Sunday, 30 August 2015

સૌથી વધુ નફો રળી આપનારો સોદો

ગુરુ નાનકદેવનું જીવન પોતે જ એની રીતે એક શિક્ષણ છે, એક દિવ્ય સંદેશ. આ રહી તેમનાં જીવનની એક સુંદર વાર્તા.
ગયા અઠવાડિયાની જેમ, આજે પણ મને એક વાર્તાથી શરૂઆત કરવાનું મન થાય છે, એક જ્ઞાની ગુરુનાં જીવનની એક દંતકથા. તમે આ વાર્તા પહેલાં પણ અનેક વાર સાંભળી હશે, તેમ છતાં જેની પાસે પોતાનાં જીવન ઉપર ચિંતન કરવાનો સમય છે તેનાં માટે તેની અંદર એક પ્રેરણાદાયી સંદેશ રહેલો છે.

ગુરુ નાનક દેવ ભાગ્યેજ અઢાર વર્ષનાં હશે જયારે આ પ્રસંગ બન્યો હતો. તેમના પિતા મેહતા કાલુ એક ધંધાદારી વ્યક્તિ હતાં અને તે પોતાના પુત્રને દુન્વયી સુખો તરફ વાળવા માટે નિરર્થક કોશિશ કરી રહ્યાં હતાં. ગુરુ નાનક, જો કે, કોઇ સામાન્ય વ્યક્તિ નહોતાં પણ એક અસામાન્ય આધ્યાત્મિક શક્તિ હતાં કે જે આ દુનિયા ઉપર કૃપાવર્ષા કરવા માટે જ પધાર્યા હતાં, અને તેઓને ફક્ત માનવજાતનાં કલ્યાણમાં જ રસ હતો. તેમ છતાં, તેમના પિતાશ્રી એવી આશા રાખીને બેઠાં હતાં કે એક દિવસ તેમનો પુત્ર બીજાં બધાંની જેમ પોતાનું આધ્યાત્મિક લક્ષ્ય એક બાજુ મૂકીને દુન્વયી જીવનમાં રસ લેતો થઇ જશે.

એવાં જ ઈરાદા સાથે તેમને વીસ રૂપિયા ગુરુ નાનકને આપતાં કહ્યું કે આ લે અને બાજુના શહેરમાં જઈને નફો થાય એવો સોદો કરીને આવ.

“જો તું પાછો આવીને નફો બતાવીશ,” મેહતા કાલુએ કહ્યું, “તો હું તને ફરી વધારે પૈસા આપીશ.”

યુવાન નાનક હસ્યાં કારણકે નાનપણથી જ તેમને કોઈપણ વસ્તુ બાંધી શકી નહોતી અને અહી તેમનાં પિતા હજી પણ સખત પ્રયત્ન કરી રહ્યાં હતાં. ગુરુ નાનક પોતે કોઇપણ પ્રકારનાં મોહ કે નિર્મોહથી પરે હતાં, પૈસાની હાજરી કે ખોટથી તેમને કોઈ ફેર પડતો નહિ. તેમને જોયું કે વીસ રૂપિયા મળવાથી તેમને એક સદ્કર્મ કરવાની તક મળી ગયી હતી જેમાં પોતાનાં પિતાની આજ્ઞાનું પાલન તેમજ આ પૈસાનો ઉપયોગ કરીને લાભ પણ કમાવી શકાય.

તેઓ તો ચુપચાપ પોતાના મિત્ર મર્દાના સાથે ચાલી નીકળ્યાં. મર્દાના તેમના માટે એક એવાં મિત્ર હતા જેવી રીતે આનંદ પોતે બુદ્ધ માટે હતાં, કે જેણે પોતાનું આખું જીવન પોતાનાં ગુરુની સેવામાં સમર્પિત કરી દીધું હતું અને પોતે તેમનાં પડછાયાની જેમ સાથે ફરતાં હતા.

“આપણે ખરો સોદો આજે કરવાનો છે.” મર્દાનાએ ગુરુ નાનકને કહ્યું. “ ચાલો આજે કોઈ નફો રળીએ કે જેથી કરીને તમારા પિતાશ્રી પણ ખુશ થઇ જાય.”
“હા, મર્દાના.” નાનકે રહસ્યમય રીતે કહ્યું, “આજે આપણે સૌથી વધારે નફો થાય તેવો સોદો કરીશું.”

નાનકની દયાળુ નજરો આજુબાજુ ફરી અને તેમણે એક તપસ્વીઓનું ટોળું જોયું કે જે દિવસો સુધી ભૂખ્યું હતું. મર્દાનાને વીસ રૂપિયા આપતાં તેમને કહ્યું કે આ તપસ્વીઓ માટે એક ભવ્ય અને ઉદાર જમણની વ્યવસ્થા કરે. પહેલાં તો મર્દાનાએ ગુરુ નાનકને એ સમજાવવાની કોશિશ કરી કે પૈસાનો આ શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ નથી પરંતુ પછી તરત જ તેમને તે ખબર પડી ગયી કે પોતાના મિત્રને ખબર છે કે પોતે શું કરી રહ્યાં છે. જમણની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી અને તરત જ બીજા ગરીબો અને ભૂખ્યા લોકો પણ તેમાં જોડાયાં.

ગુરુ નાનકે તે સૌને પોતાનાં હાથે પીરસ્યું અને દરેકજણે ધરાઈને ખાધું.

“આપણે એક પૈસો પણ નફો નથી રળ્યો,” મર્દાનાએ પાછા ફરતી વખતે ગુરુનાનકને કહ્યું. “તમારા પિતા ગુસ્સેથી રાતાપીળા થશે. આપણે તેમના બધાં પૈસા વાપરી નાંખ્યા.”
“મર્દાના, આપણે તેમનાં પૈસા નથી વાપર્યા,” નાનકે એકદમ શાંતભાવમાં ડૂબી જતાં કહ્યું., “આપણે તો તેનું રોકાણ કર્યું છે. આ એક સૌથી મોટો નફાકારક સોદો હતો. ભૂખ્યા લોકોની ભૂખ ભાંગવાથી મોટું બીજું કયું કાર્ય હોઈ શકે? આપણા આ સોદામાં કોઈએ પણ ખોટ નથી ખાધી. દરેકજણને ફાયદો થયો છે. હું તો હંમેશાં બીજા બધાં કરતાં આ સોદો જ પસંદ કરીશ.”

તેમણે તેને સચ્ચા સૌદા કહ્યું.

જયારે તમે નિ:સ્વાર્થપણે કામ કરો છો ત્યારે કુદરત તમારા શબ્દોમાં એક અસામાન્ય ક્ષમતા ઉમેરે છે. આવા શબ્દો ગુરુનાનકનાં હતાં કે જે બિલકુલ નિ:સ્વાર્થ અને શુદ્ધ લાગણીથી  ઉચ્ચારવામાં આવેલાં હતાં, અને હાલ હજુ ૫૦૦ વર્ષથી વધુ સમય બાદ પણ દુનિયાનાં દરેક ગુરુદ્વારામાં લાખો લોકોને કે જે પછી કોઈ પણ ધર્મ, ઉંમર, કે નાત-જાતનાં કેમ ન હોય તે તમામને જમાડવામાં આવે છે. બિલકુલ મફત.

