હોય છે – અને તે એટલે ક્યાંયનાં નહિ.

કોઈ યોજના, દુનિયામાં ગમે ત્યાં હોય, ફક્ત તેનાં વિશે વિચાર કર્યે રાખવાથી સફળ થઇ નથી. અલબત્ત, વિચારણા તો જરૂરી જ હોય છે, અને સફળતા માટે તો તે અનિવાર્ય પણ ખરી, પરંતુ પરિણામો તો ફક્ત તેનાં માટે કામ કરવામાંથી જ આવતાં હોય છે.

૨. તમે તમારી યોજનાઓ બહુ વહેલાં ઉઘાડી પાડી દો છો.

યોજનાઓ એક બિયારણ જેવી હોય છે. જયારે તમે તેને વાવો ત્યારબાદ તેનાં ઉપર આવરણ મૂકી દો. તેનું પોષણ કરો અને તેનાં ઉપર ચુપચાપ બસ કામ કરતાં રહો. જયારે તે આકારિત થશે, ત્યારે દુનિયાનું ધ્યાન તેની ઉપર આપોઆપ જવાનું જ છે. તમારે જાહેરાતો કરવાની કોઈ જરૂર નથી હોતી કારણકે જયારે તમે તમારી યોજનાઓ સાથે જાહેર થઇ જાવ છો, ત્યારે બીજા લોકોનાં અસંખ વિચારો, મતો અને ઉર્જા તમારી મૂળભૂત વિચારણામાં ડખલગીરી કરવા માંડે છે. વધુમાં, તમારી યોજનાઓ મોટાભાગે ચોકકસપણે બદલવાની જ. માટે, જયારે તમે તેની જાહેરાત કરી દો છો, ત્યારે જયારે પણ તમારે તમારી યોજનાઓમાં કઈક ફેરબદલ કરવી હોય, ત્યારે તમને એવી ચિંતા થવા જ માંડશે કે લોકો શું વિચારશે. આવું કરવાથી, તમે ફક્ત તમારી જાત ઉપર કોઈ મર્યાદા જ માત્ર નથી મૂકી દેતા પરંતુ તમે તમારી યોજનામાં જરૂરી એવાં ફેરફાર પણ નથી કરતાં કેમ કે તમને હવે એવો ડર છે કે તેમ કરવાથી તમે બીજા લોકોની નજરમાં મુર્ખ સાબિત થશો.

જો તમારે ખરેખર તમારી યોજનાઓ વિશે બીજાને વાત કરવી જ હોય કેમ કે તેમ કરવાથી તમને તેનાં પ્રત્યે શિસ્તબદ્ધ રહેવા માટેની કોઈ પ્રેરણા મળતી હોય, તો તમે તમારી યોજના માટે શું પગલાં લેવાના છો તેની જાહેરાત કરો અંતિમ પરિણામની નહિ. દાખલા તરીકે, તમારી યોજના ૨૦૧૫માં ૧૦ કિલો વજન ઉતારવાની છે. તો એમ ન કહો, “હું તો આ વર્ષે ૧૦ કિલો વજન ઉતારીશ.” એનાં બદલે બીજા લોકોને એમ કહો કે, “હું અઠવાડિયામાં ૫ દિવસ જીમમાં જવાનો છું અને હું ગળી વસ્તુ ખાવાનું બંધ કરવાનો છું.” કે પછી એનાં જેવું કઈક બીજું. આશા રાખું કે તમે સમજી ગયા હશો કે હું શું કહેવા માંગું છું. જયારે તમે કોઈ અંતિમ પરિણામ નહિ પરંતુ કરવા માટેના કાર્યોનું વચન આપો છો ત્યારે તમે તમારી યોજના ઉપર મુક્તપણે અને સક્ષમપણે કામ કરી શકો છો.

૩. તમે બહુ વહેલાં પડતું મૂકી દો છો.
આ સૌથી સામાન્ય પ્રશ્ન છે. વાસ્તવમાં આ એક પહેલા ક્રમાંકનું કારણ છે. તમારે ગમે તે કરવું હોય, તે રાતોરાત તો નથી જ થઇ જવાનું. તે તો તેને જોઈતો સમય લેવાનું જ છે. જો કોઈ વૃક્ષ ૧૦૦ ઘા મારવાથી તૂટતું હોય તો તમે ૧૦૦મો ઘા જ પ્રથમ નહિ મારી શકો. પ્રથમ ૯૯ ઘા પણ એટલાં જ મહત્વનાં હોય છે. પ્રથમ ૯૯ વગર, ૧૦૦ હોય જ ન શકે.