આ નિ:સ્વાર્થતાનો એક શ્રેષ્ઠ બદલો છે: અને તે એ કે તમારા શબ્દો ક્યારેય વ્યર્થ નથી જતાં. એક બિયારણની જેમ તે હંમેશાં અંકુરિત થતાં હોય છે અને એક ફળફૂલથી લદાયેલા એક મસમોટા વૃક્ષમાં રૂપાંતરિત થઇ જતાં હોય છે જે પેઢીઓની પેઢીઓ સુધી ફળફૂલ આપતાં રહે છે. જેમ કે ઘણાં બધાં પ્રસંગો પર મેં પહેલાં પણ કહ્યું છે કે ભગવાન કે કુદરત કે પછી તમે તેને બીજું કોઈપણ નામ આપો, તે હંમેશાં તેને મદદ કરવા માટે આગળ ઝૂકતું હોય છે કે જે કુદરતનાં નિખાર અને વિકાસ માટે મદદરૂપ થતું હોય. જયારે તમે બીજાને મદદ કરો છો ત્યારે તમે કુદરતને મદદ કરતાં હોવ છો.

જો “આધ્યાત્મિક ગુરુત્વાકર્ષણ” માટે કોઈ નામ હોય તો, હું કહીશ કે તે છે નિ:સ્વાર્થતા. જેવી રીતે પૃથ્વી દરેક વસ્તુને પોતાના તરફ ગુરુત્વાકર્ષણ બળથી આકર્ષે છે, તેમ નિ:સ્વાર્થ લોકો પણ દરેકવસ્તુને પોતાના સદ્દગુણોનાં પરમાર્થથી બનેલાં એક પ્રચંડ બળથી આકર્ષે છે. નિ:સ્વાર્થ દ્વારા હું એમ નથી સુચવી રહ્યો કે તમે તમારી જરૂરિયાતોની અવગણના કરો કે પછી તમારી જાત પર ત્રાસ ગુજારો. નિ:સ્વાર્થતા એ તો ફક્ત જીવન જીવવાનો રસ્તો છે એક એવી સમજણનું ભાન કે આપણે જ્યાં સુધી બીજાની ખુશી પ્રત્યે ધ્યાન ન આપીએ ત્યાં સુધી આપણે પોતે પણ ખુશ નથી રહી શકતાં. તમારી પાસે એક થાળીમાં બધું જ ખાવાનું હોઈ શકે છે પણ જયારે તમે તે બીજાની સાથે વહેંચીને ખાઓ છો ત્યારે તે એક સાચ્ચા અર્થમાં સંતોષ આપનારું બની રહે છે.

જો તમને મારા પર શંકા હોય તો તમે કોઈપણ રેસ્ટોરન્ટમાં જઈને એકલાં ખાઈ શકો છો. એ જમણથી તમારું પેટ તો ભરાશે, તમને ધરાઈ ગયાં હોય એવું પણ લાગશે, પણ એ તમને સંતોષ તો નહિ જ આપી શકે. કેમ? કેમ કે એમાં ફક્ત તમારી પોતાની જ વાત આવે છે. પછી ટેબલ ભલેને હીરાથી જડેલું કેમ ન હોય, એ ફક્ત એકલાં ખાધું હોય એવી જ લાગણી આપશે. આપણામાંના મોટાભાગનાં લોકોનાં મગજમાં જીવનનો અર્થ ભૂલભરેલો બેસી ગયો છે. અને તે છે મારું જીવન એટલે ફક્ત મારા વિષેની જ વાત. જો આપણું જીવન ફક્ત આપણા વિષેની જ એક વ્યક્તિગત વાત હોત તો આપણે એક પ્રજાતિ તરીકે પણ આપણું અસ્તિત્વ ટકાવી શક્યા ન હોત. બીજાનું ધ્યાન રાખો અને કુદરત તમારું ધ્યાન રાખશે.

જયારે તમે કોઈ એક રેસ્ટોરન્ટમાં જઈને ૫૦ રૂપિયાનું જમણ જમો ત્યારે તમે અર્થવ્યવસ્થાને તો કદાચ મદદરૂપ થતાં હોવ છો, છતાં પણ સત્ય તો એ છે કે તમે અને હું બન્ને જાણીએ છીએ કે દુનિયાને મદદ કરવી એ કોઈ આપણો મુખ્ય ઈરાદો નહોતો. ઈરાદો તો પોતાની જાતને ખવડાવવાનો હતો. આમાં કોઈ દાનની વાત નથી આવતી. પરંતુ, જયારે તમે ૧૦ કે ૧૫ રૂપિયા એજ રેસ્ટોરન્ટમાં વેઈટરને ટીપ તરીકે આપો છો ત્યારે તેનાંથી તમે કોઈનાં જીવનમાં જરૂર સીધો ફાયદો કરો છો. આપણે ક્યારેય કોઈને આપણી સેવા કરવાં માટે લલચાવવા માટે ટીપ નથી આપતાં (જો તેવું હોત તો આપણે બધાં જમવાનું શરૂઆત કરતા પહેલા જ ટીપ આપતાં હોત). ટીપ આપીને આપણે આપણી કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરીએ છીએ. તેમાં પણ સંપૂર્ણ નિ:સ્વાર્થતા તો નથી પરંતુ તેમ છતાં કઈક તેની નજીકનું તો છે જ.

જીવન તમને અસંખ્ય પ્રસંગો ઉપર નિ:સ્વાર્થ બનવાની લાખો તકો આપતું હોય છે. મારો વિશ્વાસ રાખો, તમે એ તમામ તકોનો ઉપયોગ કરો. અંતિમ પૃથ્થકરણમાં ફક્ત આટલી જ વાતનું મહત્વ છે, અને આટલું જ ફક્ત તમારી સાથે જશે – તમારું કર્મ, આ જ તમને એક શાંતિ અને સંતોષ આપી શકશે.

વિરોધાભાસી બોલવું હોય તો, તમે જે કઈ પણ બીજાને આપશો તે જ વસ્તુ તમારી પાસે ટકવાની છે. તમે જો પ્રેમ આપશો તો પ્રેમ રહેશે. નફરત આપશો તો નફરત તમારી પાસે રહેશે. તમે કશું નહિ આપો તો તમારી પાસે પણ કશું નહિ રહે. ફક્ત એક ખાલીપો. તમારા અસ્તિત્વનો વિસ્તાર વધારવા માટેનો એકમાત્ર રસ્તો છે અન્યને આપવું. જો તમારી પાસે તમે જેને તમારું ગણતાં હોય તે બીજાને આપવાનું હૃદય ન હોય તો ઓછાનામે બીજા સાથે તેને વહેંચો. વહેંચવું એ દાન પછી આવતું એક બીજું શ્રેષ્ઠ કર્મ છે.

આપણી આ અસ્થાયી દુનિયામાં અને આપણા આ ક્ષણભંગુર જીવનમાં ફક્ત એક જ સાચ્ચો સોદો છે અને તે છે દાનનો. તે સૌથી વધુ નફો રળી આપનારો સોદો છે. ભલા બનો, નિ:સ્વાર્થી બનો.. પછી તમે જે પણ કરશો તેમાં તમને સફળતા જ મળશે. ધૂળ પણ તમારા હાથમાં આવશે તો હીરો બની જશે. તમારો એક સ્પર્શ પણ લોઢાને સોનું બનાવી દેશે – તમે એક પારસમણી બની જશો. તમારી યોજનાઓ કદી નિષ્ફળ નહિ જાય, તમારા બધાં શબ્દો ખરા ઉતરશે. એવું કેવી રીતે, તમે કદાચ વિસ્મયપૂર્વક પૂછશો? કારણકે કુદરત ક્યારેય નિ:સ્વાર્થ વ્યક્તિ સાથે પજવણી કરવાનું સાહસ ન કરી શકે.

પરોપકાર એ દરેક હકારાત્મક લાગણીનું બીજ છે. નિ:સ્વાર્થતા એ આધ્યાત્મિકતાની જનની છે. તે તમને તમારી જાત સિવાય બીજું જોવા માટે મદદરૂપ થાય છે કે જેથી કરીને તમે તમારા સ્વપ્નો (અને બીજાના સ્વપ્નો પણ)  સિદ્ધ કરવાની જે અગાધ સંપત્તિ તમારા ચરણોમાં પડેલી છે તે જોઈને આશ્ચર્યચકિત અને દંગ થઇ જાવ.

શાંતિ.
સ્વામી

Saturday, 22 August 2015

શું તમે જીવનને દુઃખ આપો છો?

દયા અને પ્રેમ વિશેની એક સુંદર વાર્તા કે જેમાં એક ઊંડી સમજ છે જે આપણા જીવનને કિંમતી બનાવી શકે છે.
ચાલો હું તમને બુદ્ધનાં જીવનની વાર્તા શરૂઆતથી કહું, બુદ્ધ કે જે સંસારત્યાગ પહેલાં રાજકુમાર સિદ્ધાર્થ તરીકે ઓળખાતાં હતાં.

સિદ્ધાર્થ અને તેમનો પિતરાઈ ભાઈ દેવદત્ત એક આખો દિવસ જંગલમાં ગુજારવાનું નક્કી કરે છે,  તેઓ વૃક્ષનાં છાયાંમાં આરામ કરે છે, તળાવમાં રમે છે અને જોડે આવેલાં નોકર-ચાકર તેમને લાડ લડાવતાં હોય છે. એક રાજવી કાફલો તેમનાં આરામ અને સલામતી માટે ગોઠવવામાં આવ્યો હતો. દેવદત્ત પણ તેનું ધનુષ્યબાણ લઈને આવ્યો હતો જો કે તેઓ બન્ને શિકાર નહિ કરવા માટે સહમત હતાં.

તેઓ તળાવમાં રમતાં હતાં ત્યારે ત્યાં નજીકમાં એક હંસ ઉતર્યું. આવો સોનેરી મોકો જોઇને દેવદત્તે તરત જ પોતાનું ધનુષ્ય તેનાં તરફ તાક્યું. સિદ્ધાર્થે તેને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો પરંતુ દેવદત્ત પોતની જીદ પર અડગ રહ્યો. થોડી ક્ષણો વિતી હશે કે આ હલચલ સાંભળીને હંસ ઊડવા લાગ્યું. દેવદત્ત જો કે ખુબ જ કુશળ તીરંદાજ હતો (કમનસીબે) અને તેને તો તીર છોડી દીધું અને પોતાનું નિશાન વીંધી નાંખ્યું. પંખીને નીચે પડતાં જોઈ, સિદ્ધાર્થ તેનાં તરફ લાંબા ડગલાં ભરીને દોડ્યાં.

ચમત્કારિક રીતે, પેલું હંસ હજી જીવિત હતું. પરંતુ, તે લડખડાતું હતું જાણે કે તે બિચારા પંખીમાંથી પ્રાણ નીકળી જતાં ન હોય. તેની આંખો બંધ થઇ રહી હતી, તેનાં ઘાવમાંથી લોહી નીકળી રહ્યું હતું. ધીરેથી, રાજકુમારે તીર ખેંચી કાઢ્યું અને બાજુમાંથી કોઈ વનસ્પતિનાં પાંદડાનો ઠંડો રસ કાઢીને તેનાં ઘાવ ઉપર લગાવી દીધો કે જેથી લોહી નીકળતું બંધ થઇ જાય. રાજકુમાર સિદ્ધાર્થે પોતાની સાથે આવેલાં કાફલામાંથી એક વૈદ્યને બોલાવ્યા અને તેમને કોઈ વનસ્પતિની ઔષધિ આપી જે સિદ્ધાર્થે પોતાનાં કોમળ હાથોથી હંસનાં ઘાવ ઉપર લગાવી દીધી.

ભયભીત હંસને થોડી રાહત અનુભવાતા પોતે પાંખ ફડફડાવીને ઉડવાની કોશીસ કરવાં લાગ્યું. જો કે તેને અત્યંત દર્દ થઈ રહ્યું હતું અને તે ઉડી નહોતું શકતું. તે સિદ્ધાર્થનાં નાજુક હાથોમાં પડી રહ્યું. દેવદત્તે આ વાતને સહજતાથી ન લીધી અને તેને એવું લાગ્યું કે કોઈએ પોતાની રમતમાં હસ્તક્ષેપ કર્યો હોય.

“લાવ મને આપી દે તે!” તેને સિદ્ધાર્થને કહ્યું. “તે મારો શિકાર છે.”
“બિલકુલ નહિ,” રાજકુમારે જવાબ આપ્યો. “મેં તેને બચાવ્યું છે.”
“શું મજાક છે,” તે ચિલ્લાયો. “તે મારું પક્ષી છે, મેં તેને મારા તીરથી નીચે પાડ્યું છે.”
“જો તે મરી ગયું હોત, તો તે તારું હોત,” સિદ્ધાર્થે હંસને પોતાની છાતી પર ચિપકાવતાં કહ્યું, “પરંતુ, તે હજી જીવિત છે, અને માટે તે મારું છે.”

જ્યાર તેમનાં વચ્ચે દલીલો ખતમ ન થઇ ત્યારે તેમને રાજાનાં એક મંત્રી કે જે રાજવી કાફલામાં સાથે આવેલાં હતા તેમને પૂછી જોયું. મંત્રીએ એક સુચન આપ્યું કે તે જંગલમાં બાજુમાં જ એક તપસ્વી સાધુ રહેતાં હતાં કે જે આ પરિસ્થિતિનો સૌથી સારી રીતે ઉકેલ લાવી શકે તેમ છે. તે સમયનાં પ્રચલિત રિવાજ મુજબ તેઓ પોતાની સાથે ફળફૂલ તેમને ધરવા માટે લઇ ગયા અને તે સંત સામે ઝૂકીને પ્રણામ કરીને પોતાની વાત રજુ કરી.

“આમાં કોઈ મુંઝવણ જેવું કશું છે જ નહિ,” પેલા સંતે જવાબ આપતાં કહ્યું. “જીવન તેનું હોય છે જે તેને બચાવવાની કોશિશ કરે. જે તેને દુઃખ આપતું હોય તેનું નહિ.”
“માટે,” તેમને આગળ કહ્યું, “આ હંસ સિદ્ધાર્થનું છે.”

આ એક સરળ વાર્તા છે, પણ ડહાપણ હંમેશાં સરળતામાં જ રહેલું હોય છે. વાસ્તવમાં, તે ફક્ત સરળતામાં જ રહેતું હોય છે. ડાહ્યાં લોકો સરળ હોય છે. અંગત રીતે, મને એવું લાગે છે કે શ્રેષ્ઠ ડહાપણ માટે જરૂરી છે એક સુંદર જીવન જીવવું. એક સંતુષ્ટ અને અર્થસભર જીવન એક ખુબ જ શાનદાર રીતે ચમકતું હોય છે જેમકે મુગટમાં રહેલો હીરો. એક વાક્યમાં કહેવું હોય તો:

જીવન જે તેને ચાહતું હોય તેનું બનીને રહેતું હોય છે.