કેટલું વહેલું બહુ વહેલું કહેવાય, તમે કદાચ પૂછશો? વારુ, જયારે તમે અંતિમ લક્ષ્ય સુધી પહોંચ્યા પહેલાં જ છોડી દો તો તે વહેલું જ કહેવાય. હું અહી એવું નથી સુચવી રહ્યો કે તમે ગેરવ્યાજબી યોજનાઓને વળગેલા રહો. ઘણી બધી વાર, લોકો નાણાંકીય, ધંધાકીય, કે અંગત નિર્ણય પણ ખોટા લઇ લેતાં હોય છે, અને તમે ભૂલ કરી છે તેમ સ્વીકારવામાં કશું ખોટું પણ નથી, તેમાં સુધારો કરો અને આગળ વધો. પરંતુ, તે સિવાયના બાકીનાં બધા લક્ષ્યો માટે કે જેમાં તમારી પાસે સ્રોતની કોઈ ખોટ નથી, જ્યાં તમે વ્યાજબીપણે વધુ મોટો પ્રયત્ન કરી શકો તેમ હોવ, ખાસ કરીને આત્મવિકાસ માટેના ધ્યેયો માટે, જ્યાં સુધી તમે તમારું નક્કી કરેલું પરિણામ ન મેળવી લો ત્યાં સુધી તેને અધવચ્ચે પડતું નહિ મુકો. નાના-નાના ડગ ભરો, અને સતત ભરતા રહો, એક પછી એક. એ પહેલાં કે તમને ખબર પણ પડે નવ વારનું અંતર તમે કાપી લીધું હશે.

૪. તમે સાંભળતા નથી હોતા
તમારી યોજનાઓ માટે ચોક્કસ હોવું તે એક વાત છે અને તમારી પાસે સર્વશ્રેષ્ઠ યોજના છે તેમ વિચારવું એક બિલકુલ જુદી જ વાત છે. પ્રથમ વાતમાં તમારો આત્મવિશ્વાસ રહેલો છે જયારે બીજીમાં મૂર્ખતા. એવું સંશોધન થયેલું છે, ૯૫% ધંધા તેનાં ચાલુ થયાના પ્રથમ વર્ષમાં જ બંધ થઇ જાય છે. મોટાભાગના ઉદ્યોગીઓ પોતાનાં ધંધાના પ્રેમમાં એટલાં બધા આવી જાય છે કે તેઓ સાચી જાણકારી પ્રત્યે પણ અંધ બની જતાં હોય છે. “મારો વિચાર ખોટો હોઈ જ ન શકે, મારા નિર્ણયો ખરા હોય છે, મારી આજુબાજુ રહેલાં લોકો કરતાં હું વધારે હોશિયાર છું.” આવું આપણામાંના મોટાભાગનાં લોકો (છુંપી રીતે પણ) પોતાનાં વિશે અને પોતાની યોજનાઓ વિશે અનુભવતાં હોય છે.

હા, હા મને ખબર છે કે જે પણ લોકો સફળ થયાં છે તેમને તેમની અંત:સ્ફૂરણા ઉપર વિશ્વાસ હતો. ચોક્કસ, જાવ અને તમારી અંત:સ્ફૂરણા ઉપર વિશ્વાસ કરો, પણ, મારો વિશ્વાસ રાખો, કે બીજાને સાંભળવામાં કોઈ જ નુકશાન નથી રહેલું. ઓછા નામે, ફક્ત સાંભળો તો ખરા. એક વાર સાંભળી લીધા પછી, તમારે તેમનાં અભિપ્રાય મુજબ કરવું કે ન કરવું તેનાં વિશે નિર્ણય તમે લઇ શકો છો. કોને ખબર, કોઈક સારી વાત તેમાંથી ઉભરી પણ આવે. હા, તમારે કઈ વણમાંગી બધા જ પ્રકારની સલાહોને સાંભળવાની પણ કોઈ જરૂર નથી, અને તમે ચોક્કસપણે એ ઓળખી શકો તેમ હોવ છો કે કોને તમને એક પ્રામાણિક મત આપવામાં રસ છે અને કોને તમારી બસ ટીકા કરવામાં રસ છે. પરંતુ જો કોઈ વ્યક્તિ તમને બરાબર યોગ્ય રીતે સાંભળી લીધા પછી પણ તમારી સાથે અસહમત હોય, તો તેને તમે પણ એકવાર સાંભળી લો. કદાચ, તેની પાસે પણ કઈક કહેવા જેવું હોય.