તમને જે ગમતું હોય તેનું તમે રક્ષણ કરતાં હોવ છો, તમે કુદરતી રીતે જ તેને બચાવો છો જેને તમે પ્રેમ કરો છો. જો તમે જીવનને હાનિ પહોંચાડો, તો પછી તે તમારું નથી રહેતું, તે તમારા જીવન તરીકે રહેવાનું બંધ કરી દે છે. જો પસંદગી આપવામાં આવે, તો તમને શું લાગે છે હંસ કોની સાથે રહેવાનું પસંદ કરશે – દેવદત્ત પાસે કે સિદ્ધાર્થ પાસે? એ પંખી સિદ્ધાર્થ પાસે હંમેશાં ખુશ રહેશે, તે તેની સાથે રહેવાનું વધુ પસંદ કરશે કારણકે રાજકુમારે તેનું જીવન બચાવવાની કોશિશ કરી હતી.

એજ રીતે, તમારા જીવનને પણ એનું પોતાનું જીવન હોય છે. જો તમે તેને પ્રેમ કરો, તેની કદર કરો, તેનું રક્ષણ કરો, તો તે પણ તમારી સાથે રહેવાનું પસંદ કરશે. તે તમારું બની જશે. પરંતુ, જો તમે તેને હાનિ પહોંચાડવાની કોશિશ કરશો, તો તે તમારાથી દુર ઉડી જશે. દુર દુર. તેના પ્રત્યે માયાળુ બનો, કોમળ બનો, જેમકે આપણી વાર્તાનો રાજકુમાર, અને તો જીવનહંસ તમારા હાથમાં જીવંત બનીને આવશે.

જયારે બીજી વ્યક્તિ તમારા પ્રયત્નોની કદર ન કરે ત્યારે તમને કેવું દુઃખ થાય છે, જીવનને પણ તેવું જ દુઃખ થાય છેજયારે તમે તેનો પ્રતિકાર કરતાં રહો અને તે જે તમારા માટે કરી રહ્યું હોય તેની તમે કદર ન કરતાં હોવ.

જયારે તમે ઈર્ષ્યા, ફરિયાદ અને સ્વાર્થના બાણ જીવન પર ચલાવતાં હોવ ત્યારે જીવન ભયભીત અને દુઃખી થઇ જાય છે. દરેક વખતે જયારે-જયારે આવું બને ત્યારે-ત્યારે તે તમારાથી અંતર રાખતું થઇ જાય છે. અને, જયારે તમારું પોતાનું જીવન તમારાથી દુર થઇ જાય, દુનિયાની કોઈપણ વસ્તુ કે વ્યક્તિ પછી તમને સુખી કે ખુશ નથી કરી શકતું. લાંબા સમય માટે તો નહિ જ. જીવન દ્વારા હું ફક્ત શારીરિક તંદુરસ્તીની વાત માત્ર નથી કરી રહ્યો, જીવનનાં સારની વાત કરી રહ્યો છું, એક શાંતિ અને આનંદની લાગણીની આ વાત છે. તમારા જીવનને બેદરકારી કે અવગણના કરવામાં કોઈ બુદ્ધીગમ્યતા નથી કેમ કે અવગણના જેટલું દુઃખ બીજું કશું આપી શકતું નથી.

એક વિદેશી મુલાકાતી ઝેન સંન્યાસીને મળવા જાય છે અને સંન્યાસી તેને ચા આપે છે. કાગળ જેટલાં પાતળા કપને જેવો પેલો મુલાકાતી પકડવા જાય છે કે તે તૂટી જાય છે.

“તમે તમારા કપ આટલા નાજુક કેમ બનાવો છો?” તે પેલા સંન્યાસીને થોડા ત્રસ્ત અને છોભીલા ભાવથી પૂછે છે.
“એવું નથી કે કપ નાજુક છે,” સંન્યાસી પોતાનાં કપમાંથી ચાની ચુસ્કી ભરતાં બોલે છે. “તમને એ ખબર નથી કે તેને કેવી રીતે પકડવો.”

તમે તમારા જીવન જોડે કેવી રીતે કામ લો છો તે મહત્વનું છે નહિ કે જીવન તમારા માટે કેવું હોવું જોઈએ. જીવન તો જે છે તે છે. જો તમે તેની જોડે દયા, કૃતજ્ઞતાથી કામ લેશો તો તમને ખબર પડશે કે જીવનનો એક-એક અંશ સુંદર છે, કે તે અત્યંત હૃદયતાપૂર્વક તમારું થઇને રહેલું હોય છે.

જીવન જેવું છે તેને તેવી રીતે પ્રેમ કરતાં શીખો કારણકે દરેક પંખી એક જુદું જ ગીત ગાતું રહેતું હોય છે. તેને કેવી રીતે સાંભળવું તે શીખો. આ એક રમુજ પમાડે એવું છે પરંતુ જયારે તમે જીવને તમારા માટે જે યોજનાઓ કરી હોય તેને અનુકુળ થવાનું શરુ કરી દો છો ત્યારે જીવન પણ તમારા પ્રમાણે ગોઠવાતું જાય છે. જો તમે જીવનને હાનિ પહોંચાડ્યે રાખો અને તેની સાથે સતત યુદ્ધ કરતાં રહો, તો એ તમારી બિલકુલ અવગણના કરતું થઇ જશે અને તમારાથી અંતર રાખતું થઇ જશે. જેમ કે મેં પહેલાં કહ્યું હતું, તમે જીવનનું પોષણ કરો, તેને પ્રેમ કરો, તેનું રક્ષણ કરો તો તે તમારું બનીને રહેશે. તે તમારા આદેશ મુજબ ચાલશે.

“જીવન તું મને શા માટે દુઃખ આપી રહ્યું છે?” તે સવાલનો જવાબ છે “તમે શા માટે જીવનને દુઃખ આપી રહ્યાં છો?”

તમારે જેને તમારી પાસે રાખવું હોય તો તેને દુઃખ ન આપો. જો તમારે તે તમારી સમીપ રાખી મુકવું હોય તો.

શાંતિ.
સ્વામી






Saturday, 15 August 2015

શું જયોતિષ શાસ્ત્ર સાચું હોય છે?

બ્રહ્માંડમાં રહેલાં કરોડો ગ્રહોમાંથી શું નવ ગ્રહો જ આપણા ભાગ્યવિધાતા હોય છે?
કરોડો લોકો જ્યોતિષીઓને અનેક કારણોસર મળતાં રહેતાં હોય છે. એમાંના હજારો લોકો મને દર વર્ષે ઈ-મેઈલ કરતાં હોય છે. મોટાભાગે, તેઓ ત્યાંરે લખતાં હોય છે જયારે તેઓ તેમના જ્યોતિષે તેમના ભવિષ્ય વિશે જે કઈ કીધું હોય તેને લઇને તેઓ ચિંતિત હોય. અને, સામાન્ય રીતે, એજ ભવિષ્ય ભાખનાર તેમને કોઈ ઉપાય વિશે પણ બતાવતાં હોય છે, જેમ કે આ પથ્થર પહેરો, આમ કરો કે તેમ કરશો તો આવનાર બરબાદી આપોઆપ ટળી જશે. મોટાભાગે (હંમેશાં નહિ જો કે), આ કહેવામાં આવેલાં ઉપાયમાં કોઈ નાણાંકીય કિંમત પણ રહેલી હોય છે. અને અહી જ્યોતિષીઓ પોતાનો નફો રળતાં હોય છે.

જો તેઓ તમને કોઈ ઉપાય બતાવવા માટે પૈસા લેતાં હોય, તો તેમાંથી તેમને સીધો ફાયદો થતો હોય છે. જો તેઓ તમને કઈ કરવાનું સુચવતાં હોય કે જેમાં પૈસો સામેલ ન હોય, તો તેમને તમારો વિશ્વાસ જીતીને આડકતરો ફાયદો થતો હોય છે, તમને એવું લાગે કે, આ સારો જ્યોતિષી છે. તેનો કોઈ નિહિતસ્વાર્થ આમાં નથી, તેને આમાંથી કોઈ ફાયદો નથી થવાનો. પરંતુ, સત્ય તો એ છે કે આજે તે તમને મફત ઉપાય સુચવી રહ્યો છે, કાલે તે તમને એવો ઉપાય સુચવશે કે જેની કોઈ કીમત હોય. કાં પછી, તમને આજે તે એક મફત તાવીજ આપી રહ્યો છે અને પછી તે તમે કોઈ બીજાને આ સારા ભવિષ્યવેત્તા પાસે લઇને જશો ત્યારે તે તે બીજાને પૈસા લઇને ઉપાય બતાવશે.

હું એવું નથી કહી રહ્યો બધા જ જ્યોતિષીઓ તમને લુંટવા બેઠાં છે. ઉલટાનું, એવા કેટલાંય છે જે કે ખરેખર ખુબ સારું ભવિષ્ય વાંચતા હોય છે, જ્ઞાની હોય છે અને તેમની અંત:સ્ફૂરણા પણ સારી હોય છે. એવા પણ કેટલાંક સારા હોય છે કે જે પ્રમાણિકપણે પોતાની ભવિષ્ય ભાખવાની પ્રણાલી ઉપર વિશ્વાસ ધરાવતાં હોય છે. કમનસીબે, તેનો અર્થ એ નથી કે તે પ્રણાલી પણ પ્રમાણિક છે. તાજેતરમાં એક નવી નવી સગાઇ થયેલાં મંગેતરે મને લખ્યું હતું:
અમે એક જ્યોતિષીનો અમારા લગ્નવિષયક બાબત વિશે સંપર્ક કર્યો હતો અને અમને એવું કહેવામાં આવ્યું હતું કે અમારા બન્નેની જન્મકુંડલીઓ એવું સૂચવે છે કે જો અમે લગ્નની તારીખ, સમય અને સ્થળ નહિ બદલીએ તો બન્નેનાં લગ્નજીવનમાં ખુબ જ ગંભીર વિરોધ અને ઘર્ષણ રહેશે અને એમ પણ કહે છે કે જો લગ્ન પછી અમે ભારતમાં રહીશું તો મારા સાથીનું જીવન ખતરામાં છે. મહેરબાની કરીને મને માર્ગદર્શન આપશો.
હું તમને આ સવાલ વિશે અને પેલા જ્યોતિષી વિશે મારો શું મત છે તે કહું એ પહેલાં હું તમને હિંદુગ્રંથમાંથી એક વાર્તા કહું છું.

એક વખત, એક ગુરુ કે જે પોતે બહુ મહાન તપસ્વી હોય છે, એક ઋષિ હોય છે, જેમની પાસે અનેક શક્તિઓ હોય છે તેમનો એક અતિ હોશિયાર વિદ્યાર્થી હોય છે કે જે ફક્ત ૧૦ વર્ષનો હોય છે. આ ગુરુ કે જે પોતે એક વિદ્વાન જ્યોતિષી પણ હોય છે, તેમને આ શિષ્યની જન્મકુંડલી જોઈ અને તેમને જોયું કે આ તો ફક્ત ૧૨ વર્ષ જ જીવવાનો છે. આનાંથી પોતે ખુબ વ્યાકુળ થઇ ગયા અને તેમણે આ ભાગ્યને બદલવા માટેનો નિર્ધાર કરી લીધો.

પોતાનાં આ શિષ્યને લઈને તેઓ બ્રહ્મા-સર્જનહાર પાસે ગયા, તેમને આ શિષ્યને લાંબુ આયુષ્ય આપવાં માટે વિનંતી કરી.
“હું તમારી વ્યથા સમજુ છું,” બ્રહ્માએ કહ્યું. “આ છોકરો ખુબ જ તેજસ્વી છે અને માનવજાતને મદદ કરી શકે તેવો છે. પણ મારું કામ છે, સર્જન કરવું. આપણે વિષ્ણુ પાસે જવું પડશે.”

મદદ કરવાના ઈરાદા સાથે, બ્રહ્મા પણ તેમની સાથે આ ભૂરા ભગવાન – વિષ્ણુને મળવા માટે સાથે આવે છે. વિષ્ણુ ભગવાન કહે છે કે મારું કામ છે આ સર્જનને ચલાવવાનું માટે તે કદાચ આ શિષ્યનાં જીવનમાં સમયનાં ચક્રની ગતિમાં વિક્ષેપ કરીને વધુ વર્ષો નહિ ઉમેરી શકે. તે તેમને શિવ પાસે જવાની સલાહ આપે છે.

બન્ને બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ પણ આ ગુરુ અને શિષ્ય સાથે આ વિનાશના દેવ શિવજીને મળવા જાય છે. પ્રખર યોગી, શિવ, આ વિષયને લઈને ચિંતન કરવાં લાગે છે અને જવાબ આપે છે કે તેમનું કામ તો ફક્ત કુદરતનાં નિયમનુસાર વિનાશ કરવાનું છે. પોતાની શક્તિનો ઉપયોગ કરીને ધર્મનું ચક્ર ફરતું બંધ કરવું એ બરાબર ન કહેવાય. તેઓ એવી સલાહ આપે છે કે કુદરતને સમય સાથે તેનું કામ કરવા દો.

ગુરુ, જો કે, ઢીલા નથી પડતાં અને ત્રણેય ભગવાનને સાથે આવવાની વિનંતી કરે છે કે જેથી કરીને પોતે મૃત્યુંના દેવ પાસે જઈને પોતે આ બાબત વિશે આજીજી કરી શકે. ત્રિદેવ, શિષ્ય અને ગુરુ જાય છે ધર્મરાજા પાસે – કે જે દરેક જીવંત વસ્તુ-વ્યક્તિના મોતની ખાતરી કરવા માટે જવાબદાર દેવ છે.

આ દરમ્યાન, બે વર્ષ પસાર થઇ ગયાં હોય છે અને પેલો શિષ્ય ૧૨ વર્ષનો થઇ જાય છે. તે પોતાનું શરીર ધર્મરાજાનાં મહેલમાં જ ત્યાગી દે છે – બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ, પોતાના ગુરુ અને ધર્મરાજાની ખુદની હાજરીમાં જ.

ગુરુતો ચોંકી જાય છે. “સૌથી શક્તિશાળી ભગવાનો અહી હાજર છે,” ગુરુ બોલ્યા, “મારો શિષ્ય તમારી ઉપસ્થિતિમાં મૃત્યું પામી જ કેવી રીતે શકે?”