૫. તમે તમારી શિસ્તને નથી અનુસરતા.
તમે તમારી આજુબાજુ સફળ લોકો તરફ ગમે તે બાજુએથી નજર કરશો તો તમને જણાશે કે તેઓ બિલકુલ સમય બગાડતા નથી હોતા. તેઓ પોતાનું જીવન એક શિસ્ત સાથે જીવતાં હોય છે. મહાન નેતાઓથી લઈને શ્રીમંત લોકોમાં શિસ્ત એ તેમનાં જીવનની એક વિશેષતા હોય છે. તમે એકવાર શિસ્ત નક્કી કરી લીધા પછી બસ તેને અનુસરો. તમારું મન તમને તેને નહિ અનુસરવાના, આજે ફક્ત હળવાશથી લેવાના, કાલે કરવાનાં, કે તમારી યોજનાને પડતી મુકવાના અસંખ્ય બહાના આપશે. તમારે ફક્ત એક જ કામ કરવાનું છે અને તે છે તમારા મનનું નહિ સાંભળવાનું. તમે તમારી શિસ્તનું પાલન કરવા માટે જેટલાં વધુ કટિબદ્ધ હશો તેટલું જ તમારું મન ઓછા બહાના બતાવશે. અને, એકવાર તમારાં મનને એ ખબર પડી જશે કે તમે હલો એવાં નથી, ત્યારે તે ફરિયાદ કરતુ બંધ થઇ જશે.

જો તમે સખત મહેનત કરવા વાળા અને શિસ્તબદ્ધ હશો, જો તમે એક સારા શ્રોતા હશો અને કોઈ તમારા પ્રત્યે ધ્યાન આપે એવી જરૂરત વગર જો તમે તમારું કામ કરી શકતા હશો તો તમારી સફળતા નક્કી જ છે.

મુલ્લા નસરુદ્દીનની પત્નીએ તેમને તેમનાં જીદ્દી સ્વભાવ અને વારંવાર મળતી નિષ્ફળતા માટે દાકતરને મળવા માટે રાજી કરી લીધા. મુલ્લા નિખાલસપણે ખુલ્લા થઇને વાત નહિ કરે એ બીકે તેને છુંપી રીતે મનોચિકિત્સકને બોલાવીને અગાઉથી જ તેમને આ બાબત વિષે વાકેફ કરી દીધાં.
“મને લાગે છે કે તમે સ્વ કલ્પનાઓથી પીડાવ છો,” દાક્તરે મુલ્લાને પ્રથમ મુલાકાતમાં કહ્યું.
“એ શું છે?”
“એનો મતલબ છે કે તમે તમારા માટે બહુ ઉંચો વિચાર ધરાવો છો.”
“શું બકવાસ છે,” મુલ્લાએ કહ્યું. “હું તો મારા વિશે હું વાસ્તવમાં જે છું તેનાં કરતાં ક્યાંય નીચું વિચારું છું.”

જો તમે તમારી અંદર અને તમારી આજબાજુ એક વાસ્તવિકતાનાં સ્પર્શમાં રહેશો, જો તમે તમારી જાત સાથે સાચ્ચા રહેશો તો તમારી યોજનાઓને પાર ઉતરતી જોવાની તકો અનેકગણી વધી જશે. સફળતાનાં મહેલો સચ્ચાઈ અને પ્રામાણિકતાની ભૂમિ ઉપર બંધાતા હોય છે. બસ એક સમયે એક ઈંટ.

તમારા સ્વપ્નાઓ કદાચ અવાસ્તવિક હોઈ શકે છે, પરંતુ જ્યાં સુધી તમારા કાર્યો વાસ્તવિક હશે ત્યાં સુધી તેનો કોઈ વાંધો નથી.

શાંતિ.
સ્વામી

Share