ધર્મરાજા ઊંચું જુવે છે અને પેલાં શિષ્યનો દિવ્ય સંગ્રહ ચકાસીને તેનાં મૃત્યુંનું ખરું કારણ ચોક્કસપણે જાણવાનો પ્રયત્ન કરે છે અને પોતાનું શિર હલાવે છે જાણે કે આ બાબત તેમનાં માન્યામાં ન આવતી હોય.

“શું થયું?” ગુરુએ પૂછ્યું.
ધર્મરાજાએ કહ્યું, “આ છોકરો પ્રખર બુદ્ધિશાળી હતો અને અને તે ઘણી મહાન વસ્તુઓ કરવાં માટે જન્મ્યો હતો. અને તેને પકડવો તો ખરેખર મારી શક્તિની પણ બહાર હતું. કારણકે, તે તો જ મૃત્યું પામી શકે એમ હતો કે જો સ્વયં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ તેનાં ગુરુ સાથે તે પોતે સદેહે મારા મહેલમાં મને મળવા માટે આવે! જો તમે તેની જન્મકુંડલી જોઈ જ ન હોત તો આ અસંભવ હતું.”

હું આશા રાખું કે હું શું કહેવા માંગું છું તે તમે સમજી ગયા હશો. ચાલો કઈક આપણે સુંદર રીતે સ્વીકારી લઈએ અને બીજા કશા માટે કાર્યાન્વિત થઈએ.

જો કોઈ પણ રીતે તમારા ભાગ્યને બદલવાનો કોઈ રસ્તો હોય તો તે છે તમારે જાતે તમારા ઉપર કામ કરવું. અને ત્યારે દરેકવસ્તુ આપોઆપ તેનાં સ્થાને ગોઠવાઈ જશે. હીરા અને પથ્થર, ચિન્હો અને સસ્તા આભુષણ સમયના ચક્રને બદલી શકતાં હોતાં નથી. જો તમારું લગ્નજીવન ડામાડોળ હોય તો તમારે બન્ને સાથીઓએ સાથે મળીને તેનાં ઉપર કામ કરવાનું છે. જો તમે દેવાનાં ડુંગર નીચે દટાઈ ગયાં હોય તો તમારે તમારા ખર્ચામાં જાતે જ કાપ મુકવો પડશે અને તમારી આવક વધારવી પડશે. કોઈ પથ્થર પહેરવો કે કોઈ અમુક ચોક્કસ ગ્રહને શાંત કરવો એ કોઈ તેનું સમાધાન નથી, જો તમે મને પૂછતાં હોય તો.

વધુમાં, જયોતિષનાં પુરાણા ગ્રંથોમાં, “ઉપાય” જેવી કોઈ વાત દર્શાવેલી છે જ નહિ. જયોતિષ શાસ્ત્રને મુખ્યત્વે બે વિભાગોમાં વહેચવામાં આવે છે: ગણિત જયોતિષ અને ફલિત જયોતિષ. ગણિત જયોતિષ એ જયોતિષની એક એવી શાખા છે કે જે ગ્રહો અને તારાની ગતિ ઉપર આધારિત છે. જયારે ફલિત જયોતિષ એ આવા ગ્રહોની ગતિની તમારા ઉપર વ્યક્તિગત શું અસર પડે છે તેના વિશે છે. તેમાં કોઈ “ઉપાય” કે “ઉકેલ” ની વાત છે જ નહિ. એવું કશું નથી કે જેમાં તમે આ કરો કે પેલું કરો તો તમે અમુક પ્રસંગોને ટાળી શકો. (હું આવું બે વસ્તુને આધારે કહું છું. એક, એવો કોઈ જયોતિષનો પ્રાચીન ગ્રંથ નથી કે જે મેં વાંચ્યો ન હોય. અને બીજું, ઘણાં વર્ષો સુધી, મેં ધંધાદારી જ્યોતિષી તરીકે કામ કરેલું છે.)

તો શું એનો અર્થ એ છે કે તમારે કોઈ જ્યોતિષીએ બતાવેલા દરેક સમાધાનને ફેંકી દેવા? હું એવું નથી કહી રહ્યો કે જયોતિષમાં કોઈ સત્ય નથી રહેલું. હું ફક્ત એટલું કહી રહ્યો છું કે ઉપાય અને સમાધાન વગેરે વાતો ઉપજાવી કાઢેલી છે. તેને એક પ્લાસીબો (પ્રાયોગિક ઔષધ) તરીકે માત્ર જુઓ. તેને ફક્ત તમારા માનસિક ફાયદા માટે જ ઉપયોગ કરો. એમાં બીજું કશું થવાનું નથી. અને, હું તમને મારો એક સાદો સિદ્ધાંત કહી દઉં. જો કોઈ પણ તમારી અંદર ક્યારેય કોઈ ભય પેદા કરે, પછી ભલે તે વ્યક્તિ કોઈ વિદ્વાન જ્યોતિષી, કોઈ ધાર્મિક વ્યક્તિ, પ્રવચનકાર, કે સ્વામી વિગેરે ગમે તે હોય, જયારે તે તમારી અંદર કોઈ ભય પેદા કરતાં હોય તો તે જ ક્ષણે તેમનો ત્યાગ કરી દો. ભય ઉપર ભરોસો કરવો બહુ સરળ હોય છે. તમારા પોતાના ભલા માટે, જો તમે સ્વતંત્રતા ભર્યું જીવન જીવવા માંગતા હોય તો પછી કોઈને પણ તમારી અંદર ભય પેદા ન કરવા દો. કોઈ પણ રીતે.

જો તમે મારું સંસ્મરણ પુસ્તક વાંચ્યું હોય તો તમને ખબર હશે કે હું જયોતિષ વિશે ખરેખર શું માનું છું. ચાલો હું તમારા માટે સારતત્વ કહી દઉં, જો કે: મેં મારા જીવનમાં કોઇપણ નાના કે મોટા નિર્ણય કરતી વખતે ક્યારેય કોઈ જ્યોતિષીની સલાહ નથી લીધી. પછી તે કોઈ ધંધો શરુ કરવાનો હોય કે તેનું નામ રાખવાનું હોય, ઘર ખરીદવાનું હોય કે પછી કોઈ નવાં દેશમાં જવાનું હોય, કોઈ કંપનીમાં રોકાણ કરવાનું હોય કે કોઈ નવી મુસાફરીમાં ઝંપલાવવાનું હોય. મારા કાર્યક્રમને અનુકુળ જે હોય તે મેં કર્યું છે. મેં ફક્ત મારી અમુક આધ્યાત્મિક ક્રિયાઓ માટે ચંદ્રની ગતિ પર આધારિત કેલેન્ડરની મદદ લીધી છે ફક્ત અમુક પરંપરાઓનાં સન્માન ખાતર.

જો જયોતિષ શાસ્ત્ર તમારાં પ્રશ્નો ઉકેલી શકતું હોય, તો પછી જ્યોતિષીઓનાં જીવનમાં કેમ કોઈ પ્રશ્ન હોય છે? તેઓ શા માટે બીમાર પડતાં હોય છે કે પછી તેમના બાળકો કેમ નિરંકુશ હોય છે? તેમને કેમ નાણાંકીય તકલીફો ભોગવવી પડતી હોય છે કે પછી એમનાં પણ કેમ છૂટાછેડા થતાં હોય છે? જાતે વિચારો.

તમને શું એવું લાગે છે કે દુનિયાનાં મોટા મોટા શક્તિશાળી લોકો, શ્રીમંત લોકો, સંશોધકો, ફિલસૂફો, વૈજ્ઞાનિકો, ઉદ્યોગીઓ શું જ્યોતિષીઓ અને ભવિષ્યવેત્તાઓની આસપાસ ફરતાં રહેતાં હશે? મહેરબાની કરીને જાગો અને તમારા બધા જવાબો માટે તમારી અંદર ઝાંખીને જુઓ. તમારા સમયનાં માલિક બનો અને એ મુજબ વર્તો. બસ દિવસને અંતે આટલું જ જરૂરી હોય છે.

તમારી જાત ઉપર અને તમારા ઈશ્વર ઉપર વિશ્વાસ રાખો. હંમેશાં સાચા કર્મો કરો, યોગ્ય પસંદગીઓ કરો, દયાળુ બનો અને ક્યારેય કોઈ કાર્ય પડતું ન મુકો. તમારે જયોતિષ શાસ્ત્રની પછી ચિંતા કરવાની કોઈ જરૂર નહિ પડે. એના બદલે તમે તમારી મુશ્કેલીઓ અને અવરોધોની વચ્ચે એવી રીતે રસ્તો કરી લેશો જેમ કે એક નદી જમીન પરથી અને ખડકોમાંથી પસાર થઇ જતી હોય છે.

શાંતિ.
સ્વામી

નોંધ: ભારત અને વિદેશમાં વસતા ભારતીયોને સ્વાતંત્ર્યદિનની ખુબ શુભેચ્છાઓ. વંદે માતરમ્

Saturday, 8 August 2015

When All Is Not Well - જયારે બધું સારું ન હોય.

જયારે ફક્ત બધું બરાબર લાગતું હોય તેનો અર્થ એ નથી કે તે બધું બરાબર છે. આ તણાવનું સત્ય છે.
જીવન બહુ અઘરું છે. તે ખરેખર છે. હું કઈ બીલ ભરવાની, દેવામુક્ત રહેવાની, મુસીબતના સમય માટે બચત કરવાની, તંદુરસ્ત રહેવાની, નિવૃત્તિ માટે આયોજન કરવાની કે સંબધો સાચવવાની વાત નથી કરી રહ્યો. એ તો કશું જ નથી (મજાક કરું છું). નિ:શંક આ બધા પરિબળો આપણા જીવનને ચુનોતીભર્યું તેમજ લાભદાયી પણ કદાચ બનાવે છે. હું તો ખરેખર એક સરળ વાત કરું છું: ખુશ રહેવાની. આપણે જે કઈ પણ બધી સખત મહેનત સખત પ્રમાણિકતાથી કરીએ છીએ તેમ છતાં પણ ખુશી તો એક ક્ષણિક ટકતી લાગણી જ રહે છે, એક છેતરામણી લાગણી, જેમ કે ઉજળા દિવસે દેખાતા વાદળા જેવું – જે થોડાક સમય માટે દ્રશ્યમાન થાય અને ત્યાં રહ્યાં-રહ્યાં પણ પોતાના આકારો બદલતાં રહે.

જે કોઈએ પણ પોતાના જીવનનો હેતુ નથી શોધી કાઢ્યો, કે પછી કોઈ પોતે જે કઈ કરી રહ્યું હોય તેના માટે ભાવુક નથી હોતા, તેમનાં માટે જીવવું એ એક વિશાળ કાર્ય બની જાય છે. ખુશી જેવું કઈક ખરેખર તો આપણા માટે કુદરતી હોવું જોઈએ કારણકે આપણે આનંદ સ્વરૂપ છીએ, આપણે પ્રેમમાંથી જ જન્મ્યા છીએ. અરે જે ગર્ભનાળથી આપણને નવ મહિના સુધી પોષણ મળતું હોય છે, કે જે આપણી અને આપણી માતા વચ્ચેનું બંધન હોય છે, તેને પણ આપણી સ્વતંત્રતાના પ્રતિક તરીકે જન્મ્યા પછી તરત જ કાપી નાખવામાં આવે છે. જાણે કે એવું કહેતા ન હોય કે હવે કોઈ બંધનની દોરીઓ વળગેલી નથી. આપણે પોતે જ ખુશી છીએ, આપણે મુક્ત છીએ. શું આપણે ખરેખર તેમ છીએ ખરા? ખુશી આપણા માટે એવી સહજ હોવી જોઈએ જેવી રીતે પર્વતો ઉપર હવાની લહેરખી સહજ હોય છે – મંદ અને સતત – પરંતુ એવું લાગે છે કે આપણે તો તે મેળવવા માટે સતત સંઘર્ષ કરવો પડે છે.

દુઃખ એક છૂપી લાગણી છે. જેવી રીતે તમે ગમે તેટલું ધરાઈને કેમ ન ખાધું હોય થોડા કલાકો પછી તમારા પેટની અંદર ભૂખ જાગી જ જતી હોય છે તેમ તમે ગમે તેટલાં સુખી કેમ ન હોવ, દુઃખ તેના પિતરાઈ ભાઈ-બહેન (દુઃખ, ક્રોધ, ગ્લાની, રંજ, નારાજગી, ભય, પશ્ચાતાપ વિગેરે) સાથે કે તેમના વગર ચોરીછૂપીથી તમારી પાસે આવી જ જતું હોય છે. જયારે તમને બઢતી મળે કે તમે ખુશ થઇ જાવ છો અને પછી બીજી જ ક્ષણે કામનું દબાણ વધી જાય છે. તમે જયારે મોટું ઘર ખરીદો ત્યારે તમને પરમ સુખ લાગવા માંડે છે, અને ત્યારબાદ મોટી લોનના લીધે તણાવ વધી જાય છે. કાલે મારી પાસે નોકરી ન હોય તો શું થશે, હું મારા કુટુંબનું પાલન કેવી રીતે કરીશ? એવું લાગે કે જાણે ખુશી તો એક સંદેશવાહક જેવી ન હોય કે જે ફક્ત આવીને એક ખુશીનાં સમાચાર આપીને બસ ચાલી જાય. મને તો એવું લાગ્યું કે ખુશી તો મારી આત્મીય હશે, પરંતુ એ તો એક ગણિકા જેવી નીકળી.

ઉપરોક્ત વાત એ મારા તાજેતરમાં બહાર પડેલા પુસ્તક, When All Is Not Wellનાં પાંચમાં પ્રકરણનો થોડો અંશ છે. આ પુસ્તક ખુશ કેવી રીતે રહેવું તેના ઉપરનું નથી જો કે. એનાં બદલે, એ તો દુઃખ ઉપરનું છે, ખરેખર એક તીવ્ર દુઃખ. મેં જે લોકો સાથે કામ કર્યું છે તેમનાં અસલી જીવન પ્રસંગો પર આધારિત આ પુસ્તક એક સૌથી મોટી રહસ્યમય બીમારી વિશેનું છે. ના, હું ધ્યાન, જ્ઞાન, કે લગ્ન વિશે પણ વાત નથી કરી રહ્યો (આ બધાં માટે તો કોઈ કાયમી દવા નથી – મજાક કરું છું). હું એવી બીમારી વિશે વાત કરી રહ્યો છું જે માનસિક, લાગણીકીય અને શારીરિક તંદુરસ્તી ઉપર એકીસાથે હુમલો કરે છે. અને તે પણ ખુબ જ ત્વરિત અને પ્રચંડ રીતે.

When All Is Not Well એ ડીપ્રેશન અને દુઃખ ઉપરનું એક યોગિક દ્રષ્ટિકોણ રજુ કરતુ પુસ્તક છે. અને, ડીપ્રેશન એ કેવી રીતે તીવ્ર દુઃખ નથી એ દર્શાવે છે. તીવ્ર દુઃખ એ મનની અવસ્થા હોઈ શકે છે જયારે ડીપ્રેશન એ એક બીમારી છે. મેં રૂમીની એક સરસ કવિતા એ પુસ્તકમાં ટાંકી છે.

You sit here for days saying,
This is strange business.

You’re the strange business.
You have the energy of the sun in you,

but you keep knotting it up
at the base of your spine.

You’re some weird kind of gold
that wants to stay melted in the furnace,
so you won’t have to become coins.

આવું ડીપ્રેશન પીડિત વ્યક્તિ અનુભવતી હોય છે – એક પીગળેલ સોનું કે જેને ભઠ્ઠીમાં જ પડી રહેવું હોય છે.

મારા મત મુજબ, ડીપ્રેશન એ એક એવી વસ્તુ છે કે જેને બહુ ઓછું સમજવામાં આવ્યું છે અને એ માણસને સૌથી વધુ અશક્ત કરી નાંખે તેવું હોય છે. તે ગમે તેને, ગમે ત્યારે, તેમનાં જીવનનાં કોઈ પણ તબક્કે અસર કરી શકે છે. તમારી જીવનશૈલી ગમે તે કેમ ન હોય, તમારું માનસિક વલણ કે લાગણીકીય સ્તર ગમે તે હોય, કોઈપણ આ બીમારીથી બચતું હોતું નથી. ડીપ્રેશન માટે સૌથી હેરાન કરનારી બાબત એ છે કે તે તમને એ તમામથી આઘા કરી દે છે જેને તમે ઓળખતાં હોવ. તમને એવું લાગે છે કે તમે પોતે તમારા શરીરમાં જ, તમારી દુનિયામાં જ એક અજાણી વ્યક્તિ જાણે કે ન હોવ. એમાંય સૌથી ખરાબ વાત તો એ છે કે ડીપ્રેશન માટેનો કોઈ ચોક્કસ ઈલાજ જ નથી. એન્ટી-ડીપ્રેશન્ટસ મોટાભાગનાં લોકો માટે કામ કરે છે જયારે મોટાભાગનાં લોકોમાં તે રત્તીભાર પણ ફરક લાવતું નથી. થોડાંક લોકોને ધ્યાન અને યોગા કરવાથી મદદ મળી જતી હોય છે જયારે અનેક એવાં લોકો પણ હોય છે કે જેમને તેનાથી કોઈ ફાયદો થતો હોતો નથી. જ્ઞાનાત્મક વર્તણુંક (Cognitive behavioral) સારવાર અમુક દર્દીઓ માટે કામ કરી જાય છે જયારે અનેક લોકો માટે તે સમયની બરબાદી જેવું હોય છે. આવું કેમ?

સત્ય એ છે કે ડીપ્રેશનની સારવાર એ બિલકુલ તમારા ડીપ્રેશનનાં સ્વભાવ ઉપર આધાર રાખે છે. અને, જો તમે ડીપ્રેશનથી પીડાતા હોવ તો તમે પોતે જ એકમાત્ર સારી રીતે તમારા ડીપ્રેશનની ગંભીરતાની ખાતરી કરી શકો તેમ હોવ છો. નિ:શંક એક વિશેષજ્ઞ તમને એક ખરા નિદાન માટે મદદ કરી શકે પરંતુ અંતે તો તમારી લાગણીઓનાં ઉત્તમ નિર્ણાયક તમે પોતે જ છો. “લાગણી” શબ્દનો પ્રયોગ કરીને હું એવું નથી સુચવી રહ્યો કે ડીપ્રેશન એ કોઈ મૂડ ડીસઓર્ડર છે. એનાં બદલે, ડીપ્રેશન તો એક ખરી અવસ્થા છે અને, બીજી બધી બીમારીઓની જેમ, તે પણ તબીબી ધ્યાન અને સારવાર માંગી લે છે.

લગભગ ચાર વર્ષ પહેલાં, મેં ડીપ્રેશન ઉપર ટૂંકમાં લખ્યું હતું અને ત્યારથી મને અસંખ્ય વખત વિનંતી કરવામાં આવી હતી કે હું આ વિષય ઉપર મારો દ્રષ્ટિકોણ વિગતવાર અને વિસ્તારપૂર્વક રજુ કરું. માટે મેં When All Is Not Well આ પુસ્તક લખ્યું છે અને મને એ જણાવતાં ખુબ જ આનંદ થાય છે કે હાર્પરકોલીન્સ ઇન્ડિયા આ પુસ્તકનું પ્રકાશન કરવા માટે તૈયાર થયા છે. ભારતમાં, આ પુસ્તકની પ્રત ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬માં બહાર પડશે. આ જો કે ફક્ત ભારતમાં રહેતાં વાંચકોને લાગુ પડે છે.

દુનિયાનાં બાકીના ભાગ માટે મારી પાસે એનાંથી પણ સારા સમાચાર છે. તમારા માટે આ પુસ્તકની પ્રત તેમજ ઇ-બુક બન્ને amazon.com ઉપર ઉપલબ્ધ છે. તમે અહી ઓર્ડર કરી શકો છો.

હાલમાં જો તમે તમારા જીવનમાં ઊંડું દુઃખ અનુભવી રહ્યાં હોવ, કે પછી ડીપ્રેશન સાથે લડાઈ લડી રહ્યાં હોવ કે પછી ભૂતકાળમાં પણ ડીપ્રેશનથી પીડાયા હોવ, કે તમે કોઈ બીજા એવાં ને ઓળખતાં હોવ કે જે પીડાયું હોય તો હું આશા રાખું કે તમે આ પુસ્તક વાંચશો. આપણે બધું જ નથી ખોઈ બેઠાં. હજી આશા છે. અને આશા, હું કહીશ, કે એકમાત્ર એવી વસ્તુ છે કે જેને ડીપ્રેશનના સમયમાં પકડી રાખવી જેવી છે. કારણકે ડીપ્રેશનનો રાક્ષસ ડીપ્રેશન પીડિત વ્યક્તિમાંથી આશાને ચુસી ખાય તે પહેલાં અને એવું લાગે કે ડીપ્રેશન તમને ક્યારેય છોડવાનું નથી, ત્યાં હજુ એક આશા હોય છે. ખરેખર છે. અને, બસ મેં એ જ આશા સાથે આ પુસ્તક લખ્યું છે.

શાંતિ.
સ્વામી.

P.S. મારા અન્ય પુસ્તક If Truth Be Told (અહી) અને The Wellness Sense (અહી)  ની પ્રત હવે વિશ્વભરનાં વાંચકો માટે ઉપલબ્ધ છે.


P.S.S. મને એ જણાવતાં અત્યંત આનંદ થાય છે ટૂંક સમયમાં આપણા આ ગુજરાતી બ્લોગની નવી કાયાપલટ અંગ્રેજી બ્લોગ જેવી કરવામાં આવશે. વધુ જાણવા માટે અહી જોડાયેલાં રહો - ભરતસિંહ ઝાલા.

Share